ون مىڭ وتا جاساعان حيرۋرگ نۇرتاس قازىباەۆ جايلى ءبىر ۇزىك سىر
بەيسەنبى, 12 ءساۋىر 2012 7:29
دارىگەر – فيلوسوف. دانالىق پەن مەديتسينانىڭ ايىرماشىلىعى ونشا كوپ ەمەس.
گيپپوكرات.
ول جەمىسى مول, سابىرلى سارى كۇزدە ومىرگە كەلدى. سونىڭ دا اسەرى بولار, مىنەزى دە سول كۇزدەي سالماقتى, ەڭبەگى دە سول كۇزدەي جەمىستى. اقباس شىڭدارىن كۇن سۇيگەن الاتاۋ باۋرايىنداعى ارمان قالا الماتىدا اسەم ۇيلەر اۋلاسىندا بالدان ءتاتتى بالالىعىن وتكىزدى.
بەيسەنبى, 12 ءساۋىر 2012 7:29
دارىگەر – فيلوسوف. دانالىق پەن مەديتسينانىڭ ايىرماشىلىعى ونشا كوپ ەمەس.
گيپپوكرات.
ول جەمىسى مول, سابىرلى سارى كۇزدە ومىرگە كەلدى. سونىڭ دا اسەرى بولار, مىنەزى دە سول كۇزدەي سالماقتى, ەڭبەگى دە سول كۇزدەي جەمىستى. اقباس شىڭدارىن كۇن سۇيگەن الاتاۋ باۋرايىنداعى ارمان قالا الماتىدا اسەم ۇيلەر اۋلاسىندا بالدان ءتاتتى بالالىعىن وتكىزدى.
ويحوي, ول كەزدەگى قالا اۋلالارى قاندايدى؟! تامساندىرىپ, تاق ەتكىزەر تاڭدايدى. تاڭعاجايىپ ءبىر الەم ەدى ول! ونىڭ ويىن بالاسى كەزىندە الماتى اۋلالارىندا وزگەشە ءبىر عاجايىپ اۋرا بولاتىن. تازالىعى تاڭعى شىقتاي ول اۋلالار ويىن بالالارىن دوستاستىرىپ, بولاتتاي بەرىك بىرلىككە باۋلىيتىن. ءبىر اۋلانىڭ بالعىندارى ءبىر اعانىڭ بالاسىنداي بولاتىن. ولار ويىن-ساۋىقتىڭ ءار سالاسىندا جارىسقا ءتۇسىپ, ءوز اۋلالارىنىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتاتىن. اۋلا نامىسى ولاردىڭ ءوز نامىسىنا اينالىپ, بالاۋسا بالعىن شاعىندا-اق جىگەرلەرىن جانىدى.
ونىڭ تاعى ءبىر باقىتى ونەگەلى وت باسىندا ومىرگە كەلدى. ەلگە تانىمال ەر ازاماتتىڭ – جانى جايساڭ, جالى بيىك جاقسى اكەنىڭ تاربيەسىن كوردى. شەتەلدەردە دەمەي-اق قويايىق, قازاقستاندا كاكىمجان قازىباەۆتى بىلمەيتىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جان جوق شىعار, ءسىرا. ءيا, كاكىمجان اعا ەل تانىعان ەر ازامات, بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, كورنەكتى قالامگەر ەدى. اناسى دا وسال ەمەس, ەلىمىزدەگى بىلىكتى, بەلگىلى ۇستازداردىڭ ءبىرى – ورىنشا قارابالينا. ول كىسى دەرەكتى, حالىققا كەرەكتى كىتاپتارىمەن تانىلعانىن ايتا كەتسەم دەيمىن.
«جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان, ءۇيدىڭ جاقسىسى – اعاشىنان» دەپتى دالانىڭ دانا قارتتارى. نۇرتاستىڭ تۋعان ناعاشىسى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ ۇل مۇددەسىنەن ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويعان قايراتكەر. سونىسىمەن التى الاشتىڭ اياۋلىسىنا اينالعان تۇلعا. تەكتىدەن تەكتى تۋماي ما, تاربيەسى جاقسى تەكتىلەر اتا جولىن قۋماي ما؟ تەگىندە, ادام – ءوز ورتاسىنىڭ جەمىسى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز – نۇرتاستىڭ الدىمەن ادام, سوسىن بىلىكتى مامان بولا ءبىلۋى دەر ەدىك.
اۋرۋ-سىرقاۋ ادام جانىن كۇيزەلتپەي قويمايدى. دىمكاس بيلەۋشىدەن دەنساۋلىعى مىقتى قاراپايىم شارۋا الدەقايدا باقىتتى. «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق, ەكىنشى بايلىق اق جاۋلىق, سوسىنعى بايلىق – ون ساۋلىق» دەپ اتام قازاق تەگىن ايتتى دەيسىڭ بە؟ سىناقتار الاڭىنا اينالعان, ەكولوگياسى سىن كوتەرمەيتىن, كەي جەرلەردە, اسىرەسە, مالشى قاۋىم سۋ ورنىنا ۋ ىشكەن قازاقستاندا دەنساۋلىعى ءجۇز پايىز جاقسى, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ادام از بولار. «دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن اۋىرعاندا بىلەرسىڭ» دەگەن راس. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە وزگە ىڭقىل-سىڭقىلعا وتتەگى تاستىڭ «كوتەرىلىسى» قوسىلىپ, قيناي باستادى. ونى الىپ تاستاماسا قاۋىپتى دەستى ءبىلەتىندەر. مۇندايدا بىلىكتى دارىگەر ىزدەيسىڭ. «قازاقستاندا نۇرتاس قازىباەۆتان اسقان حيرۋرگ جوق» دەستى اقىل قوسقان كىسىلەر. پىشاققا ءتۇسۋ وڭاي ەمەس. قىل ءۇستىندە تۇرعان تاعدىرىڭنىڭ تىزگىنىن كىم كورىنگەنگە ۇستاتا المايسىڭ عوي. مەن ەندى ءوزىم سىرتتاي عانا بىلەتىن نۇرتاس قازىباەۆتى زەرتتەي باستادىم. بۇل 2004 جىلدىڭ كۇزى ەدى.
انىق بىلگەنىم, وسى كەزگە دەيىن قازاقستاندا, رەسەيدە ءبىلىم العان ول – اقش-تا, شۆەيتساريادا تاجىريبەدەن ءوتىپتى. گەرمانيا, يزرايل, فرانتسيا سىندى وركەنيەتتى ەلدەردە بولىپ, جاقسى جەتىستىكتى بويىنا ءسىڭىرىپتى.
ەڭبەك جولىن الماتىداعى ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا قاتارداعى دارىگەر-حيرۋرگ بولىپ باستاعان نۇرتاس 2004 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنا حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ بارادى. بۇل كەزدە ونىڭ جوعارى ساناتتاعى دارىگەر دارەجەسى بار, مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى ەكەن. قايدا بارسام دا, كىممەن سويلەسسەم دە ول جايلى تەك قانا جىلى سوزدەر ەستىدىم.
«ون حيرۋرگ وت بوگا», – دەدى ورىس ارىپتەسى.
«ونىڭ قولى ناعىز وتاشىنىڭ قولى», – دەدى قازاق دارىگەرى.
«ول نەبىر قيىن وپەراتسيالاردى جاساپ ءجۇر, جاۋاپكەرشىلىكتى قاتتى سەزىنەدى. ءتاجىريبەسى مەن ءبىلىمى مول», – دەيدى ول جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن ۇجىمىنىڭ سول تۇستاعى باسشىسى بەكماحان قۇرالباەۆ.
«قولى جەڭىل», – دەدى ول وتا جاساعان كىسىلەر.
وتا جاساتۋعا بەكىنگەن مەن ەندى ونىڭ وزىمەن كەزدەستىم. ەكەۋىمىز ۇزاق اڭگىمەلەستىك.
– حيرۋرگتىڭ ەڭبەگى – بۇل شاحتەردىڭ, بۇعان قوسا ماتەماتيكتىڭ جانە ءار ءجۇرىسىن ويلاپ جۇرەتىن شاحماتشىنىڭ ەڭبەگى, – دەدى نۇرتاس ويلانا سويلەپ.
– اۋرۋ ادامنىڭ تاعدىرى دارىگەر قانداي شەشىم قابىلداپ, قالاي ەمدەيتىنىنە بايلانىستى. قازىرگى دامىعان تەحنولوگياعا قاراماستان دارىگەر ونەرى شەشۋشى ءرول اتقارادى. جاڭا جىلدى وپەراتسيا ۇستەلىندە قارسى العان كەزىڭ بولدى ما؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– بولعان, – دەدى ويلى جانارى جارق ەتكەن نۇرتاس. – اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى ونداي ساتتەر كوپ بولدى. كاپيتاليزممەن بىرگە اتىس, شابىس, كىسى توناۋ, پىشاقتاپ كەتۋ, رەكەت دەگەن پالەلەر كەلدى عوي. سونداي كۇندەردە ەل شامپان ءىشىپ جاتقاندا بىرەر جاڭا جىلدى وپەراتسيا ۇستەلىندە قارسى العانىم بار.
– ءسىز تەلەفوندى قۇشاقتاپ جاتىپ ۇيىقتايدى دەيدى بىلەتىندەر. دارىگەر دەگەن حالىققا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ ءوز مۇددە, ءوز قىزىعىن وزگەلەر ءۇشىن «قۇربان» ەتەتىن قيىن ماماندىق, اسا اۋىر جۇمىس قوي. دارىگەر بولعانىڭىزعا وكىنبەيسىز بە؟
– ەش وكىنىشىم جوق. ادامعا ءومىر سىيلاۋدان اسقان باقىت بار ما؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن انىق كوزىم جەتىپ, كوڭىلىمە مىقتاپ توقىعانىم: ومىردەگى كوپ قىزىقتاردان شەت قالماي جاقسى دارىگەر بولا المايسىڭ.
– تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا توسەكتەن تۇرعىزىپ, وتا جاساۋعا شاقىرادى دەپ ەستيمىز. سول راس پا؟ راس بولسا سونداي شيىرشىق اتقان تىنىمسىز جۇمىستا شارشاپ-شالدىقپايتىن ادام تەمىر ەمەس قوي. ءتىپتى, سول تەمىر دە توزادى. سول اۋىرلىقتى قالاي جەڭەسىڭ؟
– دارىگەرگە بوساڭسۋعا بولمايدى, – دەپ جىلى جىميدى نۇرتاس. – شارشاعان شاقتاعى كۇش-قايراتىمدى سپورت, سونىڭ ىشىندە سالت اتپەن ءجۇرۋ, شىمبۇلاققا بارىپ شاڭعى تەبۋ, فۋتبول ويناۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرەمىن.
نۇرتاس قازىباەۆ جايلى قاعازداعى مالىمەتتەر مەن زامانداستار ايتقان ءسوزدەردىڭ شىندىعىنا وسى اڭگىمەدەن سوڭ كوزىم جەتىپ, وتا جاساتۋعا بەكىندىم. ءوتىنىشىمدى قابىل العان ول:
– اعا, قورىقپاڭىز. ءبارى ءساتتى بولارىنا سەنىڭىز, – دەدى.
ءسويتىپ, نۇرتاس قازىباەۆ جاساعان وتا ءساتتى ءوتىپ, كوزىمدى اشقاندا جانىمدا وتىرعان مەيىربيكە:
– مانا تاڭەرتەڭ نۇرتاس اعا كەلىپ, جاعدايىڭىزدى ءبىلىپ كەتتى. «بىرەر ساعاتتان سوڭ اعاڭ ويانادى. سول كەزدە تاعى دا كەلەمىن دەگەن. قازىر كەلىپ قالار, – دەدى.
مەيىربيكە قىز ايتىپ اۋزىن جيعانشا نۇرتاس تا كىرىپ كەلدى ك ۇلىمسىرەپ.
– اعا, قالايسىز؟ – دەدى بەتىمە ءۇڭىلىپ.
– شۇكىر, نۇرەكە, شۇكىر. جاقسىمىن. پالاتاعا قاشان كوشىرەسىڭ؟
– بۇگىنشە وسىندا بولىڭىز. ەرتەڭ ءوز ورنىڭىزعا باراسىز, – دەدى نۇرتاس.
سول جولى پالاتادا دا ونشاقتى كۇن جاتتىم. نۇرتاس باۋىرىم كۇن سايىن كەلىپ, قاس-قاباعىما قاراپ, جىلى-جىلى سوزىمەن دە ەمدەپ ءجۇردى.
«ادامنىڭ جانىن ەمدەسەڭ ءتانى دە تەز ساۋىعادى», – دەيدى ەكەن نۇرتاس ءارىپتەستەرىنە.
– سەنىڭ ساۋساقتارىڭ – شيپاگەردىڭ ناعىز ساۋساعى, – دەپتى ءبىر لەزدەمە كەزىندە باس دارىگەر.
– مۋزىكاعا بەيىم ساۋساق وتاعا دا وڭتايلى بولاتىن شىعار, – دەپتى نۇرتاس.
ارادا جەتى جىل وتكەندە ەكىنشى رەت وتا جاساتۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جولى جۇرەككە. تاعى دا نۇرتاسقا كەلدىم.
– جۇرەككە وتا كەرەك بولىپ تۇر – دەدىم نۇرتاسقا.
– جۇرەككە باسقا جىگىتتەر جاسايدى.
وسى اڭگىمەدەن سوڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنا دانيار ەسىمدى جاس دارىگەر جۇرەگىمە وتا جاسادى. وتا جاساۋ كەزىندە دە, ودان سوڭ دا نۇرتاس جانىمدا بولدى. ءسويتىپ, ول ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىنە جاتپايتىن ازاماتتىق پارىزىن دا ادال اتقاردى. مۇنداي سەرگەكتىك پەن جاناشىرلىقتان اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟!
مەن بىلەتىن نۇرتاس كاكىمجان ۇلى بۇرىنعى بيىگىنەن تومەندەگەن جوق. قاي قىرىنان قاراساڭ دا ورلەپ, ءوسىپ بارادى. بۇگىندە ول سول پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى باس ءدارىگەرىنىڭ حيرۋرگيا جونىندەگى ورىنباسارى. باق-تا جاريالانعان الپىستان استام عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى. بىرنەشە جاڭالىقتارىنا پاتەنت العان ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى. «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. جۇبايى شولپان مىرزاحانقىزى كارىموۆا ەكەۋى قىزعالداقتاي قۇلپىرعان ەكى قىز, ۇلتىن سۇيەر ۇلان بولار ءبىر ۇل تاربيەلەپ وتىرعان ونەگەلى وتباسى.
ەڭ باستىسى – ول ون مىڭعا جۋىق وتا جاساپ, تالايدى اجالدان اراشالاپ العان, تالاي ناۋقاستى اياعىنان تىك تۇرعىزعان اسا بىلىكتى, اسقان مەيىرىمدى دارىگەر. ارىپتەستەرىنىڭ سوزىمەن ايتساق: «ۆراچ وت بوگا».
ءسابيت دوسانوۆ.
الماتى.
