راحمانقۇل بەردىباي
سارسەنبى, 4 ءساۋىر 2012 7:31
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ورنى تولماس قازاعا ۇشىرادى. 85 جاسقا قاراعان شاعىندا كورنەكتى عالىم, قارىمدى قايراتكەر, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى راحمانقۇل بەردىباي دۇنيە سالدى.
ر.بەردىباي 1927 جىلى 2 جەلتوقساندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تۇركىستان اۋدانىنىڭ كوكىش اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. تۇركىستان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان.
سارسەنبى, 4 ءساۋىر 2012 7:31
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ورنى تولماس قازاعا ۇشىرادى. 85 جاسقا قاراعان شاعىندا كورنەكتى عالىم, قارىمدى قايراتكەر, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى راحمانقۇل بەردىباي دۇنيە سالدى.
ر.بەردىباي 1927 جىلى 2 جەلتوقساندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تۇركىستان اۋدانىنىڭ كوكىش اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. تۇركىستان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان.
ەڭبەك جولىن وڭتۇستىك وڭىرىندەگى اششىساي ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ باستاپ, ماقتاارال, يليچ, فرۋنزە اۋداندارىندا ورتا مەكتەپتەردىڭ ديرەكتورى, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. كەيىننەن الماتىعا كەلىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر, قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتسياسىندا جاۋاپتى حاتشى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ فولكلور بولىمىندە مەڭگەرۋشى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇركىستانداعى احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت جاسادى.
ر.بەردىباي 34 جىل بويى الماتى قالالىق قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مىندەتىن قوعامدىق نەگىزدە اتقاردى. 1961 جىلى «قازىرگى قازاق رومانىنداعى سيۋجەت پروبلەماسى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق, 1970 جىلى «قازاق روماندارىنىڭ نەگىزگى تەوريالىق پروبلەمالارى» بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
ادەبيەتكە ولەڭمەن كەلگەن ول ەلۋىنشى جىلدارى ادەبيەت سىنشىسى رەتىندە تانىلدى. عالىم قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىنە ارنالعان 32 كىتاپ, 1200 ماقالا جازدى. «ادەبيەت جانە ءومىر», «رومان جانە زامان», «قازاق پروزاسىنداعى زامانداس تۇلعاسى», «ءداستۇر تاعىلىمى», «اڭىزدان رومانعا», «عاسىرلار تولعاۋى», «قازاق تاريحي رومانى», «بيىك پارىز», «زامانا سازى», «مۇحتار شىڭى» سەكىلدى مونوگرافيالارى مەن كىتاپتارى كوپشىلىككە جول تارتتى.
ر.بەردىباي ءداۋىردىڭ جازۋشى شىعارماشىلىعىنا تيگىزەر اسەرى, سيۋجەت پەن مىنەز, زامانداس بەينەسى, جانر سيپاتتارى جايلى تەرەڭ تولعامدى تۇجىرىمدار جاساپ, ماقالالار جازدى. عالىمنىڭ «سارقىلماس قازىنا», «كاۋسار بۇلاق», «ەپوس – ەل قازىناسى», «جىرشىلىق ءداستۇر», «قازاق تۇركى ەپوستارىنىڭ ماسەلەلەرى» سياقتى كۇردەلى زەرتتەۋلەرى قازاق حالقىنىڭ اسا باي ەپوستىق مۇراسىنىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ارنالدى. ول «قازاق تاريحي جىرلارىنىڭ ماسەلەلەرى», «فولكلور شىندىعى», «قازاق فولكلوريستيكاسىنىڭ تاريحى», «قازاق فولكلورىنىڭ پوەتيكاسى», «قازاق فولكلورىنىڭ تيپولوگياسى» سەكىلدى ءىرگەلى اكادەميالىق زەرتتەۋلەردىڭ جازىلۋىنا جەتەكشىلىك جاسادى, وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى تاراۋلارىن جازىستى.
تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىنە, رۋحاني بايلانىستارىنا, تاريحي تامىرلارىنا ارنالعان «گۇلستاننىڭ بۇلبۇلدارى», «دوستىق كەمەسىندە», «بايقالدان بالقانعا دەيىن», «جۇلدىزدار جارىعى» كىتاپتارى جارىق كوردى. ۇلتجاندى عالىمنىڭ «ەل بولامىز دەسەك» اتتى كىتابىندا حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى مۇراتتار رۋحانيات اياسىندا باتىل كوتەرىلدى.
ر.بەردىباي – ءبىرشاما حالىقارالىق اكادەميالاردىڭ اكادەميگى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى, ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى حالىقارالىق, «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى. «پاراسات» وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
ومىردە سىپايى قالپىنان اينىماعان, ورەسى بيىك عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلتىن شىن سۇيگەن قايراتكەر تۇلعانىڭ اسىل بەينەسى ەل جادىندا ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.
ۇلتتىڭ ادال ۇلى
مەن ونىمەن كەشە عانا (2 ساۋىردە) سويلەسكەن ەدىم. حال-جاعدايىن سۇراپ, «الماتىعا كەلە الاسىڭ با, مەنىڭ سالەم حاتىمدى الدىڭ با» دەپ سۇرادىم (تۋعان كۇنىمە شاقىرعانىم عوي). ول: «مەن جۇرىستەن قالىپ قويدىم, جەدەلحات جىبەردىم» دەدى. بۇگىن, مىنە, قايعىلى حابار الىپ وتىرمىن.
ءبىز راحمانقۇلمەن ءبىر جىلدىڭ ءتولى, سانالى عۇمىرىمىزدى بىرگە وتكىزىپ, ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن يلەگەن دوس ادامدارمىز. سول دوستار مەن زامانداستار ورتاسىندا راحمانقۇلدىڭ ورنى قاشاندا بيىك ەدى.
تاعدىر وعان وزگەشە ۇلتشىلدىق مىنەز, قاجىماس قايرات, وجەتتىك, كەڭ دارىن دارىتقان. ول سىنشىلىق, عالىمدىق, ۇستازدىق, پۋبليتسيستىك ەڭبەكتەرىنىڭ بارىندە دە ۇلتىنا, قازاعىنا قىزمەت ەتتى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى «جىلىمىق» ساياساتىن پايدالانىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ بەتىندە ويىن كەرنەپ جۇرگەن ۇلت ءداستۇرى مەن ونى جاڭعىرتۋ جونىندەگى يدەيالارىن اشىق ايتقان سول ەدى. ول ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءبىرىنشى ۇلتشىلى اتاندى. بىرەۋلەر ونى «احمەت يدەيالارىن جاڭارتۋشى» دەپ جازدى. سول ءۇشىن تاياق تا جەدى. بىراق ول بۇل ويلارىنان ەشقاشان باس تارتقان ەمەس. فولكلوردى, ەسكى ادەبيەتتى زەرتتەي ءجۇرىپ, سول ارقىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن, تۇركى حالىقتارى ادەبي, تاريحي بايلانىستارى جايلى ۇزبەي جازىپ ءوتتى.
كەڭەس ادەبيەتى سىنىندا, ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدە ول بۇرىنعى جانە بۇگىنگى ادەبي قۇبىلىستاردىڭ بايلانىسىنا كوڭىل اۋداردى, كوركەمدىك ىزدەنىستەردى قولدادى. قازاقتىڭ تاريحي رومانىن تياناقتى زەرتتەدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ جارقىن بەتتەرىن قۇرايدى. كەشىگىپ بولسا دا ەڭبەگى باعالانىپ, اقساقال ادەبيەتشىنىڭ مارتەبەسىنە يە بولعان ەدى.
قوش دوسىم, جانىڭ ءجانناتتا بولسىن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسى تاريحىندا سەنىڭ ورنىڭ ايرىقشا باعالانار. ۇلتىڭا ادال قىزمەت ەتكەنىڭ ۇمىتىلماس.
سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك.
قوش, جان دوس!
ورتەڭگە شىققان ۇرپاقتان قالعان ۇشەۋدىڭ ءبىرى ەدىڭ, رامان! 85 جىلدىعىڭدى تويلاماي سەن دە اتتاندىڭ-اۋ. «دەكابرسكيە مالچيشكي» زەينوللا, نىعمەتتەر دەم الىپ جاتقان ماڭگىلىك باققا. بۇل دۇنيەگە, ەل-جۇرتقا قارىزدار بولعان جوقسىڭ. سونىڭ ءوزى بىلە-بىلگەنگە ۇلكەن ابىروي. تاۋبە!
سوناۋ 60-جىلدارى مىرزابەك دۇيسەنوۆ ۇشەۋمىز «تري مۋشكەتەرا» بولىپ قول ۇستاسىپ جۇرگەندە م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ق.جۇماليەۆ, ب.كەنجەباەۆ, م.قاراتاەۆتار باسقارعان 6 كىتاپتان, 3 تومنان تۇراتىن «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن» جازۋ تۇسىندا ازامات-عالىمدىعىمىزدى تانىتقان ساتتەر ەرىكسىز ويعا ورالىپ وتىر. ودان كەيىن دە تالاي ءىرى دە يگىلىكتى ىستەردىڭ باسىندا جۇرگەنىڭ بەلگىلى.
اسىرەسە, 1956 جىلى «قازاق ءتىلى مەن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى» «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ماسەلە كوتەرگەنىڭدە قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ سەگىز عىلىمي قىزمەتكەرىن ۇيىمداستىرىپ, سەنى قوستاپ, 1956 جىلى 10 جەلتوقساندا پارتيا قاۋلىسىنا ىلىگىپ ەدىك قوي. سونى جەلەۋ ەتكەن سول كەزدەگى پارتيالىق گازەتتەر وزدەرىنىڭ رەداكتسيالىق ماقالالارىمەن دۋىلداتقانى ءبىزدىڭ دوستىق نيەتىمىزدى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسىرگەن ەدى. مىنا قازاڭ ءبىزدى ماڭگىلىككە اجىراتقانمەن, نيەتىمىزدىڭ بىرلىگىنە قىلاۋ تۇسىرە المايدى.
الماتىعا سوڭعى جولى كەلگەنىڭدە باقيلاسقانىمىزدىڭ سوڭى سەن ءۇشىن مىناداي بولعاندا, مەن ءۇشىن دە جەڭىل بولماي تۇر. دارىگەرلەردىڭ «قامقورلىعىنا» كوشكەننەن بەرى ءجۇرىپ-تۇرۋ ارمانعا اينالدى. توپىراق سالا الماسام, وكپەلەمە. الدىڭ جارىق, ارتىڭ كەنىش بولسىن, جان دوسىم رامان.
جان دوسىڭ تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, پروفەسسور.
قازاقتىڭ ءبىر بايتەرەگى
ارداقتى راحاڭنىڭ باقيلىق بولعانىن ەستۋ ارىپتەستەرى ءۇشىن اۋىر ءتيدى. ونىمەن ۇزاق جىلدار بىرگە قىزمەت ىستەپ, ادەبيەتتانۋ, فولكلورتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن ورتاقتاسا تالقىلاپ, ايتۋلى-ايتۋلى ەڭبەكتەر جازىپ ەدىك. راحمانقۇل بەردىباەۆ دەگەندە ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن رۋحانياتى ءۇشىن ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان كۇرەسكەر ازامات ەسكە تۇسەدى. حح عاسىردىڭ 50 جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءمارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك دەپ رەسپۋبليكاعا ۇندەۋ سالعان ەدى, سول ءۇشىن ءبىراز قۋعىن دا كورگەن بولاتىن. كوپ جىلدار بويى «حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن» باسقارىپ, حالقىمىزدىڭ اسىل جاۋھارلارىن جۇرتشىلىققا ناسيحاتتاپ, ەلىنە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتىمىز ەدى. ول بارىنشا ءادىل بولاتىن, ءوزى وتە ەڭبەكقور جانە باسقالاردان دا وسىنى تالاپ ەتەتىن. قازاقتىڭ تاعى ءبىر بايتەرەگى قۇلادى. قوش, اسىل اعا, قادىرلى ارىپتەس! جانىڭ ءجانناتتا بولعاي!
سەيىت قاسقاباسوۆ, اكادەميك.
زيالىلار زەردەسىندە
راحمانقۇل قۇرداس, مەنىڭ بايقاۋىمشا, قازاق ادەبيەتى جانە ونىڭ عىلىمي ويلىلىعى ارقاشان دا اۋقىمدى كورسەتۋ مەن تالداۋ ارقىلى ەرەكشەلەنەدى. قازاق پوەزياسىنىڭ تەرەڭدىگى ونىڭ ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتى بارىنشا سيپاتتاي بىلۋىندە جاتىر. وسىنداي ينتەللەكتۋالدىق سالادا ءسىز الدىڭعى قاتارداعى ويشىلداردىڭ ءبىرىسىز.
شىڭعىس ايتماتوۆ.
* * *
ءالى ەسىمدە, ماعان ورتالىق كوميتەتكە حاتشى بولىپ سايلانىسىمەن ارادا ون كۇن وتپەي جاتىپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا ءسويلەۋگە تۋرا كەلگەن ەدى. راحمانقۇل بەردىباي سول كەزدەسۋدە زيالى قاۋىمنان ءبىرىنشى بولىپ ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋ جونىندە ماسەلە قويعان بولاتىن.
وزبەكالى جانىبەكوۆ.
* * *
راحاڭ – قازاق مادەنيەتىنىڭ كوگىنە وتە ەرتە شىعىپ, ەرتە مارقايعان ازامات, كوش باستار اعا بولعانىنا نە زامان! راحاڭ-ويى ۇشقىر, قالامى جۇيرىك, الىسقا تالماي شاباتىن حاس ءدۇلدۇل. ول ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمدى جان.
ماناش قوزىباەۆ.
* * *
كەمەل ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, عالىم, تولىمدى سىنشى راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ايرىقشا ەكى قاسيەتى بار دەپ بىلەمىن. ءبىرىنشى قاسيەتى – ۇلتجاندىلىعى, ايتا بەرسەڭ, تۇركىجاندىلىعى. عالىمنىڭ بار ماقساتى – بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ بالاسىن قايتسەم بىرىكتىرەمىن, جەتپىس جىل بويى جاۋىز ساياسات ادەيى الشاقتاتتىرىپ جىبەرگەن تۇركى حالىقتارىن قايتسەم جاقىنداستىرامىن, ەجەلگى تامىرى ءبىر, بىرتەكتى تىلدەردى ءبىر-بىرىنە قايتسەم كىرىكتىرەمىن دەگەن ۇلى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ. بۇل – راحمانقۇل شىعارمالارىنىڭ ۇزىلمەس وزەگى. ەكىنشى قاسيەتى – عالىمنىڭ ىزدەنىمپازدىعى.
سافۋان شايمەردەنوۆ.
* * *
نە ىستەمەسىن, مەيلى ماقالا جازسىن, كىتاپ شىعارسىن, حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسسىن, اۋديتوريادا, عىلىمي ماجىلىستە, راديودا سويلەسىن, مارتەبەلى مەكەمەلەرگە ۇسىنىس ءتۇسىرسىن, ەڭ اقىرى داستارقان ۇستىندە كەڭەس قۇرسىن, – ءبارىبىر تۇپتەپ كەلگەندە, راحمانقۇل بەردىبايدىڭ بارلىق قالامگەرلىك الەۋمەتتىك ارەكەتىنىڭ التىن وزەگى, قۇلاق كۇيى بىرەۋ: ول – ۇلت قامى, ازاتتىق يدەياسى, ەركىندىك سارىنى.
رىمعالي نۇرعالي.
* * *
دەدە قورقىت, احمەت ياسساۋي اماناتىن ارقالاعانداي بولىپ, تۇرىك دۇنيەسى بىرلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ازاماتتار اراسىندا كورنەكتى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ءجونى بولەك. ءبىز راحمانقۇل بەردىبايدى سىندارلى عالىم, ۇلكەن تۇلعا تۇتىپ, ايرىقشا قادىرلەيمىز. قازاق جەرىندەگى كەشەلى-بۇگىنگى فولكلور مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ, ۇلى تۇركىستاندا قالىپتاسقان مادەنيەت پەن تالعام بىرلىگىنىڭ جەمىسىنە قول جەتكىزگەن راحمانقۇل بەردىباي تۇرىك بىرلىگىنىڭ ۇنىنە اينالعان اسقاق تۇلعا. راحمانقۇل بەردىباي – بۇگىنگى دەدە قورقىتىمىز.
شەريف اقتاش, تۇرىك عالىمى.
* * *
ءاربىر ءسوزى ەرتەگى,
كونە دانا وعىزداي.
كوكىرەگى شەر تولى,
قارا شاناق قوبىزداي…
ويعا تولى ءار كۇنى-اي,
بويىندا بار تەكتىلىك.
راحمانقۇل بەردىباي,
كوك ءبورىلى كوك تۇرىك.
تەمىرحان مەدەتبەك.
ءبىر ءوزى – حالىق ۋنيۆەرسيتەتى
زامان كوشىپ بارادى, زامانمەن ادام كوشىپ بارادى. ءداۋىر كوشىپ بارادى, داۋىرمەن ءتاۋىر كوشىپ بارادى.
راحمانقۇل بەردىباي! بۇل – ءبىر كىسىنىڭ اتى عانا ەمەس, وتارسىزدانۋدىڭ ۇرانى, التىننىڭ سىنىعى, جاقسىنىڭ كوزى دە ەدى.
1990 جىلى قر ۇعا ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا جۇمىسقا قابىلدانعانىمدا سونداعى كونەكوزدەر: «بىزدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى وتىرعان ۇستەل بار» دەدى. ەسكى جيھاز بىتكەن كۇرەسىنگە لاقتىرىلعاندا, راحاڭ م.اۋەزوۆ ۇستەلىن اتتاي قالاپ, ءوز كابينەتىنە الىپتى…
50-جىلدارى ۇلتشىلدىعى ءۇشىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن جۇمىستان قۋىلعان راحمانقۇل بەردىباي 70-جىلداردىڭ باسىندا الماتى زيالىلارىن ءدۇر ەتكىزىپ سەرپىلتكەن «حالىق ۋنيۆەرسيتەتى» اتتى ۇلتتىق-رۋحاني جوبانى ءدۇنيەگە الىپ كەلدى. ول – كەڭەس تۇسىنداعى وتانشىلدىق پەن ەلشىلدىكتىڭ ەلەۋلى قاينارى بولدى.
ءار اپتادا – ءبىر جاڭالىق, ءار جۇمادا – زيالى جۇرت پەن جاستاردى جۇمىلدىرعان رۋحاني كۇش-جىگەر. م.و.اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيىنىڭ اكت-زالىندا ينە شانشىر ورىن قالمايتىن. قاپتال تولى – ءيىن تىرەسكەن جاستار, ءتىپتى جۇمىسشى جاستار. راحاڭ جارىقتىق قوڭىر داۋىسىن سوزىپ تاقىرىپ پەن ءدارىسشىنى تانىستىرادى. سودان جاڭا الەم باستالادى. الاشتىڭ ارى ويانادى, تاۋەلسىزدىكتىڭ لەبى ەسەدى. القيسسا, بۇل وقيعا قازاقستان ازاتتىعىنان 10-15 جىل بۇرىن بولىپ جاتقان-دى.
ەلشىل ر.بەردىباي قازاقتىڭ قاي قالاسىنا, اۋدانىنا, اۋىلىنا بارسىن ءۇش جۇمىستى قاتار اتقاراتىن: ءبىرىنشىسى, حالىق الدىندا سويلەۋ; ەكىنشىسى, ءبىلىم نەمەسە مادەنيەت ورداسىنا سوعىپ, ديدارلاسۋ; ءۇشىنشىسى, جەرگىلىكتى باق-قا شىعۋ. وسى «حالىققا شىعۋىنىڭ» ءبارىن ول رۋحانيات سۇرانىمى مەن تالابىنا قاراي قۇراتىن.
راحاڭ – زەرتتەۋ ارناسىن بۇگىنگى ادەبيەتتەن فولكلورتانۋعا تەز ءارى ءتيىمدى بۇرعان ءبىرتۋار عالىم. ول كىسىنىڭ ەل ادەبيەتىن ەلدىك مىنبەرگە اينالدىرۋى – فەنومەن دەرلىك قۇبىلىس.
الاش زيالىلارىن اقتاپ, ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋدا دا اكادەميك ر.بەردىباي جۇيەلى, پاراساتتى جۇمىستار اتقاردى.
90-جىلدارى تاۋەلسىزدىكتىڭ بۋىمەن «حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە» از ادام جينالاتىن ءۇردىس شىقتى (مەن سوڭعى عالىم-حاتشىلارىنىڭ ءبىرى ەدىم). سوندا 500 تۇگەنشە ءدارىسىن اشقان راحاڭ مارقۇم: «قازىر ءال-فارابي ءتىرىلىپ, ءدارىس وقۋعا كەلسە دە, وسىنشا ادام جينالادى, باستاي بەرەيىك…» دەيتىن.
سودان اكادەميك اعامىز قاسيەتتى تۇركىستانعا قونىس اۋداردى. بۇل ساپارى دا وتانشىلدىقتان تۋعان شەشىم ەدى.
2000 جىلدارى ر.بەردىباي استاناعا ءبىرنەشە مارتە كەلدى, كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, الگى ءۇش باعىتتى جوسپارىن ءجۇزەگە اسىردى. سول جولى اكادەميك: «استانا – باستى وردا, ونىڭ مارتەبەسى مەن ايباتى – ۇلتتىڭ كەلبەتى» دەپ اتالى ءسوز ايتقان-دى.
ەندى بۇگىن مارقۇمنىڭ يمانىنا سالاماتتىلىق تىلەپ, حالقىنا «راحمانقۇل بەردىباي – ۇلت زيالىلىعى مەن عىلىمي قايراتكەرلىگىنىڭ ءبىر اتى» دەپ سەنىممەن ايتا الادى ەكەنبىز. شۇكىر ەتەيىك, اعايىن!..
ديحان قامزابەك ۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى, پروفەسسور.
اسىل قاسيەتى قالادى
راحمانقۇل بەردىباي قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ, عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا اسا زور ەڭبەك سىڭىرگەن عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز ەدى. مارقۇمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ سالالارى كوپ قىرلى, كوپ سالالى بولدى. تىلىمىزدەن ءدىلىمىزگە, حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن قازىرگى ادەبيەتكە, كونە ەپوستان كەمەل ەپوپەياعا, تۇركىستاننان تۇتاس تۇركى الەمىنە دەيىنگى ارالىقتا راحاڭ قالام تەربەگەن ىرگەلى عىلىمي ماسەلەلەردىڭ ۇلانعايىر كەڭ الەمىن كوزبەن شولىپ شىعۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. عالىمنىڭ سول عاجايىپ الەمىنىڭ بيىگىندە جارىق توگىپ تۇرعان ۇلتتىق مۇرات پەن ۇلتتىق يدەيا, ۇلت مۇددەسى تۋرالى ويلارىندا ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتەتىن اسىل قاسيەتى قالدى.
راحمانقۇل بەردىباي حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى م.اۋەزوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جانىندا جۇمىس جاساعان حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولا ءجۇرىپ, ۇلتتىق ويىمىزدى وياتۋعا, حالىقتىڭ مادەني مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا اسا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. سول ۋنيۆەرسيتەتتە وتكەن بەس جۇزدەن استام ساباقتىڭ ءبىرىن الكەي مارعۇلان ءجۇرگىزگەنى ەسىمدە. لەكتور ساباعىنىڭ سوڭىنا قاراي م.اۋەزوۆ تۋرالى ويىن جيناقتاپ كەلە جاتىپ, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەرگەن ەدى. ساباقتى جۇرگىزىپ وتىرعان راحاڭ ۇندەمەدى, باسىن الدىنداعى قاعازىنان كوتەرمەدى. قاتتى تولقىپ وتىرعانىن ىشتەي سەزدىك. راحاڭ دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن حاباردى ەستىگەندە, مەنىڭ كوز الدىما وسى سۋرەت, سونداعى جارىقتىق الەكەڭنىڭ كىرپىگىنەن ءۇزىلىپ تۇسكەن جاس كەلدى.
راحمانقۇل بەردىباي جاقسى ادام ەدى. اللا راحىم ەتسىن, مارقۇمنىڭ رۋحىنا باعىشتادىق وسى قوشتاسۋ ءسوزىمىزدى.
جانعارا دادەباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
زامانداسىم, سىرلاسىم
ول قاشان كوزى جۇمىلعانشا قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. قوعامنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ونى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاپ جاتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قازىر ءبىز جاپپاي مەرەكەلەيتىن ناۋرىز مەيرامى. كەشەگى سولاقاي كەڭەستىك زاماننىڭ وزىندە ۇلتتىق مەرەكەمىزدى تويلاۋ ءجونىندە ماسەلە كوتەرىپ, جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارعان وسى راحمانقۇل ەدى. سول ءۇشىن قۋعىن دا كوردى. پارتيالىق تۇرعىدان جازالاندى دا. بىراق سونىڭ بىردە بىرىنە مويىماي, ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋعا كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە قولدانۋعا دانەكەر بولدى. ەگەر تاۋەلسىز قازاق ەلى بۇگىندە ناۋرىزدى مەرەكەلەپ, باياعى ءداستۇرىمىزدى قايتارىپ الساق, وندا راحاڭنىڭ ەڭبەگى زور دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىلىمىز.
مۇنىمەن قوسا مەنىڭ ءوز باسىم كوتەرىپ جۇرگەن جەر ماسەلەلەرىنە قولداۋ كورسەتكەن ءبىرىنشى ازامات تا, وقىمىستى دا وسى راحمانقۇل. وتارشىلىق جىلدارىندا 45 ميلليون دەسياتينادان استام نۋلى القاپتان ايىرىلعانىمىز تۋرالى «قازاق قاسىرەتى» دەگەن تاقىرىپپەن 5 كىتاپ جازعانمىن. مۇنى قازاق عالىمدارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىنىپ, قولداۋ كورسەتكەن راحمانقۇلدىڭ ەڭبەگىن قالاي ۇمىتايىن. ول ءوزىنىڭ وتباسىندا بولاتىن جاقسىلىقتاردان دا قالدىرماي, سىيلاپ, ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتەتىن. بۇعان كەيبىر وقىمىستىلار قايران قالىپ: «وسى سەنىڭ راحمانقۇلمەن قانداي جاقىندىعىن بار, ناعاشىلى-جيەندى مە, الدە دوستىق جاعدايلارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايتىن ەدى. وعان مەن: «اكادەميكتەر مەن قازاق وقىمىستىلارى اراسىندا جەر ماسەلەسىن ءبىرىنشى بولىپ تۇسىنگەن راحمانقۇل. سوندىقتان دا ول مەنى ەرەكشە باعالاپ, ءىلتيپات كورسەتەدى», دەپ جاۋاپ بەرەتىنمىن.
اجال ارامىزدان وسىنداي اياۋلى ازاماتىمىزدى الىپ كەتتى. ەندىگى ايتار تىلەك – يمانى جولداس, توپىراعى تورقا بولسىن. بۇگىن قايعىلى حاباردى ەستىگەن سوڭ, ارتتا قالعان وتباسىنا, تۋعان-تۋىسقاندارىنا, ەل-جۇرتىنا كوڭىل ايتقاننان باسقا امال قالماي تۇر.
ساپابەك اسىپ ۇلى, جازۋشى.
