مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين
سەيسەنبى, 10 قاڭتار 2012 7:37
2012 جىلدىڭ 9 قاڭتار كۇنى 74 جاسقا قاراعان شاعىندا ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان قازاقستاننىڭ كورنەكتى عالىم-فيزيكتەرىنىڭ ءبىرى, قر ۇعا اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ادال جار, ابزال ازامات مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين دۇنيەدەن وزدى.
ول 1938 جىلى 16 ناۋرىزدا التاي ولكەسى, ترويتسك اۋدانىندا زيگاينوۆو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1959 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
سەيسەنبى, 10 قاڭتار 2012 7:37
2012 جىلدىڭ 9 قاڭتار كۇنى 74 جاسقا قاراعان شاعىندا ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان قازاقستاننىڭ كورنەكتى عالىم-فيزيكتەرىنىڭ ءبىرى, قر ۇعا اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ادال جار, ابزال ازامات مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين دۇنيەدەن وزدى.
ول 1938 جىلى 16 ناۋرىزدا التاي ولكەسى, ترويتسك اۋدانىندا زيگاينوۆو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1959 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
ەڭبەك جولىن ينجەنەر-لابورانتتىقتان باستاپ, بار عۇمىرىن قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن ءبىلىم سالاسىنا ارنادى. ول ءار جىلدارى ا.ا. جدانوۆ اتىنداعى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى (1961-1965 جج.), كىشى عىلىمي قىزمەتكەر (1966 ج.); قازاق كسر عا استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى (1967-1979 جج.) بولدى. 1966 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, 1985 جىلى «تەوريالىق جانە ماتەماتيكالىق فيزيكا» ماماندىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
مەيىرحان مۇباراك ۇلى 1970 جىلدان باستاپ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 40 جىلدان استام تابان اۋدارماي قىزمەت ىستەدى. 1970-1981 جىلدارى جانە 1986 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەوريالىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن 1988-1991 جىلدارى ءبىلىمنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ بەدەلى بۇرىنعىدان دا ارتىپ, ءبىلىم, عىلىم سالاسىندا تىڭ وزگەرىستەر پايدا بولدى. ول وسى قىزمەتكە وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ قولداۋىمەن جانە جابىق داۋىستا سايلانعان العاشقى رەكتور بولاتىن.
مەيىرحان مۇباراك ۇلى ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىلىق جانە گراۆيتاتسيالىق تەورياسى بويىنشا بۇرىنعى تمد ەلدەرى ىشىندەگى بىلىكتى دە بىلگىر, مىقتى مامانداردىڭ ءبىرى ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەردەگى باسىم باعىت «تەوريالىق فيزيكانىڭ» نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى, «گراۆيتاتسيالىق, ەلەكتروماگنيتتىك, كۇشتى جانە ءالسىز ءوزارا ارەكەتتەستىكتى تەوريالىق زەرتتەۋ» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋلەر باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن بىرنەشە كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. ونىڭ 150-دەن استام عىلىمي ماقالاسى, 2 مونوگرافياسى جارىق كوردى.
مەيىرحان مۇباراك ۇلىنان ءتالىم-تاربيە العان مىڭداعان شاكىرتتەر بۇگىندە تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە.
ول تەوريالىق فيزيكا سالاسىنداعى قازاقستانداعى العاشقى دوكتور جانە پروفەسسور. م.ءابدىلدين رەسەي گراۆيتاتسيالىق قوعامىنىڭ, حالىقارالىق فيزيكالىق جۋرنال رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى.
مەيىرحان مۇباراك ۇلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن, مەرەيتويلىق مەدالدارىمەن, جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق عىلىمدار سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن «2001 جىلعى ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن» ديپلومىمەن, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن حالىقارالىق شىعارماشىلىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان.
2003 جىلدىڭ قازان ايىندا ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى.
ارىپتەستەرىنىڭ ىقىلاس-نيەتىنە بولەنگەن كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, ءتالىمدى اكە مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديننىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەر مەن ۇستاز-عالىمداردىڭ, سونداي-اق, شاكىرتتەرىنىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى.
بار عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان
ماعان بۇگىن سۋىق حابار جەتتى. سەنەر-سەنبەسىمدى دە بىلمەدىم. قۇيرىقتى جۇلدىزداي قازاقستان عىلىمىنىڭ كوگىنەن تاعى ءبىر جارىق جۇلدىزىمىز اعىپ ءتۇسىپتى. كەشە عانا ارامىزدا اڭقىلداپ جۇرگەن, جانى جايساڭ, جۇرەگى ابزال ناعىز عالىمىمىزدان ايىرىلىپ قالىپپىز. سۇم اجال كىمدى اياعان. 74 جاسقا قاراعان شاعىندا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم-فيزيكتەرىنىڭ ءبىرى, ادال جار, ابزال ازامات, عۇلاما عالىم مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين دۇنيەدەن وزدى.
تۇركىلەردىڭ تەگى تاراعان رەسەيدىڭ التاي وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن مەيىرحان مۇباراك ۇلى تەگىنە تارتسا كەرەك, بىربەتكەي, قايسار, عىلىمعا ادال جان بولىپ ءوتتى ومىردەن.
ەلىن, جەرىن سۇيەتىن ءبىر جان بولسا, ول وسى – مەيىرحان مۇباراك ۇلى. عۇلاما عالىم جان-جاقتى بولاتىن. تەك جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن عانا ەمەس, بارلىق عىلىمدى دا ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا الاتىن. ول قازاق ەلىنىڭ اۋىز ادەبيەتىن جاتقا بىلەتىن. ءال-فارابي فيلوسوفياسىنان وي تولعاپ, اسان قايعى, بۇقار جىراۋ, اباي ولەڭدەرىن تۇيدەكتەي ايتاتىن. جانى ليريكاعا جاقىن بولعاندىقتان دا بولار, عالىم اعامىز دوستىققا ادال, اعالىققا بەرىك بولاتىن. ول وزىنەن بۇرىنعى ۇلىلاردان ۇلگى الا ءجۇرىپ, كەيىنگى بۋىنعا وزىندىك ونەگە كورسەتە ءبىلدى. ول كىسىنىڭ ءتىلىپ تۇسەتىن ۋىتتى دا وتكىر ءتىلى وزگەلەرگە ايبار بولاتىن. سوندىقتان دا ول ءوز اينالاسىنا ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا شىن بەرىلگەن, ناعىز ءبىلىمدار, ادال جانداردى توپتاستىردى.
تاعدىردىڭ بارلىق قيىندىقتارىنا توزە بىلگەن مەيىرحان مۇباراك ۇلى وتباسىندا دا ناعىز ازامات رەتىندە عۇمىر كەشتى. اياۋلى جار, مەيىرىمدى اكە, اۋلەتتىڭ اقىلگوي داناسى بولدى. ءومىردىڭ اعىسىنا وزگەلەردەي ىلەسىپ ەمەس, قارسى ءجۇزىپ, ونەگە كورسەتتى.
تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ ىرگەسى بەكىپ, ەكونوميكالىق نىعايۋىنا, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم, عىلىم سالاسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ول كىسىنىڭ قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. مەيىرحان مۇباراك ۇلىنان ءتالىم-تاربيە العان مىڭداعان شاكىرتتەر بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتۋدە.
ونىڭ اسا ماقتاۋدى جانى سۇيمەيتىن. عىلىمنىڭ تازالىعى ءۇشىن تالاي تارتىسقا تۇسكەن قايسار مىنەزدى اكادەميك 150-دەن استام عىلىمي ماقالا, 2 مونوگرافيا جازسا دا ونى وزىنە كوپ سانايتىن, عىلىمداعى ساننان گورى ساپاعا باسا نازار اۋداراتىن.
ول كوپ جىلدار ەڭبەك ەتكەن ۇجىمى قازۇۋ-دا ءال-فارابي التىن مەدالىمەن ماراپاتتالعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى.
ارىپتەستەرىنىڭ شىن ىقىلاس-نيەتىنە بولەنگەن كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز مەيىرحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديننىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەر مەن ۇستاز-عالىمداردىڭ, سونداي-اق شاكىرتتەرىنىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالادى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز
ءبىزدىڭ اسا قۇرمەتتى دە قىمباتتى مەيىرحان مۇباراك ۇلى دۇنيەدەن ءوتتى. بۇعان سەنۋ وتە قيىن, بىراق بۇل ايقىن. سوڭعى جىلدارى فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن ادامنىڭ جۇرەك سوعۋى توقتادى.
مەيىرحان مۇباراك ۇلىنىڭ بويىنان كوپتەگەن قاسيەتتەر تابىلاتىن ەدى, فيزيك ءارى ليريك, دانا, ويشىل, كەمەڭگەر وسىنداي كەز كەلگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن تۋرا جول تابا الاتىن ادامنىڭ اقىلى مەن نۇسقاۋىنا ءار ادام ءتانتى ەدى. ويىن تۋرا جانە تىك جەتكىزە بىلەتىن, ورنىمەن ءار ادامدى شيراتا جانە شىڭداي بىلەتىن.
ۇلاعاتتى ۇستاز, زەرتتەۋگە دەگەن قۇلشىنىسىمەن جانە دە جاستارعا ءبىلىم ءنارىن سۋسىنداتا بىلگەن مەيىرحان مۇباراك ۇلى ارتىنا وشپەس عىلىم مۇراسىن قالدىرا ءبىلدى, گراۆيتاتسيا مەن سالىستىرمالىلىق تەوريياسىنىڭ قازاقستاندىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇلى عۇلاما عالىم ءوز ءىسىن جالعاستىرۋشى كوپتەگەن شاكىرتتەر دايىندادى.
مەيىرحان مۇباراك ۇلى بويىنا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ەڭ وزىق داستۇرلەرىن جيناعان, وعان ماقساتتىلىق, ەڭبەكقورلىق, ۇشقىرلىق, قارىم-قاتىناستاعى جوعارى مادەنيەتتىلىك پەن قاراپايىمدىلىق, تاڭقالارلىقتاي سىپايىلىق, سونىمەن قاتار ادىلەتتىلىك جانە ادامدارعا دەگەن قايىرىمدىلىق پەن كورەگەندىلىك جانە ورنىمەن ازىلدەي بىلەتىن قاسيەتتەر ءتان.
مۇنداي ادامنىڭ مەزگىلسىز دۇنيەدەن ءوتۋى ەلىمىز ءۇشىن ورنى تولماس قايعى. مەيىرحان مۇباراك ۇلىنىڭ بار ءومىرى عىلىم مەن ادامزاتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن بەلگىسى بولدى.
وسى اۋىر ساتتە مارقۇمنىڭ تۋعان-تۋىستارى جانە اعايىن-جەكجاتىنىڭ قايعىسىنا ورتاقپىز. ءىرى عۇلاما عالىمنىڭ جارقىن بەينەسى جادىمىزدا جانە جۇرەگىمىزدە ءبىرجولا قالماق!
مۇرات جۇرىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.
قوش بولىڭىز, اسىل ۇستاز, عۇلاما عالىم اعا!
قايران, مەيىرحان اعا! اسىلدىڭ سىنىعى ەدىڭ-اۋ! كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, ابزال اعامىز ومىردەن وزدى دەگەن سۋىق حاباردى ەستىگەندە, سۋىق سۋ بويىمدى قارىپ وتكەندەي بولدى. الىپ تۇلعا, عۇلاما اعا تۋرالى وتكەن شاقتا ايتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. ء«ولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, اكادەميك مەيىرحان ءابدىلديننىڭ عىلىمدا ءىزى, ارتىندا وشپەس مۇراسى قالدى. ول قازاق توپىراعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان فيزيكانىڭ جالپى سالىستىرمالى تەورياسى تۋرالى ءىلىمدى بۇكىل قازاق جۇرتشىلىعىنا تاراتىپ, اتى مەن زاتى الەمگە جايىلعان عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى. مەيىرحان مۇباراك ۇلى ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمدى عالىم بولاتىن. ءوزىنىڭ سۇيىكتى فيزيكاسىن بىلاي قويعاندا, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تارقاتا ايتىپ, تۇجىرىمدارىمەن تىڭداۋشىسىن تاڭعالدىراتىن. باتىس پەن شىعىستىڭ ادەبيەتىنەن ءسوز ساپىرىپ, اقىن-جىراۋلاردىڭ ولەڭدەرىن جاتقا سوعاتىن. تابيعي وپەرالىق داۋىسىمەن ءان شىرقاعاندا, قازاقتىڭ سارى دالاسىنىڭ سازى مەن كۇيىن كوز الدىڭا اكەلەتىن-ءدى. وسىنداي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى وزگەلەردەن وزا تۋعان ءبىرتۋار قازاق ۇلىنىڭ ومىردەن ءوتۋى وكىنىشتى-اق.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن, جالپى حالقىمىز ءۇشىن وسىنداي عاجايىپ ادامنان ايىرىلىپ قالۋىمىز ورنى تولماس قايعى. امال نە, جازمىشتان وزمىش جوق دەگەن, بارىنە كونۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىز تەك سول عۇلاما اداممەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ, ءبىزدىڭ ارامىزدا بولعانىن زور ماقتانىش, مارتەبە سانايمىز.
قوش بولىڭىز, اياۋلى اعا. ءسىزدىڭ جارقىن بەينەڭىز ءبىزدىڭ جادىمىزدا ارقاشاندا ساقتالادى.
عالىم مۇتانوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك.
