بولاشاعى زور كەدەندىك وداق

ەلباسىنىڭ جولداۋى – ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ءارى مازمۇندى قۇجات. بيىل اتالمىش جولداۋ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى” دەپ اتالدى. جاڭا جولداۋ – جاڭا كە­زەڭ­نىڭ باستاۋى. وتكەندى ساراپتاپ, ءبۇ­گىنگى جەتىستىگىمىزدى باعالاپ, الداعى ەل بولىپ اتقاراتىن كەلەلى ىستەرگە كوز جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بي­ىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتور­اعالىق ەتۋ. مىنە, قازاق حالقى الداعى جاڭا ون­جىلدىقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي ابىرويلى تاريحي وقيعامەن باستاپ وتىر. سونىمەن قاتار, بيىلعى جىل كەدەن ودا­عى­نا مۇشە بولۋمەن باستالدى. قازاقستان, رە­سەي جانە بەلارۋس كەدەن وداعىنا بىرىگىپ, ءبىر­ىڭعاي ەكونوميكالىق ايماقتى قۇرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ەلباسىنىڭ ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوزدەپ وتىرعانىنىڭ كورسەتكىشى بولماق. كەدەن وداعى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دا­مى­تۋعا ورلەۋ بولا الادى. 2009 جىلى كەدەن ور­گان­دارىنىڭ كۇشى كەدەن وداعىنىڭ نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق قورىن قالىپتاستىرۋعا, كەدەن ءتار­تىبىن وڭايلاتۋعا جانە سىرتقى ەكونومي­كا­لىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاع­دايلار جاساۋعا باعىتتالدى. بريۋسسەلدە 1999 جىلعى 26 ماۋسىمدا قابىلدانعان كەدەندىك ءرا­سىمدەردى وڭايلاتۋ مەن ۇيلەستىرۋ تۋرالى حالىق­ارالىق كونۆەنتسياعا قوسىلدى. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى قابىلداندى. 2010 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف كۇشىنە ەندى. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارت قابىلداندى. ونى كۇشىنە ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بويىنشا 16 حالىقارالىق كەلىسىمدى جانە 17 كوك (كەدەن وداعىنىڭ كو­ميس­سياسى) شەشىمىن ازىرلەۋ كوزدەلىپ وتىر. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىنە قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ زاڭناماسىنا 182 سىلتەمەلىك نورما كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى, قول­دا­نىستاعى ۇلتتىق كەدەندىك زاڭنامانى رەتكە كەل­تى­رۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇدان باسقا, ۇلتتىق كودەكستى قابىلداۋ, سالىقپەن رەتتەۋ, جەكە كاسىپكەرلىك, كولىك, ۆەتەريناريا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قىل­مىس­تىق جانە اكىمشىلىك قۋدالاۋ سالاسىنداعى زاڭ­نا­مالاردى بىركەلكى قولدانۋ قاجەتتىلىگىنە باي­لانىستى ەلىمىزدىڭ جاڭا كەدەن كودەكسىن ازىرلەۋ قاجەت, وندا ۇلتارالىق زاڭنامامەن رەتتەلمەگەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ قاجەت. اكىم­شىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ جانە قازاقستاننىڭ كەدەن­دىك شەكاراسى ارقىلى تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن وتكىزۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى بىرقاتار شارالاردى جۇزەگە اسىردى. بىرىنشىدەن, كەدەن ورگاندارىندا اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن (كولىك, فيتوسانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ) بەرۋدى كوزدەيتىن زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق, بۇل زاڭدا كەدەن ورگانى بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ سانىن 3-تەن 1-گە دەيىن قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ەكىنشىدەن, زياتكەرلىك مەنشىك نىسانىنا قۇ­قىقتى قورعاۋ كەزىندە, كەدەن ورگاندارىنىڭ وكى­لەتتىگىن كەڭەيتۋدى جانە كەدەندىك قۇندى انىقتاۋ كەزىندە قولدانىلاتىن اقپاراتتىق انىق­تامالاردى جويۋدى كوزدەيتىن زاڭ قابىلداندى. ۇشىنشىدەن, شەكارانىڭ قازاقستان-رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان ۋچاسكەسىندە بىرلەسكەن با­قى­لاۋ ءراسىمى ەنگىزىلدى. قازاقستان مەن قحر ارا­سىنداعى “اينالىق” ستاتيستيكادا كورسەتكىش­تەر­دىڭ وڭ ديناميكاسىنا قول جەتكىزىلدى. سوڭعى جىلدارى كەدەن ستاتيستيكاسى دەرەكتەرىنىڭ ال­شاق­تىعى 2006 جىلى 1 ملرد. 94 ملن. اقش دول­لارىنان 76 ملن. اقش دوللارىنا دەيىن تومەندەدى. تورتىنشىدەن, سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­مەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى جاساۋ جانە ء“Doىng ءۆusىness” حالىقارالىق رەيتينگىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ ماقساتىندا اۆتوماتتاندىرىلعان تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى ازىرلەندى جانە ەنگىزىلدى. بەسىنشىدەن, “Web-دەكلارانت” ەلەكتروندى دەك­لاراتسيالاۋ كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. كەدەندىك رە­­سىمدەۋ ءۇشىن سەق-قا قاتىسۋشىنىڭ قۇجاتتار پا­­كەتىن الىس جەردەن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىگى بار. التىنشى, “بىرىڭعاي ەلەكتروندى تەرەزەنى” جاساۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. بيزنەس-پروتسەستەر انىقتالدى جانە وسى اقپاراتتىق جۇيەنى جاساۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. “بىرىڭعاي تەرەزەنى” جاساۋ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار كۇشتەرىن شوعىرلان­دىرۋ­دى تالاپ ەتەدى. مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار سانىن قىسقارتا وتىرىپ رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتاردى بەرۋ جانە باقىلاۋ مەحا­نيز­مىن قايتا قاراۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جولداندى. جوعارىدا كورسەتىلگەن شارالار بيزنەستىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارىن قىسقارتۋعا جانە كەدەن ءراسىمىن وڭايلاتۋعا جاعداي جاسايدى. ءنا­تيجەسىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالانعان بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا تاپسىرمالارى جۇزەگە اسىرىلادى. كەدەن وداعىن قۇرۋ, اسىرەسە, ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتەردەگى ەكو­نو­مي­كالىق الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارى اراسىندا بىرلەسكەن وندىرىستەردى قۇرۋ جانە ءوزارا ين­ۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي­لار­دى قامتاماسىز ەتۋ ينتەگراتسيالاۋ قاجەتتى­لى­گى­نەن تۋىنداعان دۇنيە. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق­ستاندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جەدەل­دەتىلگەن باعدارلاماسى ىسكە اسىپ كەلە­تىن­دىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسى ماقساتتا مەتال­لۋر­گيالىق, فار­ماتسەۆتيكالىق, حيميالىق, قۇرىلىس ماتەريال­دارى باسىمدىقتى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. وسى ءمىن­دەت­تى شەشۋ ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە تەحنو­لو­گيالىق جاعىنان جاڭا الدىڭعى قاتارلى جاب­دىقتاردى جانە ارزان شيكىزاتتى كەدەن باج­دا­رىن تولەۋسىز الۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. ءبىز شەتەل ونىمدەرى باسىپ كەتەدى دەگەن ۇرەي­دەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بارلىق ەلگە دە باسەكەگە قابىلەتتى, ساپاسى جوعارى, با­عاسى قىمبات ەمەس, العان ونىمىنە لايىقتى تاۋار­لار قاجەت. ەندەشە باسقا ەلدەردىڭ تاۋار­لارىمەن ساپاسى جاعىنان دا, باعاسى جاعىنان دا باسەكەگە ءتۇسۋ ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەردى ءوسىپ-جەتىلۋگە جەتەلەيدى. ءبىزدىڭ وتاندىق ءوندىرۋ­شىلەرىمىز باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ءبىر ءنار­سەنى ۇعىنعانىمىز ءجون, كەدەندىك وداق ماسە­لەسى ءبىر كۇندە ىسكە اسقان جوبا ەمەس, وسى وداققا كىرۋ ءۇشىن بارلىق جاقتان تەرەڭ تالداۋ جا­سا­لىنعان. ارينە, ەشكىم كەدەندىك وداق ىسكە اسقان كۇننەن باستاپ ەلىمىزگە تولاعاي تابىستار كەلىپ, باسقا ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى ارتادى دەپ ايتقان جوق. كەدەندىك وداقتان قازاق ەلى ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. ارينە, ءاۋ-باستان كەيبىر قيىن­شىلىقتارعا تاپ بولامىز. مۇمكىن ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەرىمىز تابىس كوزدەرىن ازايتار. دەمەك, وسى كەدەندىك وداق ارقىلى كوپ تابىسقا جەتەتىنىمىزگە سەنىم بىلدىرەمىن. كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى. ماسەلەن, 2009 جىلى كەدەن ورگاندارى كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ بيۋدجەتكە 575,4 ملرد.تەڭگە ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتتى. بولجامدى تاپسىر­ما­نىڭ ورىندالۋى 105,5% قۇرادى. پوست كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 95,8 ملرد. تەڭگە قوسىمشا ەسەپتەلىندى, بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,3 ەسەگە كوپ, 50 ملرد. تەڭگە ءون­دىرىپ الىندى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا دا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتە بىلدىك. وتكەن جىلى 969 قىلمىستىق جانە 10607 اكىمشىلىك ءىس قوز­عالدى. ولار بويىنشا شىعىنداردى وتەۋ سو­ما­سى 5,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 5,3 ەسەگە كوپ. ەسىرتكى قۇرالدارى كونترابانداسى بويىنشا 173 فاكتى انىقتالدى. الىنعان ەسىرتكىلەردىڭ سالماعى 755,8 كگ. قۇرادى, سونىڭ ىشىندە گەروين – 117,9 كگ. “باقىلاۋعا الىنعان جەتكىزىلىم” ءادىسى بويىنشا 14 جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى وتكىزىلدى. قولدانىلعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى شارالار ناتيجەلەرىندە كەدەن ورگاندارى ءوز كۇشىمەن 56% قىلمىستىق ءىس قوزعادى جانە 79% سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى انىقتالدى. ەلباسى جولداۋى جاريا ەتىلدى, ونىڭ باستى باعىتتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالدى. ەلباسىمىز جۇكتەگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز. ويتكەنى, حالىق بولىپ جۇمىلا كوتەرەتىن جۇگىمىزدىڭ ارقاۋى – وسى جولداۋ بولماق. بۇل ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ناقتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا الىپ كەلەتىن بىردەن-ءبىر جول ەكەنى انىق.