جاي-كۇيىڭ قالاي, وردا ورمانى؟
جۇما, 16 ناۋرىز 2012 6:58
نارىن قۇمىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان وردا ورمانىندا بولىپ پا ەدىڭىز؟ وسى ورمانداعى كوككە بوي سوزعان قاراعايلاردى ارالاي ءجۇرىپ, ىشپەي-جەمەي ماس قىلاتىن كەرىمسال اۋاسىن جۇتىپ كورىپ پە ەدىڭىز؟ عالىمدار مەن نارىن قۇمىنا جولدارى تۇسكەن جۇرتشىلىق وكىلدەرى تابيعاتتىڭ وسىنداي قايتالانباس قۇبىلىسىنا تاڭ قالۋمەن كەلەدى. قاراڭىزشى, اينالانىڭ ءبارى شەتى مەن شەگى جوق سۋسىعان قىزىل قۇم. سول قۇمنىڭ قاق ورتاسىندا جاسىل القاپ الىستان مەنمۇندالايدى. ناعىز وازيس, شۇرات دەگەنىڭىز وسى شىعار. قۇمنىڭ ورتاسىندا ورمان قالاي پايدا بولعان؟ ارينە, تەكتەن تەك ەمەس.
جۇما, 16 ناۋرىز 2012 6:58
نارىن قۇمىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان وردا ورمانىندا بولىپ پا ەدىڭىز؟ وسى ورمانداعى كوككە بوي سوزعان قاراعايلاردى ارالاي ءجۇرىپ, ىشپەي-جەمەي ماس قىلاتىن كەرىمسال اۋاسىن جۇتىپ كورىپ پە ەدىڭىز؟ عالىمدار مەن نارىن قۇمىنا جولدارى تۇسكەن جۇرتشىلىق وكىلدەرى تابيعاتتىڭ وسىنداي قايتالانباس قۇبىلىسىنا تاڭ قالۋمەن كەلەدى. قاراڭىزشى, اينالانىڭ ءبارى شەتى مەن شەگى جوق سۋسىعان قىزىل قۇم. سول قۇمنىڭ قاق ورتاسىندا جاسىل القاپ الىستان مەنمۇندالايدى. ناعىز وازيس, شۇرات دەگەنىڭىز وسى شىعار. قۇمنىڭ ورتاسىندا ورمان قالاي پايدا بولعان؟ ارينە, تەكتەن تەك ەمەس.
– نارىن قۇمىنا اعاش وتىرعىزۋ, قولدان ورمان ءوسىرۋ جاڭگىر حاننىڭ تۇسىنان باستاۋ الادى. وسى ارقىلى مۇندا وسىمدىك الەمىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى قالىپتاستى. تاريحي دەرەكتەر جاڭگىردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 1832 جىلى رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنان ەمەن, قاراعاي جانە قايىڭ كوشەتتەرى نارىنعا جەتكىزىلىپ وتىرعىزىلعانىن ايعاقتايدى. بۇگىنگى وردا ورمانى كوز تارتار اسەمدىگىمەن ايگىلى ءحىح عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى, – دەيدى بوكەي ورداسى تاريحي-مۇراجاي كەشەنى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نازىمگۇل ورازگەلديەۆا.
جەر استى سۋ قورى مەن ىلعالدىڭ جەتكىلىكتى بولۋى ورمان وتىرعىزۋعا ەڭ قاجەتتى فاكتور بولىپ تابىلادى. نارىن قۇمى بويىنداعى ايمەكەن ويپاتىن جاڭگىر حان ورمان وسىرۋگە ىڭعايلى دەپ تابادى. سولتۇستىك كاسپي جاعالاۋىنداعى شاعىلداردىڭ ىشىندە جارتىلاي شولەيت ايماقتا ورنالاسقان نارىن قۇمىنىڭ جاعرافيالىق جاعدايى جانۋارلار مەن وسىمدىك الەمىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە بارىنشا قولايلى بولعان. جاڭگىر حان وسى ارتىقشىلىقتى بىردەن اڭعارىپ, ونى ءوزى باسقاراتىن حاندىق تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە شەبەر پايدالانا بىلگەن. ول ءوزى حاندىق قۇرعان كەزەڭدە ورمان القاپتارىنا مال جايماۋ, تال-تەرەكتەردى وتاماۋ جونىندە ارنايى جارلىقتار شىعارعان ەكەن. سونداي-اق, ول ورمان كوندۋكتورلارىن بەلگىلەگەن. ءارينە حان جارلىعى ەكى بولماعان. سول كەزدەگى حان ورداسىنا مال كىرگىزىلمەگەن.
حح عاسىر باسىندا نارىن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ جانىنان جاسقۇس تاجىريبە ستانساسى اشىلىپ, مۇندا اعاش كوشەتىن وسىرەتىن پيتومنيكتەر جۇمىس ىستەي باستايدى. سول جىلى وردا ورمانشىلار مەكتەبى دە تۇساۋىن كەسەدى. وسى ارقىلى مامانداردى جەرگىلىكتى جەردە دايىنداۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سونىڭ ارقاسىندا نارىن قۇمىندا قاراعاي, قايىڭ, اق تەرەك, ءۇيەڭكى سەكىلدى كىرپياز, باپ تالعايتىن اعاش تۇرلەرى وسىرىلە باستايدى. ءتىپتى مۇندا ءجۇزىم ءوسىرۋ ءىسى دە قولعا الىنىپ, جاقسى ناتيجە بەرگەن.
تاقىر جەرگە ءدان شىقپايدى. باستاۋىن جاڭگىر حاننان, سوناۋ ءحىح عاسىر باسىنان الاتىن قۇمدا ورمان ءوسىرىپ, ونى قورعاۋ ءىسى بۇگىنگى كۇنى ءوزىنىڭ جالعاسىن قالاي تاۋىپ كەلەدى؟ وسىنداي ومىرشەڭ ساباقتاستىقتى بۇگىنگى وردالىق ورمانشىلار نەندەي جەتىستىكتەرمەن بايىتۋدا؟ مۇنداي ساۋالدار ءبىزدى شالعايداعى بوكەي ورداسى اۋدانىنا ىسساپارعا شىعۋعا يتەرمەلەي بەرگەن-ءدى. تاعى دا تاريحي شەگىنىس جاساساق, نارىندا ورمان شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قۇرىلىم 1890 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اشىلعانىنا كوز جەتكىزەمىز. سول كەز بەن بۇگىنگى ارالىقتى تابانى كۇرەكتەي 122 جىل ۋاقىت ءبولىپ جاتىر. ءىسساپار بارىسىندا ءبىز بۇگىنگى وردا ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ قىزمەتىمەن جان-جاقتى تانىسىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋعا تىرىستىق.
اڭگىمە باسىندا ايتىلعانداي, جەتكىلىكتى ىلعال كوزى جايقالتىپ تال-تەرەك ءوسىرۋدىڭ باستى كەپىلى. سوندىقتان جەر استى سۋ كوزدەرىنىڭ كارتاسىن جاساپ, گەودەزيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزەتىن كەز كەلگەنىن ءىسساپار كەزىندە ايقىن ۇعىنعانداي بولدىق. وردا وڭىرىندە باستاۋىن ايمەكەن سۋ كوزىنەن الاتىن وردا توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ مۇمكىندىگى مەن پايدالانىلۋ مەرزىمى 20 جىلعا ەسەپتەلگەن ەكەن. ەندى 2-3 جىل ىشىندە وسى ۋاقىت تا ەسىك قاقپاق. بۇل قۇبىر ارقىلى كورشىلەس جانىبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى مەن ونىڭ كەيبىر ەلدى مەكەندەرى دە اۋىز سۋدى تۇتىناتىن كورىنەدى.
پايدالانىلۋ مەرزىمى اياقتالىپ كەلە جاتقان سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ, ولاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپتى. وسىنداي جاڭا گيدروينجەنەرلىك قۇرىلىستارعا مۇنداعى جەر استى سۋ قورى سايكەس كەلە الا ما؟ تۇرعىندار ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماسەلەگە الاڭدايتىنىن اڭعاردىق.
سونىمەن بىرگە ورمانعا دا ىلعال كەرەك. سۋ قورىن زەرتتەۋ مەن جاڭا سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نارىن قۇمىندا جەر استى سۋ كوزدەرىنىڭ مولشەرىن انىقتاۋمەن اينالىسقان رەسەيلىك گيدرولوگ عالىمدار مۇنداعى سۋ قاباتى 30-40 سانتيمەترگە تومەندەپ كەتكەنى جونىندە ۇيعارىم جاساپتى. جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل زەرتتەۋلەر تىم ءۇستىرت جۇرگىزىلگەن. نەبارى 3-4 ۇڭعىما قۇدىقتاعى جەر استى سۋ كوزىنىڭ دەڭگەيىن بارلاۋ جالپى احۋال جونىندە ءتۇيىن جاساۋعا ازدىق ەتەتىنى انىق. جاڭا زەرتتەۋلەردىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا دەيدى ولار.
وردا ورمانىنا قاتىستى ەكىنشى پروبلەما اعاش ءوسىرۋدى عىلىمي تۇردە جولعا قويۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن جانىبەك ستاتسيونارىنىڭ بۇگىنگى مۇشكىل جاي-كۇيىنەن تۋىندايدى. ونى جەرگىلىكتى حالىق اكادەميالىق باق دەپ اتاپ كەتىپتى. حالىق ايتسا قالت ايتپايدى عوي. ءويتكەنى, مۇندا كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك عالىمدار ءشولەيت جەردە ورمان ءوسىرۋدىڭ تۇبەگەيلى ماسەلەلەرىمەن اينالىسقان. باسقا قۇرلىقتاردان اكەلىنگەن اعاش تۇرلەرىن قۇمدى القاپقا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بەينەلەپ ايتقاندا, ەكى مىڭ گەكتارعا جۋىق باق اعاش تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءجونىندەگى سىناق الاڭىنا اينالدى دەسە دە بولادى. بۇل ءىس وزگە جەردەن جەتكىزىلگەن كوشەتتەردى پيتومنيكتەردە ءوسىرىپ بايقاۋ ارقىلى ىلگەرى جالعاسىپ وتىرعان.
اتالعان ستاتسيونار قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان. ونىڭ كورشى مەملەكەتكە تيەسىلى بولىگىندە سول ەلدىڭ عالىمدارى ءوزدەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستىك باعىتتاعى جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتسا, اكادەميالىق باقتىڭ قازاقستاندىق ءبولىگى بۇگىندە تىم-تىرىس كۇيدە. ونىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟ بۇل باق قايتكەندە وردا ورمانىن بايىتۋعا ءوزىنىڭ كومەگى مەن ىقپالىن تيگىزە الادى؟ بۇل ساۋالعا ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي وي-پىكىر تۇرعىسىنان كەلۋ قاجەت دەپ تاپقاندىقتان, وسى ستاتسيوناردا ۇزاق جىلدار بويى ىرگەلى عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسىپ كەلگەن بىلىكتى عالىم, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ماسكەۋ ورمانتانۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ماماي ساپانوۆقا حابارلاسقان ەدىك.
مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى جاعدايدا جانىبەكتەگى اكادەميالىق باقتى جاڭعىرتۋدىڭ جالعىز عانا جولى بار. بۇل ءوز ءداستۇرى مەن تاريحى قالىپتاسقان ورىندى وقۋ-تاربيە بازاسى رەتىندە قايتا قۇرۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. ستاتسيونارعا ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنداي مارتەبە بەرۋ ارقىلى تەڭدەسسىز باقتى قازىرگى تىرەلگەن تۇيىعىنان شىعارىپ الۋعا بولادى عوي دەپ ويلايمىن. باتىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگى بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىزدى اياقسىز قالدىرا قويماس دەپ بىلەمىز, دەپ تۇجىرىمدادى ءوز ويىن تەلەفون ارقىلى ماسكەۋدە تۇراتىن قانداسىمىز.
بۇگىندە ەلباسى تاپسىرماسىمەن «جاسىل ەل» باعدارلاماسىنا سايكەس ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ مەن وعان تال-تەرەك وتىرعىزۋ جۇمىستارى ايرىقشا مانگە يە. بۇل ءىس ەڭ الدىمەن اعاش كوشەتتەرىن ازىرلەۋدەن باستاۋ الماق. ال كوشەتتەر ارنايى پيتومنيكتەردە قىلتيىپ, باس كوتەرەتىنى تاعى دا ايقىن. وردا ورمان شارۋاشىلىعىندا دا مۇنداي پيتومنيك بار ەكەن. الايدا ونىڭ مۇمكىندىگى تىم شەكتەۋلى. نەبارى ءبىر گەكتار اۋماقتاعى پيتومنيكتىڭ اتى بار دا زاتى جوق ەكەنى تاعى دا تالاسسىز. الەمدىك تاجىريبەگە كوز سالساق كوشەتتەر ءوسىرۋ اۋماعى 300-500 گەكتار ارالىعىنداعى الىپ پيتومنيكتەردە سۋ سەبەتىن قاناتى 100 مەتردەن اساتىن ارنايى جاڭبىرلاتقىش ماشينالاردىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلەتىنىن كورەمىز. بۇل ءۇشىن ارينە, اشىق سۋ كوزدەرى – وزەن-كولدەر مەن كانالدار بولۋى قاجەت. ءبىر تامشى جەر ءۇستى سۋى جوق نارىن قۇمى جاعدايىندا مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ اۋىلى تىم الىس. مۇنداعى وسكىندەر تەك ءبىر عانا جەر استى سۋ كوزىنە تاۋەلدى ەكەنىن تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
وسىنداي ەرەكشەلىكتەن تۋىندايتىن ەكىنشى ءبىر پروبلەما تاعى بار. بۇل وردا ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ تىم ءتومەندىگى. وسىدان ەكى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن, سوناۋ جاڭگىر حان زامانىندا قاراعايلاردى قولمەن وتىرعىزعان. ەڭ ءبىر اتتەگەن-ايى, بۇگىنگى زامانعى تەحنيكانىڭ قارىشتاعان كەزىندە دە قاراعايلار سول باياعىشا قولمەن وتىرعىزىلىپ ءجۇر.
جاڭگىر زامانى كەزىندە نارىن قۇمىنداعى ىلعال جەر ۇستىنە وتە جاقىن بولعان ەكەن. سوندىقتان قاراعاي وتىرعىزۋ قيىندىق كەلتىرمەگەن. بۇگىندە جەر استى سۋ كوزى وڭىردە 70 سانتيمەترگە دەيىن تومەندەپ كەتسە, قاراعايدى قولدان وتىرعىزۋ تىپتەن قيىنداي ءتۇسەدى. بار گاپ تە, اعاش وتىرعىزۋعا لايىقتالعان ارنايى تەحنيكانىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا. ونىڭ ۇستىنە قۇمدا اعاش وتىرعىزۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ويتكەنى مۇندا جەردى جىرتا المايسىڭ. ايتپەسە, قۇم كوتەرىلىپ كەتەدى. ورمان بولعان سوڭ ءورت قاۋپى بولماي تۇرمايدى. نارىن قۇمى سەكىلدى شولەيت ايماقتا مۇنداي قاۋىپتىڭ بولۋ مۇمكىندىگى ءجيى كەزدەسەدى. وسىندايدا ءورت سوندىرەتىن ماشينانىڭ جوقتىعى دا قولىمىزدى ەرىكسىز بايلايدى, دەيدى اتالعان مەكەمەنىڭ ديرەكتورى تالعات ساماتوۆ.
بۇگىنگى وردا ورمانىنىڭ جالپى اۋماعى 16 405 گەكتاردى قۇرايدى. وردا ءوڭىرىنىڭ باس ورمانشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1952 جىلعا دەيىن مۇندا 104 مىڭ گەكتار سىڭسىعان قاراعايلى ورمان بولعان. سول جىلى كاپۋستين-يار سىناق پوليگونىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى وردا ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى قاراعايلى القاپتىڭ 80 پايىزدان استامى اسكەريلەردىڭ ەنشىسىنە بەرىلگەن. حالىق اۋىز ادەبيەتىندە ايتىلعانداي, ەتەكتەيىن ەرىننەن, ەكى ەلىسى قالىپتى دەگەن وسى دا.
ناقتىراق ايتقاندا, ون التى مىڭ گەكتار دەگەنىڭىز ۇزىندىعى – 60-70, ەنى 5-6 شاقىرىمنان اسپايتىن, كەي تۇستارى قۇمىرسقانىڭ بەلىندەي ءۇزىلىپ كەتە جازدايتىن شەكتەي سوزىلعان جىڭىشكە جاسىل القاپ, وازيس – شۇرات قانا. ءبۇگىندە اسكەريلەر جالعا بەرىلگەن سول قاراعايلى ورمان القابىن تەگىستەي پايدالانىپ وتىر ما؟ ولاي بولماعان جاعدايدا قاراعايلى ورماننىڭ بەلگىلى بەر بولىگىن ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر جاساۋ جولىمەن قايتارىپ الۋعا بولماس پا ەكەن؟ تەك سوندا عانا وردا ورمانى جالپايىپ, دوڭگەلەنىپ ناعىز ورمان دەگەن مارتەبەسىنە ساي بولار ەدى اۋ دەگەن وي كەلەدى.
بۇگىندە بۇل ايماقتى تابيعي مەملەكەتتىك قورىققا اينالدىرۋ جونىندە دە كوڭىلگە قونىمدى وي-پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مۇنى دا نەگىزسىز دەۋگە بولمايدى. مۇنداي جاعدايدا ونىڭ ارالىعى وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى بوكەي ورداسى, جانىبەك, جاڭاقالا جانە قازتالوۆ اۋداندارىنىڭ شەكارالارىن قامتىر ەدى. ارينە مۇنداي ءماسەلەگە كەشەندى كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلگەن ءجون. ويتكەنى بۇل جەرلەر ءمۇلدەم يەسىز جاتقان جاپان دالا ەمەس. وسى اۋماقتىڭ ءبىراز بولىگىندە ەلدى مەكەندەر جانە مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى ورنالاسقان. الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندەگى مۇنداي ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ مەن ۇيلەستىرۋ شارالارىن بىلاي قويعاندا, تابيعي قورىققا ىڭعايلى ءبىر عانا جول قالادى. ول ادام اياعىنىڭ ىزدەرى جوق قىزىل قۇمنىڭ ورتاسىندا, اسكەريلەردىڭ يەلىگىندەگى قاراعايلى القاپتار. بۇل ماسەلەنىڭ كىلتى جوعارىدا ايتىلعانداي, مەملەكەتارالىق كەلىسىم جولى ارقىلى شەشىلمەك.
وردا وڭىرىندە تۋىپ وسكەن قازاقتىڭ ارقالى اقىندارىنىڭ ءبىرى تايىر جاروكوۆتىڭ «جاپاندى ورمان جاڭعىرتتى» دەگەن پوەماسى بار ەكەنى بەلگىلى. بۇل پوەما سوناۋ 1949 جىلى جازىلىپتى. وعان سۋرەتكەر شەتى مەن شەگى جوق قازاق دالاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن كوگالداندىرۋ مەن وعان اعاش وتىرعىزۋ ماسەلەلەرىن ونىڭ ماڭىزى مەن ادام دەنساۋلىعىنا قولايلى اسەرىن كوركەم تىلمەن كەستەلەپ, سارمان شال مەن مايرا قىزدىڭ اۋزىمەن ادەمى وبرازدار جاسايدى. قۋ دالا شولدەگى بۇدان سوڭ وسى ءشولدىڭ ورمانعا اينالعان كەزدەگى كەيىپكەرلەردىڭ كوڭىل-كۇيلەرىن اۆتور بارىنشا نانىمدى سۋرەتتەيدى. اتالعان پوەما ءوز ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاق تۇگىلى جىل سايىن ءوزىنىڭ پروبلەمالىق ءمانىن كوتەرىپ كەلە جاتقانى ءسوزسىز. رەسپۋبليكادا «جاسىل ەل» باعدارلاماسىنا قاتىستى اتقارىلىپ جاتقان سان-سالالى ىستەر اقىن كوتەرگەن پروبلەمانىڭ ءومىرشەڭدىگىن كورسەتەدى. بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە وزەك بولعان وردا ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كەيبىر تولعاعى جەتكەن پروبلەمالارى دا وسىنداي ويمەن وزەكتەس دەپ بىلەمىز.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى, بوكەي ورداسى اۋدانى.
