نەمەرە
سارسەنبى, 4 قاڭتار 2012 7:13
نەمەرە دەسەم, ءوزىمنىڭ نەمەرەلىك شاعىم ەسىمە تۇسە بەرەدى. ەسىم اتام توقسان جاستان اسقاندا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن حابار ەستىسىمەن اعايىن-تۋىسقاندار جاپا-تارماعاي كوڭىلىن سۇراپ, بارىپ-قايتىپ جاتتى. اتام سوڭعى جىلدارى اتا-بابا زيراتىنا جاقىن بولسىن دەگەن نيەتپەن لەبياجىدەن شامامەن ەلۋ شاقىرىمداي جەردەگى قازانتاي دەگەن جەرگە قونىس اۋدارعان.
سارسەنبى, 4 قاڭتار 2012 7:13
نەمەرە دەسەم, ءوزىمنىڭ نەمەرەلىك شاعىم ەسىمە تۇسە بەرەدى. ەسىم اتام توقسان جاستان اسقاندا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن حابار ەستىسىمەن اعايىن-تۋىسقاندار جاپا-تارماعاي كوڭىلىن سۇراپ, بارىپ-قايتىپ جاتتى. اتام سوڭعى جىلدارى اتا-بابا زيراتىنا جاقىن بولسىن دەگەن نيەتپەن لەبياجىدەن شامامەن ەلۋ شاقىرىمداي جەردەگى قازانتاي دەگەن جەرگە قونىس اۋدارعان.
– بالام, اتاڭا بارىپ قايت, كوڭىلىن سۇرا, سەنى ىزدەپ جاتىر, – دەدى اكەم.
دەگبىرىم قالماي دەرەۋ جولعا جينالدىم. ول كەزدىڭ كولىگى پازيك اۆتوبۋس. ەرتەمەن شىققان ءبىز جولاي اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, تۇسكە تاياۋ ازەر دەگەندە قازانتايعا جەتتىك. اتامنىڭ قاراعايدان بوراتىپ سالعىزعان ەڭسەلى ءۇيى اۋىل شەتىندە بولسا دا, انادايدان كوز تارتىپ تۇر. جۇرەگىم ءلۇپىلدەپ, اۋزىما تىعىلا بەرەدى. داستارقان باسىندا تاۋداي بولىپ وتىراتىن اتامنىڭ توسەك تارتىپ جاتۋى مەنىڭ كوڭىلىمە سىيماي-اق تۇرعانى. سالەم بەرىپ ۇيگە ەنسەم, اتام اپپاق كيىممەن شالقاسىنان جاتىر ەكەن. كوزىم كوزىنە ءتۇسىپ كەتكەندە, بويىم شىمىرلاپ قويا بەردى. ادەتتە, ادامنىڭ تۋ سىرتىنان وتەتىن جاسىل مەن سارى تۇستەر ارالاسقان اشىق جانارى وزگە رەڭگە ءتۇسىپتى, ءداپ قانداي ەكەنىن ايتا المايمىن. سىر بەرەتىن كوزدىڭ جانارى ەكەنىن سول جولى ۇقتىم. اتام ەمىرەنىپ, «بالام, امان-ەسەن جەتتىڭ بە؟», دەپ سول قولىمەن قۇشاقتاپ كەۋدەسىنە باستى. اتتاي تۋلاپ تۇراتىن اتامنىڭ جۇرەگى بولار-بولماس قانا نىشان ءبىلدىردى. ەسىمدە, بالا كەزىمدە اتامنىڭ جۇرەك سوعىسىن تىڭداپ قىزىقتايتىنمىن. ول قىلىعىمدى اتام تەرىس كورمەي, مەنى ۇنەمى سول جاعىنا الىپ قۇشاقتاعاندى ۇناتاتىن, سوندا ادەيى جۇرەك سوعىسىن تىڭداتقىسى كەلگەنى مە ەكەن, جارىقتىق, كىم ءبىلسىن!
– اتا, قالايسىز؟! – دەيمىن باۋىرىنا ەنگىم كەلسە دە وعان قالاي جاقىنداپ, ىقىلاسىمدى ءبىلدىرۋدىڭ رەتىن تابا الماعان سوڭ. وسى ءحالىمدى سەزدى مە, اتام:
– بالام, سەنى كۇتىپ جاتىر ەم, مەنى دالاعا شىعارىپ كەلشى, – دەدى.
مەن قۋانىپ كەتتىم, بۇل اتاما قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى ەمەس پە؟ ول كىسىنىڭ دالاعا شىقپاعانىنا ءبىرشاما ۋاقىت بولىپتى. ۇيدەگىلەر بۇ نەسى دەگەندەي سىڭاي ءبىلدىرىپ ەدى, اتام:
– بالاممەن بىرگە دالاعا شىققىم كەلىپ تۇر, – دەدى.
جاعدايدى اتام سۇيەۋمەن ورنىنان تۇرعاندا ءبىلدىم. باتىر دەنەلى اتامنىڭ قۇر سۇيەگى قالعان سياقتى كورىندى. ول سالماعىن سالا ماعان سۇيەندى, مەن ون التى جاستامىن, سۇيەگىم ءىرى ءارى مىقتى بولاتىنمىن, اتامدى قۇشاقتاپ كوتەرىپ كەتۋگە ءحالىم بار. جاعدايدى اڭعارعان ول:
– بالام, ماعان تارتىپسىڭ, مەنى سۇيەمەلدەپ وتىرساڭ بولعانى, – دەدى.
بايقايمىن, اياقتارىن نىق باسا المايتىن جاعدايدا ەكەن. ەسىمە التى جاسار شاعىمدا ەكى اياعىمدى باسا المايتىن دەرتكە ۇشىراعانىم, ودان ءتاۋىر بولا باستاعاندا ەسىم اتامنىڭ الەۋەتتى قولدارىنا سۇيەنىپ, قايتادان تىك جۇرە باستاعان شاعىم ءتۇستى. وندا مەن دەرتتەن ايىعىپ كەلە جاتقان كەزىم ەدى, ال بۇگىن ماعان سۇيەنگەن اتام بۇل دەرتتەن ايىعار ما ەكەن؟! كوڭىلىمە كۇدىك ۇيالاي باستادى, كىم بىلەدى بۇل اتامنىڭ جالعان عۇمىرداعى سوڭعى رەت نەمەرەسىمەن سەرۋەنى مە ەكەن. ءىشىم ورتەنىپ بارادى. اتامدى بىرەر ساتتەن كەيىن كوتەرگەندەي بولىپ ورنىنا قايتا جاتقىزدىم. اتاما قاراسام, ءوڭى نۇرلانىپ قالىپتى.
– تۋ, بالام كەلىپ, ءبىر سەرگىپ قالدىم عوي, – دەپ جىمىڭداي قۋانعانى دا ەسىمدە. اتام كورىكتى ءارى كەلىستى كىسى ەدى. ات جاقتى, دوڭەستەۋ قىر مۇرىنى, باداناداي ەكى كوزى, شوقشا ساقالى, ەكى بەتىنىڭ ۇشىنداعى قىزعىلت شىراي, ءبارى-ءبارى ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن.
كەشكە تامان اۋىلدىڭ دارىگەرى كەلدى. مەن جالما-جان ودان سۇراپ جاتىرمىن:
– اتاما قانداي ءدارى-دارمەك كەرەك, مۇمكىن لەبياجىگە, اۋدان ورتالىعىنا الىپ كەتسەك قايتەدى, – دەيمىن وعان.
دارىگەر وڭاشا ءبىر تۇستا ماعان:
– اينالايىن, اتاڭا ەش نارسەنىڭ قاجەتى جوق. بۇل كىسىنىڭ دەرتى – كارىلىك, – دەدى. مەن مۇنداي دەرتتىڭ بولاتىنىن ءبىرىنشى رەت ەستىدىم. وسى ءسوز ساناما شوگىر بوپ قادالىپ قالعانى سونداي, كەي كەزدە توي-تومالاق جۇرگىزۋشى پىسىقتاردىڭ ۇلكەندەرگە قاراتا: «ول كارى ادام, ول قارتايعان», – دەگەندەرىن ەستىگەندە, «ءاي, بەيشارا, ءالى كارىلىكتىڭ نە ەكەنىنەن بەيحابارسىڭ عوي, ايتپەسە بەيپىل سويلەمەس ەڭ» – دەپ قويامىن ىشىمنەن. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا كەڭ جايلاۋ جاتىر. ءولىم دەگەن كەڭ دۇنيەنىڭ تارىلعانى, ونى اباي «تاۋسىنشاق كۇن» دەسە, شاكارىم «الدا قيىن ءبىر كۇن بار» دەيدى. ەسىم اتامنىڭ تاۋسىنشاق كۇنى, قيىن كۇنى شىندىققا اينالعانىن ۇيگە قايتىپ ورالعان سوڭ, كوپ ۇزاماي-اق ەستىدىم, بىراق توپىراق سالۋعا بارا المادىم, ۇلكەندەر كەتتى, ءبىز بالا-شاعا ۇيدە قالدىق.
وسى تۇستا وزىمە قاتىستى ءبىر تىلسىم سىردى بايانداماقپىن. ول اتامنىڭ ءدۇنيەدەن وزعانىن انىق سەزگەنىم. وقيعا بىلاي بولدى. ءبىز بالالار جازعى دەمالىسقا شىعىسىمەن اقشا تابۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەيتىنبىز. مەن جاقىن جەردەگى جامبىل اتىنداعى سوۆحوزدىڭ ءبىرىنشى فەرماسىنا قارا جۇمىسقا كىرگەنمىن. كۇنى بويى ءشوپ شاۋىپ, ونى جيناپ, ونى مايا ەتىپ ۇيەتىنبىز. كەشكە قاراي ۇيگە قايتامىز. سونداي كۇننىڭ بىرىندە جۇمىستان ۇيگە ورالىپ كەلە جاتسام, لەبياجى جاقتان ءبىر ات-اربالى بىرەۋلەر قارسى كەلە جاتىر ەكەن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, مەن ىشىمنەن «بۇلار بىزگە اتامنىڭ ءولىمىن ەستىرتۋگە كەلە جاتقاندار» – دەگەن وي كەلدى. سول ويدىڭ جەتەگىنەن شىعا الماي ولارعا جاقىنداي بەرىپ ەدىم, جەگىلگەن ات مەنىڭ استىمداعى ۆەلوسيپەدىمنەن ۇرىكتى مە, ايتەۋىر الگى مىنگەن ادامدار مەنى وراعىتىپ وتە شىقتى. ىشىمنەن «نەگە بۇلار اتامنىڭ قايتىس بولعانىن ماعان ايتپادى», – دەپ مەن تۇرمىن. ءسويتىپ, الابۇرتقان كۇيدە اۋلاعا ەنە بەرگەنىمدە قارىنداسىم ساۋلە:
– ءاتاي, ەسىم اتام قايتىس بولىپتى, – دەپ الدىمنان جىلاپ شىقتى.
بۇگىندە ءومىر جايلاۋىن جاعالاپ جۇرگەن شاعىمدا, جىلىنا ءبىر رەت اتامنىڭ باسىنا بارىپ قايتقاندى كوڭىلىم قالاپ-اق تۇرادى. مەنى اتاما جاقىنداتىپ وتىرعان ءوزىمنىڭ نەمەرەلەرىم ەكەنىن دە سەزىنەمىن. شىركىن, ءبىز جەتەكتەگەن بالالار ەندى ءبىزدى جەتەكتەپ جۇرسە دەگەن دە ويعا كەلەسىڭ, ايتەۋىر «توقتا, بالا» دەگەنگە بۇرىلىپ قارايتىندارى بولسا, قانداي عانيبەت.
* * *
قۇدايعا شۇكىر, نەمەرەلەرىم بار. نەمەرە دەگەن بالاعا قاراعاندا ىستىق دەپ جاتادى. بالكىم, شىندىق بولار. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە نەمەرەنىڭ ىستىق بولۋى, وزەگىڭنەن ءوسىپ-ءونىپ, ەندى الىستاپ, سۋىسىپ بارا جاتقان بالاڭا دەگەن ساعىنىش پا دەيمىن. ويلانساق, نەمەرەنىڭ ىستىق بولۋى بالاڭنىڭ ساعان, سەنىڭ وعان دەگەن ساعىنىشتاردىڭ ءتۇيىسۋى ەمەس پە ەكەن؟ ەگەر نەمەرەڭ ساعان جات بولىپ تاربيەلەنسە, وندا بالاڭنىڭ ساعان دەگەن ساعىنىشى قالايشا سەزىلمەك؟
نە دەسەك تە, ايتەۋىر نەمەرە ىستىق, قۇدالاردى مىڭ جىلدىققا تۋىستىراتىن دا وسى نەمەرە. قازاق, قۇدا مىڭ جىلدىق دەگەندە, ءسىرا, نەمەرەنىڭ ءوستىپ ەكى ارانى جالعاپ جاتاتىن التىن كوپىر ەكەنىن ءبىلىپ ايتقان-اۋ شاماسى.
بۇگىندە نەمەرەمدى الدىما الىپ وتىرىپ, ءوزىمنىڭ نەمەرە بولعان كەزىم ەسىمە ەرىكسىز تۇسە بەرەدى. وسى اڭگىمەنى وتباسىندا تالاي ايتتىم. قايتالاعان سايىن ءبىر جەڭىلدەپ قالامىن. ول بىلاي بولعان ەدى. حح عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى. ەل وتكەن سوعىستان ءالى ەسىن جيناۋ ۇستىندە. كەدەيشىلىكتەن, جوقشىلىقتان كوپتەگەن وتباسى ايىعا قويماعان كەز. ايتەۋىر قولىندا بىرەن-ساران مالى بارلاردا تويىپ ىشەر تاماق بار. ءۇي جيھازى, كيىم-كەشەك دەگەندەر جوقتىڭ قاسى, تاپشى. وسىنداي كەزدە جازعى كانيكۋلگە اتامنىڭ ءۇيىنە كەلدىم. راقات. ايران, قىمىز, ەت, باۋىرساق دەگەن جەتكىلىكتى. ويىن بالاسى بىراق تاماققا تويا ما؟ كىرىپ-شىعىپ, ءۇزىپ-ج ۇلىپ جەپ جۇرەمىز. ۇيدە مەن سەكىلدى ءۇش بالا بار. ءبىر وتىرعاندا داستارقان ءۇستىن تازالاپ تا تاستايتىن قاۋقارىمىز بار. ءۇي يەسى اتا بولعانمەن, ول كىسى كەنجە بالاسىمەن بىرگە تۇرادى. كەنجە اعا اكەمنىڭ كىشى ءىنىسى, ول كىسى كوبىنەسە ۇيدە بولمايدى. تاماقتى پىسىرەتىن دە, جاسايتىن دا جەڭگەمىز. ءبىر كۇنى تۇسكى استان كەيىن اتام مەنى تىسقا شاقىرعان. ءسويتىپ, ەسىك الدىنداعى بورەنەگە وتىرعىزىپ الىپ, توستاعان تولى قايماق پەن باۋىرساقتى ۇسىنىپ: – بالام, ال, – دەدى دە, ءوزى مەن تاماقتى تولىق جەگەنشە ءۇنسىز قاراپ وتىردى.
مەن اتاما قاراپ قويامىن, اۋزىم بوس ەمەس, ول جىميىپ ءۇنسىز وتىر. قانشاما جىلدار وتسە دە, وسى سۋرەت ەسىمنەن شىعار ەمەس. ءمانىسىن وسى كۇنگە دەيىن شەشىپ ايتا المايمىن. ءداپ وسىنداي جاسايتىنداي اش تا ەمەسپىن. نەگە وڭاشا الىپ شىعىپ, جارىقتىق مەنى ارنايى تاماقتاندىردى ەكەن؟
بۇل نەمەرەنىڭ ىستىق بولعانىنان با, الدە الىستاعى ۇلىن ساعىنعاننان با, نەمەسە ءوز عۇمىرىنىڭ جالعاسىن سەزىنۋدەن تۋعان سەزىم بە ەكەن!
ناقتىلى ءىس ءمانىسىن اشىپ ايتا المايمىن, بىراق وسى اڭگىمەنى وتباسىندا قايتالاپ ايتۋدى ۇناتامىن!
* * *
اتاسى نەمەرەسىنە ۇمىتپەن قاراسا, نەمەرەسى اتاسىنا كۇدىكپەن قارايدى دەگەن دە ءسوز بار. سەبەبى, نەمەرە مەن اتانىڭ اراسى «التى ايلىق» جول. قازاق «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» – دەيدى. سول ەلۋ جىل نەمەرە مەن اتاسىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىق. جاڭانىڭ باسىندا – نەمەرە, ەسكىنىڭ سوڭىندا – اتا تۇر. سول ەلۋ جىلدى نەمەرەمەن ءبىرگە ءجۇرىپ ءوتۋ قيىننىڭ قيىنى, تىپتەن ىسكە اسا قوياتىن شارۋا دا ەمەس دەگەن پىكىردەمىن. نەمەرەمەن قانداي جاعدايدا باس قوسپاقسىڭ, ارينە وتباسىندا, داستارقان باسىندا. داستارقان نەمەرە مەن اتانىڭ تۇسىنىك الاڭى بولماسا, جاعدايدىڭ قيىن بولعانى. داستارقان قازاق حالقى ءۇشىن ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ الاڭى ءارى كوپىرى. باس وسى جەردە تۇيىسپەك. ءدام ۇستىندە ءدامدى اڭگىمە بولسا, ول اق جاۋىنداي ءسىڭىمدى بولادى. وتباسى تاربيەسى – داستارقاننان باستاۋ الماق. سوندا داستارقان دەگەن نە؟
داستارقان اتا-بابامىزدان بىزگە جەتكەن قازىنا-مۇرا. داستارقان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋشى, جەتكىزۋشى حات.
قازاق حالقىنىڭ قۇت-بەرەكەسى – داستارقاندا. كوڭىل كىرىن جۋاتىن دا – داستارقان. كىسىلىككە باستايتىن دا – داستارقان. تاربيەنىڭ الاڭى دا – داستارقان. الاڭ كوڭىلگە سەنىم بەرەتىن دە – داستارقان. داستارقان, قانداي جاعداي بولماسىن, تەك ىزگى نيەتكە جايىلماق!
مەن داستارقان باسىندا اتام تۋرالى ەستەلىكتەردى ايتۋدى ۇناتامىن.
ءبىزدىڭ بالا شاعىمىزدا ۇلكەندەر قوناق كەلگەندە, ءولىم-ءجىتىم, توي-تومالاق بولعاندا يىعىمىزعا ورامال, قولىمىزعا شىلاپشىن مەن قۇمان بەرىپ جۇرتتىڭ قولىنا ەكى رەت (اسقا دەيىن, استان كەيىن) سۋ قۇيعىزاتىن. بۇل قالىپتاسقان ءداستۇر. سونداي تالاي راسىمدەردى وتكەرىپ ءجۇرىپ ءبىر اڭعارعانىم, ۇلكەندەر (ول كەزدە ءسوز ۇلاعاتىن بىلەتىن قاريالار كوبىرەك بولاتىن) بىزدەرگە, قولدارىنا سۋ قۇيۋشى بالالارعا ارقيلى باتا بەرەتىن. وسى ءىستىڭ ءمانىسىن بىردە ەسىم اتامنان سۇراعانىم بار. ول كىسى مەنى مۇقيات تىڭداپ الدى دا:
– سول قاريالار ساعان قانداي باتا بەرەتىن ەدى؟ – دەدى.
مەن ىركىلمەستەن: – وركەنىڭ ءوسسىن دەيتىن, – دەدىم.
– وسى ءسات اتام ءسال ويلانىپ وتىردى دا:
– بالام, قاريالاردىڭ ءار ءتۇرلى باتا بەرەتىنىن اڭعاردىڭ عوي, – دەدى ماعان نۇرلانا قاراپ. مەن:
– ءيا, اتا, اڭعاردىم, – دەدىم.
– اڭعارساڭ بولدى, ونىڭ ءمانىسىن كوپ كەيىن ءوزىڭ تۇسىنە جاتارسىڭ, – دەدى. مەن ناقتى جاۋاپ الماعانىما ىشتەي كوڭىلىم تولماسا دا, اتامنىڭ «اڭعارساڭ بولدى, كوپ كەيىن ونىڭ ءمانىسىن ءوزىڭ تۇسىنەسىڭ» دەگەن ءسوزى جادىمدا ساقتالىپتى. اتامنىڭ وسى ايتقانى ەلۋ جىل شاماسىندا, مەنىڭ سانامدا جاڭعىردى, وياندى. «ءوركەنىڭ ءوسسىن» – دەگەن قاريالاردىڭ باتاسىنىڭ مانىسىن ءتۇسىندىم. وركەننىڭ ءوسۋى دەگەن, ادامنىڭ ازامات بولىپ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جەتۋى دەگەن ماعىنا ەكەن. قازاقتا ازامات دەگەن ۇعىم بار. شوقان ءۋاليحانوۆ ونى ادامنىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرا تۇسىندىرەدى, ياعني ادامنىڭ ازامات اتانۋى, ونىڭ تاۋەلسىز بولۋى. ازاماتتارى تاۋەلسىز بولماسا, ەل قالايشا تاۋەلسىز بولماق. تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز, ءاربىر جاستىڭ وركەنىنىڭ ءوسۋى. وسى تۇستا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «وسكەن وركەن» دەگەن رومانىن ەسكە العان ءجون. ەلدىڭ وركەنىنىڭ ءوسۋى, ول تاۋەلسىزدىك, ونىڭ وركەنيەت جولىنا ءتۇسۋى.
ەگەر سول كەزدە ەسىم اتام «وركەنىڭ ءوسسىن» دەگەن باتانى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرسە, ول ەستەن شىعىپ, ۇمىت بولار ەدى, سەبەبى بالالىق سانا ونى قابىلداي الماق ەمەس, ال سۇراقتى سۇراق كۇيىندە قالدىرىپ, ماسەلەنى وزىمە تاقاپ قويعاندىقتان, ول سانامدا جاڭعىرىپ, جاۋاپ ىزدەتتى. بۇل نە؟ قانداي ءتاسىل؟ اتام بىزدەر سياقتى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىماعان, ال پاراساتتىلىعى مەنىڭ تۇسىنىگىمنەن الدەقايدا – بيىك.
اتامنىڭ پاراساتتىلىعى تۋرالى تاعى ءبىر اڭگىمە. اركىمگە بەلگىلى جاي, نيكيتا حرۋششەۆ بيلىككە كەلىسىمەن ءوزىنىڭ بۇرىنعى ۇستازى ستاليننەن كەك الۋعا كىرىستى. لەنينمەن قاتار جاتقان ءستاليننىڭ سۇيەگىن ماۆزولەيدەن شىعاردى. جەكە باسقا تابىنۋشىلىق دەپ ءستاليننىڭ جاۋىزدىعىن الەمگە اشكەرەلەپ, جاريا ەتتى. ونى قۇپتاعاندار دا, نارازىلار دا بولدى. شىنىنا كەلسەك, ءستاليننىڭ جەكە باسقا تابىنۋىن اشكەرەلەۋ ارقىلى مىڭداعان, مۇمكىن ميلليونداعان جازىقسىز جاپا شەككەندەر اقتالىپ, قايسىبىرى اتىلعاننان سوڭ, كەيبىر كوزى تىرىلەرى تۇرمەلەردەن بوساتىلىپ, ەلدىڭ ءبىر تىنىس العانى بار. بىراق, نيكيتا حرۋششەۆ بۇل تىرلىكتى ءادىلدىك ءۇشىن ەمەس, ءوزىنىڭ دالباسالىعىمەن اتقاردى. وسى تۇستا ورىس حالقىنىڭ «باقىت بولماعاندا باقىتسىزدىق قۇتقاردى» – دەگەن ماتەلى تاپ وسى جاعدايعا ءدوپ ايتىلعان ءسوز دەۋىمىز كەرەك.
ءيا, سونىمەن, الىپ يمپەريادا ستاليندى تابالاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. سوعىسقا بارىپ جارالى بوپ قايتقان اكەمە ءستاليندى تابالاۋ, بايقايمىن, اسا ۇنامايدى. اتام بولسا كەزىندە «حالىق جاۋى» بوپ تۇرمەگە تۇسكەن ادام, ول قالاي ءستاليندى جاقتاسىن. بىراق, جاعداي سولاي بولا تۇرا, اتامنىڭ مىنا ءسوزى ماعان مۇلدەم تۇسىنىكسىز كورىندى.
داستارقاندى جاعالاي ءبىرشاما اۋىل ادامدارى وتىر. سوندا ەسىم اتامنىڭ ايتقانى:
– مىنا ۇكىمەتتىڭ كەلەشەگى جوق ەكەن. كوممۋنيستەر الىسقا بارمايتىن بولدى, – دەدى. وتىرعانداردىڭ بىرەۋى:
– نەگە ولاي دەيسىز؟ – دەپ ەدى.
– ءوزىن-ءوزى جامانداعان وكىمەتتىڭ عۇمىرى قىسقا بولماق. مىناۋ تاز (حرۋششەۆتى ايتىپ وتىر) جاڭا پاتشا, اناۋ مۇرت (ستاليندى ايتىپ وتىر) بۇرىنعى پاتشا. بۇلار ءبىرىن-ءبىرى قارالاعاندا حالىق قاي جاعىنا شىقپاق. ءىس ونبەيدى. جاڭا زامان كەلەدى.
اتام, اكەم عابدىجاپپار ەكەۋمىزگە بۇرىلىپ:
– مەن ول زاماندى كورمەيمىن, سەن (اكەمە قاراپ) شەت جاعاسىن كورەسىڭ, ال مىناۋ (مەنى نۇسقاپ) سول زاماندا ءومىر سۇرەدى, – دەدى.
اتامنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى, مەن جاڭا زاماندا, ەگەمەندى قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن.
بۇل سول زامانداعى جاعدايدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسى تۋرالى شىندىق.
كوپ كەيىن, حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا سوتسياليزم سىر بەرە باستادى. سول كەزدە اتامنىڭ جادىما جاتتالىپ قالعان ءسوزى قايتا جاڭعىرعان. ءسوتسياليزمنىڭ, سسسر-ءدىڭ تاراۋى تۋرالى ەندى مەن دە ءوز بولجامدارىمدى اشىپ ايتا باستادىم.
– سسسر-ءدىڭ بۇلاي بولارىن قايدان ءبىلدىڭ؟ – دەگەن كەيبىر زامانداستارىمنىڭ تاڭدانىسىنا مەن دە تاڭ-تاماشا قالاتىنمىن. ءسىرا, زامان اعىسىن سەزىنۋ ءۇشىن اسا كوپ وقۋدىڭ قاجەتى شامالى ما دەگەن ويعا دا كەلەسىڭ. الدە ۇستاز ىبىراي ايتقانداي, «وقىعاندى كوڭىلگە, ىقىلاسپەن توقۋ» جەتىسپەي مە؟ ول ءبىر. ەكىنشىدەن, بىرگە ءجۇرىپ, ءبىر ماقساتتا بولىپ, قولىنا بيلىك تيىسىمەن بۇرىنعى بيلىك باسىنداعىنىڭ باس تەرىسىن سىپىرۋ ادامشىلىق پا؟ وسى ويدىڭ شەشىمىن پەكيندەگى تيانانمەن الاڭىنداعى ماونىڭ ۇلكەن پورترەتىن كورگەندە تاپقانداي بولدىم. ماو مادەني رەۆوليۋتسيا كەزىندە قانداي قىرعىن جاساسا دا, ول مەملەكەت قۇرۋشى رەتىندە قۇرمەتكە يە, نەمەسە كەشەگى بوريس ەلتسين تۋرالى رەسەيدە ءبىر اۋىز شەت ءسوزدىڭ بولماۋى دا ۇلگى ەمەس پە؟
اتا مەن نەمەرە دەگەندە وسى وقيعا ەسىمە ءجيى تۇسەدى.
* * *
نەمەرە جالعىز ەمەس, ول ۇرپاق, بۋىن, قازىرگى 20 جاستاعى, تاۋەلسىزدىكپەن قۇرداس ۇلدار مەن قىزدار. بۇل اقپاراتتىق قوعامنىڭ تۇلەكتەرى. ولاي بولسا, ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىكتەرى اتالارىنا قاراعاندا قۋاتتى بولماق. جاڭا مەن ەسكى ارالاس بولعاندى بىلەمىز, بىراق ءدال قازىرگى زامانداعىداي قۇندىلىقتاردىڭ تۇبەگەيلى كۇيرەپ, جاڭا قۇندىلىقتاردىڭ ساناعا ءالى دە ورنىعىپ ۇلگەرە الماي جاتقان ءداۋىردە كۇن كورىپ جاتقانىمىز ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. بۇگىنگى وزەكتى ماسەلە – ۇرپاقتار ساباقتاستىعى. ساباقتاستىق اكە مەن بالانىڭ ەمەس, اتا مەن نەمەرە اراسىندا. كەزىندە ورىس جازۋشىسى يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆ «اكەلەر مەن بالالار» دەپ اتالاتىن رومانىندا ولاردىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتان نيگيليزم دەگەندى تاۋىپ, ول قوعامدا اجەپتاۋىر اڭگىمە بولىپ, بىزگە جەتىپ ەدى. مەنىڭشە, اكە مەن بالا اراسىنان قايشىلىق ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق, ماسەلە اتا مەن نەمەرە اراسىنداعى ساباقتاستىقتا, ول ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەگەن وزەكتى اڭگىمە.
قازىرگى «تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى» دەپ جۇرگەن جيىرماداعىلار (ول ون جەتى مەن جيىرما ءۇش جاس ارالىعى) 2020 جىلدارى «وردا بۇزاتىن» وتىز جاسقا, 2030 جىلدارى «قامال الاتىن» قىرىق جاسقا جەتىپ, ات جالىن تارتىپ, بيلىك سولاردىڭ قولدارىنا تيەدى. سول كەزدە جاعداي قالاي بولماق, ول ءۇشىن وتباسىندا ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان نەمەرەلەرگە زەر سالا قاراپ قويساق قايتەدى؟ كەلەشەك سولاردىڭ كوزدەرىندە تۇنىپ تۇر ەمەس پە؟ تاعدىر دا سولارمەن بىرگە ءوسىپ تارقاتىلماي ما؟
ءيا, بىزبەن بىرگە قانداي ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى جانە ول شىنىمەن بىزبەن بىرگە مە, الدە وزگە ويى بار ما, بار بولسا قانداي؟ شىركىن, سونى ءبىلىپ وتىرعانعا نە جەتسىن! ءتاۋباسىنان اجىراماعان قازاقپىز, ءبارىن ءبىلۋشى ءبىر اللا دەپ, كوڭىلگە مەدەت ەتەمىز.
* * *
وتكەن جىلى انتاليادا وتباسى ءماسەلەسىنە ارنالعان ايتۋلى حالىقارالىق باسقوسۋ ءوتتى. بۇل جيىنعا ءبىزدىڭ ەلدەن عالىمدار, جۋرناليستەر, اقىن-جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. تۇسكى استى ءتۇركيانىڭ وتباسى جانە الەۋمەتتىك ساياسات ىستەرى بويىنشا ءمينيسترى, حانىم فاتما شاحين بەردى. ءسوز كەزەگى كەلگەندە مەن نەمەرە اكەگە, ول اتاعا ءسويتىپ الماسا بەرمەك دەگەن ماعىنادا وي ءبىلدىرىپ ەم, مينيستر حانىم مەنىڭ سوزىمە وراي نەمەرەگە قاتىستى ءازىل-شىنى ارالاس اڭگىمە باستادى.
انتالياداعى وسى ءبىز وتىرعانداي تاماشا دەمالىس ورنىنىڭ بىرىندەگى مەيرامحاناعا «ىشكەن ءدامىڭىز ءۇشىن نەمەرەڭىز تولەيدى» دەپ جازىپ قويىپتى. ءبىر ادام تاماقتانىپ بولىپ, شىعىپ بارا جاتسا, داياشى ودان اقشا تولەۋىن تالاپ ەتەدى. سوندا الگى ادام جازۋدى كورسەتىپ:
– اقشانى نەمەرە تولەيدى, – دەسە داياشى بىلاي جاۋاپ بەرىپتى:
– ءسىز دە بىرەۋدىڭ نەمەرەسى ەمەسسىز بە, اتاڭىز ءۇشىن تولەڭىز, – دەسە كەرەك دەپ مينيستر-حانىم اڭگىمەسىن اياقتادى.
ءيا, اتامىز ءۇشىن تولەۋدى ۇمىتپايىق!
* * *
نەمەرە ءار وتباسىندا كوز قۋانىشى بولىپ ءوسىپ كەلەدى. ءوسىپ-جەتىلە كەلە ول سىزگە نە ايتادى, ءسىز وعان نە ايتپاقسىز! نەمەرە دەگەن كىم؟
نەمەرە – ءوزىڭنىڭ كۇنى وتكەن قىزىقتى عۇمىرىڭا دەگەن ساعىنىشىڭ.
نەمەرە – وزىڭنەن الىستاپ بارا جاتقان بالاڭا ساعىنىشىڭ.
نەمەرە – وتباسىنىڭ جىلۋى.
نەمەرە – جاقىننىڭ الىستاۋى, الىستىڭ جاقىنداۋى.
نەمەرە – جانعان شىراعىڭ,
نەمەرە – ومىردەگى تۇراعىڭ.
نەمەرە – ادامنىڭ اسەم مۇڭى.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك.
استانا.
