04 قاڭتار، 2012

نەمەرە

1901 رەت كورسەتىلدى

نەمەرە

سارسەنبى، 4 قاڭتار 2012 7:13

نەمەرە دەسەم، ءوزىمنىڭ نەمەرەلىك شا­عىم ەسىمە تۇسە بەرەدى. ەسىم اتام توقسان جاستان اسقاندا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن حابار ەستىسىمەن اعايىن-تۋ­ىسقاندار جاپا-تارماعاي كوڭىلىن سۇراپ، بارىپ-قايتىپ جاتتى. اتام سوڭعى جىلدارى اتا-بابا زيراتىنا جاقىن بولسىن دەگەن نيەتپەن لەبياجىدەن شامامەن ەلۋ شاقىرىمداي جەردەگى قازانتاي دەگەن جەرگە قونىس اۋدارعان.

 

سارسەنبى، 4 قاڭتار 2012 7:13

نەمەرە دەسەم، ءوزىمنىڭ نەمەرەلىك شا­عىم ەسىمە تۇسە بەرەدى. ەسىم اتام توقسان جاستان اسقاندا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن حابار ەستىسىمەن اعايىن-تۋ­ىسقاندار جاپا-تارماعاي كوڭىلىن سۇراپ، بارىپ-قايتىپ جاتتى. اتام سوڭعى جىلدارى اتا-بابا زيراتىنا جاقىن بولسىن دەگەن نيەتپەن لەبياجىدەن شامامەن ەلۋ شاقىرىمداي جەردەگى قازانتاي دەگەن جەرگە قونىس اۋدارعان.

– بالام، اتاڭا بارىپ قايت، كوڭىلىن سۇرا، سەنى ىزدەپ جاتىر، – دەدى اكەم.

دەگبىرىم قالماي دەرەۋ جولعا جينالدىم. ول كەزدىڭ كولىگى پازيك اۆتوبۋس. ەرتەمەن شىققان ءبىز جولاي اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، تۇسكە تاياۋ ازەر دەگەندە قازانتايعا جەت­تىك. اتامنىڭ قاراعايدان بوراتىپ سال­عىزعان ەڭسەلى ءۇيى اۋىل شەتىندە بولسا دا، انادايدان كوز تارتىپ تۇر. جۇرەگىم ءلۇ­پىلدەپ، اۋزىما تىعىلا بەرەدى. داستارقان باسىندا تاۋداي بولىپ وتىراتىن اتام­نىڭ توسەك تارتىپ جاتۋى مەنىڭ كوڭىلىمە سىيماي-اق تۇرعانى. سالەم بەرىپ ۇيگە ەنسەم، اتام اپپاق كيىممەن شالقاسىنان جاتىر ەكەن. كوزىم كوزىنە ءتۇسىپ كەتكەندە، بويىم شىمىرلاپ قويا بەردى. ادەتتە، ادامنىڭ تۋ سىرتىنان وتەتىن جاسىل مەن سارى تۇستەر ارالاسقان اشىق جانارى وزگە رەڭگە ءتۇسىپتى، ءداپ قانداي ەكە­­نىن ايتا المايمىن. سىر بەرە­تىن كوزدىڭ جانارى ەكەنىن سول جولى ۇق­­تىم. اتام ەمىرەنىپ، «بالام، امان-ەسەن جەتتىڭ بە؟»، دەپ سول قو­­لىمەن قۇشاقتاپ كەۋدەسىنە باس­تى. اتتاي تۋلاپ تۇراتىن اتام­نىڭ جۇرەگى بولار-بولماس قانا نىشان ءبىلدىردى. ەسىمدە، بالا كەزىمدە اتامنىڭ جۇرەك سوعى­­سىن تىڭداپ قىزىق­تاي­تىنمىن. ول قىلىعىمدى اتام تەرىس كور­مەي، مەنى ۇنەمى سول جاعىنا الىپ قۇشاقتاعاندى ۇناتاتىن، سوندا ادەيى جۇرەك سوعىسىن تىڭداتقىسى كەلگەنى مە ەكەن، جارىقتىق، كىم ءبىلسىن!

– اتا، قالايسىز؟! – دەيمىن باۋىرىنا ەنگىم كەلسە دە وعان قالاي جاقىنداپ، ىقى­لاسىمدى ءبىلدىرۋدىڭ رەتىن تابا ال­ما­عان سوڭ. وسى ءحالىمدى سەزدى مە، اتام:

– بالام، سەنى كۇتىپ جاتىر ەم، مەنى دالاعا شىعارىپ كەلشى، – دەدى.

مەن قۋانىپ كەتتىم، بۇل اتاما قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى ەمەس پە؟ ول كىسىنىڭ دالاعا شىقپاعانىنا ءبىرشاما ۋاقىت بولىپتى. ۇيدەگىلەر بۇ نەسى دەگەندەي سىڭاي ءبىلدىرىپ ەدى، اتام:

– بالاممەن بىرگە دالاعا شىققىم كەلىپ تۇر، – دەدى.

جاعدايدى اتام سۇيەۋمەن ورنىنان تۇرعاندا ءبىلدىم. باتىر دەنەلى اتامنىڭ قۇر سۇيەگى قالعان سياقتى كورىندى. ول سالماعىن سالا ماعان سۇيەندى، مەن ون التى جاستامىن، سۇيەگىم ءىرى ءارى مىقتى بولاتىنمىن، اتامدى قۇشاقتاپ كوتەرىپ كەتۋگە ءحالىم بار. جاعدايدى اڭعارعان ول:

– بالام، ماعان تارتىپسىڭ، مەنى سۇيەمەلدەپ وتىرساڭ بولعانى، – دەدى.

بايقايمىن، اياقتارىن نىق باسا المايتىن جاعدايدا ەكەن. ەسىمە التى جاسار شاعىمدا ەكى اياعىمدى باسا المايتىن دەرتكە ۇشىراعانىم، ودان ءتاۋىر بولا باستاعاندا ەسىم اتامنىڭ الەۋەتتى قولدا­رىنا سۇيەنىپ، قايتادان تىك جۇرە باس­تا­عان شاعىم ءتۇستى. وندا مەن دەرتتەن ايى­عىپ كەلە جاتقان كەزىم ەدى، ال بۇگىن ماعان سۇيەنگەن اتام بۇل دەرتتەن ايىعار ما ەكەن؟! كوڭىلىمە كۇدىك ۇيالاي باستادى، كىم بىلەدى بۇل اتامنىڭ جالعان عۇمىرداعى سوڭعى رەت نەمەرەسىمەن سەرۋەنى مە ەكەن. ءىشىم ورتەنىپ بارادى. اتامدى بىرەر ساتتەن كەيىن كوتەرگەندەي بولىپ ورنىنا قايتا جاتقىزدىم. اتاما قاراسام، ءوڭى نۇرلانىپ قالىپتى.

– تۋ، بالام كەلىپ، ءبىر سەرگىپ قالدىم عوي، – دەپ جىمىڭداي قۋانعانى دا ەسىمدە. اتام كورىكتى ءارى كەلىستى كىسى ەدى. ات جاقتى، دوڭەستەۋ قىر مۇرىنى، باداناداي ەكى كوزى، شوقشا ساقالى، ەكى بەتىنىڭ ۇشىنداعى قىزعىلت شىراي، ءبارى-ءبارى ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن.

كەشكە تامان اۋىلدىڭ دارىگەرى كەلدى. مەن جالما-جان ودان سۇراپ جاتىرمىن:

– اتاما قانداي ءدارى-دارمەك كەرەك، مۇمكىن لەبياجىگە، اۋدان ورتالىعىنا الىپ كەتسەك قايتەدى، – دەيمىن وعان.

دارىگەر وڭاشا ءبىر تۇستا ماعان:

– اينالايىن، اتاڭا ەش نارسەنىڭ قاجەتى جوق. بۇل كىسىنىڭ دەرتى – كارىلىك، – دەدى. مەن مۇنداي دەرتتىڭ بولاتىنىن ءبى­رىنشى رەت ەستىدىم. وسى ءسوز ساناما شوگىر بوپ قادالىپ قالعانى سونداي، كەي كەزدە توي-تومالاق جۇرگىزۋشى پىسىقتاردىڭ ۇلكەندەرگە قاراتا: «ول كارى ادام، ول قارتايعان»، – دەگەندەرىن ەستىگەندە، «ءاي، بەي­شارا، ءالى كارىلىكتىڭ نە ەكەنىنەن بەي­حابارسىڭ عوي، ايتپەسە بەيپىل سويلەمەس ەڭ» – دەپ قويامىن ىشىمنەن. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا كەڭ جايلاۋ جاتىر. ءولىم دەگەن كەڭ دۇنيەنىڭ تارىلعانى، ونى اباي «تاۋسىنشاق كۇن» دەسە، شاكارىم «الدا قيىن ءبىر كۇن بار» دەيدى. ەسىم اتامنىڭ تاۋسىنشاق كۇنى، قيىن كۇنى شىندىققا اينالعانىن ۇيگە قايتىپ ورالعان سوڭ، كوپ ۇزاماي-اق ەستىدىم، بىراق توپىراق سالۋعا بارا المادىم، ۇلكەندەر كەتتى، ءبىز بالا-شاعا ۇيدە قالدىق.

وسى تۇستا وزىمە قاتىستى ءبىر تىلسىم سىردى بايانداماقپىن. ول اتامنىڭ ءدۇ­نيە­د­ەن وزعانىن انىق سەزگەنىم. وقيعا بى­لاي بولدى. ءبىز بالالار جازعى دەما­لىسقا شى­عى­سىمەن اقشا تابۋ ءۇشىن ءار­تۇرلى جۇ­مىس­تار ىستەيتىنبىز. مەن جاقىن جەردەگى جامبىل اتىنداعى سوۆحوزدىڭ ءبىرىنشى فەرماسىنا قارا جۇمىسقا كىر­گەن­مىن. كۇنى بويى ءشوپ شاۋىپ، ونى جيناپ، ونى مايا ەتىپ ۇيەتىنبىز. كەشكە قاراي ۇيگە قايتامىز. سونداي كۇننىڭ بىرىندە جۇمىس­تان ۇيگە ورالىپ كەلە جاتسام، لەبياجى جاقتان ءبىر ات-اربالى بىرەۋلەر قارسى كەلە جاتىر ەكەن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، مەن ىشىمنەن «بۇ­­­­لار بىزگە اتامنىڭ ءولىمىن ەس­تىر­تۋگە كەلە جاتقاندار» – دەگەن وي كەلدى. سول وي­دىڭ جە­­تەگىنەن شىعا الماي  ولارعا جا­قىن­داي بەرىپ ەدىم، جەگىلگەن ات مەنىڭ اس­تىم­داعى ۆەلوسي­پە­­دىمنەن ۇرىك­تى مە، ايتەۋىر الگى مىنگەن ادامدار مەنى وراعىتىپ وتە شىقتى. ىشىمنەن «نەگە بۇ­لار اتامنىڭ قايتىس بولعانىن ماعان ايتپادى»، – دەپ مەن تۇر­مىن. ءسويتىپ، الابۇرتقان كۇي­دە اۋلاعا ەنە بەرگەنىمدە قارىنداسىم ساۋلە:

– ءاتاي، ەسىم اتام قايتىس بولىپتى، – دەپ الدىمنان جىلاپ شىقتى.

بۇگىندە ءومىر جايلاۋىن جا­­­عالاپ جۇرگەن شاعىمدا، جىلىنا ءبىر رەت اتامنىڭ باسىنا بارىپ قايتقاندى كوڭىلىم قالاپ-اق تۇرادى. مەنى اتاما جاقىن­داتىپ وتىرعان ءوزىمنىڭ نەمە­رە­لەرىم ەكەنىن دە سەزىنەمىن. شىركىن، ءبىز جەتەكتەگەن بالالار ەندى ءبىزدى جەتەكتەپ جۇرسە دەگەن دە ويعا كەلەسىڭ، ايتەۋىر «توقتا، بالا» دەگەنگە بۇرى­لىپ قاراي­­­تىن­دارى بولسا، قان­داي عانيبەت.

*  *  *

قۇدايعا شۇكىر، نەمە­رە­لە­رىم بار. نەمەرە دەگەن بالاعا قاراعاندا ىستىق دەپ جاتادى. بالكىم، شىندىق بولار. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە نەمەرەنىڭ ىستىق بولۋى، وزە­گىڭنەن ءوسىپ-ءونىپ، ەندى الىستاپ، سۋىسىپ بارا جاتقان بالاڭا دەگەن ساعىنىش پا دەيمىن. ويلانساق، نەمەرەنىڭ ىستىق بولۋى بالاڭنىڭ ساعان، سەنىڭ وعان دەگەن ساعىنىشتاردىڭ ءتۇيىسۋى ەمەس پە ەكەن؟ ەگەر نەمەرەڭ ساعان جات بولىپ تاربيە­لەن­سە، وندا بالاڭنىڭ ساعان دەگەن ساعى­نىشى قالايشا سەزىلمەك؟

نە دەسەك تە، ايتەۋىر نەمەرە ىستىق، قۇدالاردى مىڭ جىلدىققا تۋىستىراتىن دا وسى نەمەرە. قازاق، قۇدا مىڭ جىلدىق دەگەندە، ءسىرا، نەمەرەنىڭ ءوستىپ ەكى ارانى جالعاپ جاتاتىن التىن كوپىر ەكەنىن ءبىلىپ ايتقان-اۋ شاماسى.

بۇگىندە نەمەرەمدى الدىما الىپ وتىرىپ، ءوزىمنىڭ نەمەرە بولعان كەزىم ەسىمە ەرىكسىز تۇسە بەرەدى. وسى اڭگىمەنى وتباسىندا تالاي ايتتىم. قايتالاعان سايىن ءبىر جەڭىلدەپ قالامىن. ول بىلاي بولعان ەدى. حح عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى. ەل وتكەن سوعىستان ءالى ەسىن جيناۋ ۇستىندە. كەدەيشىلىكتەن، جوقشىلىقتان كوپتەگەن وتباسى ايىعا قويماعان كەز. ايتەۋىر قولىندا بىرەن-ساران مالى بارلاردا تويىپ ىشەر تاماق بار. ءۇي جيھازى، كيىم-كە­شەك دەگەندەر جوقتىڭ قاسى، تاپشى. وس­ىن­داي كەزدە جازعى كانيكۋلگە اتامنىڭ ءۇي­ىنە كەلدىم. راقات. ايران، قىمىز، ەت، باۋىرساق دەگەن جەتكىلىكتى. ويىن بالاسى بىراق تاماققا تويا ما؟ كىرىپ-شىعىپ، ءۇزىپ-ج ۇلىپ جەپ جۇرەمىز. ۇيدە مەن سەكىلدى ءۇش بالا بار. ءبىر وتىرعاندا داستارقان ءۇستىن تازالاپ تا تاستايتىن قاۋقارىمىز بار. ءۇي يەسى اتا بولعانمەن، ول كىسى كەنجە بالاسىمەن بىرگە تۇرادى. كەنجە اعا اكەم­نىڭ كىشى ءىنىسى، ول كىسى كوبىنەسە ۇيدە بولمايدى. تاماقتى پىسىرەتىن دە، جاسايتىن دا جەڭگەمىز. ءبىر كۇنى تۇسكى استان كەيىن اتام مەنى تىسقا شاقىرعان. ءسويتىپ، ەسىك الدىنداعى بورەنەگە وتىرعىزىپ الىپ، توس­­تاعان تولى قايماق پەن باۋىرساقتى ۇسى­نىپ: – بالام، ال، – دەدى دە، ءوزى مەن تا­ماق­تى تولىق جەگەنشە ءۇنسىز قاراپ وتىردى.

مەن اتاما قاراپ قويامىن، اۋزىم بوس ەمەس، ول جىميىپ ءۇنسىز وتىر. قانشاما جىل­دار وتسە دە، وسى سۋرەت ەسىمنەن شى­عار ەمەس. ءمانىسىن وسى كۇنگە دەيىن شەشىپ ايتا المايمىن. ءداپ وسىنداي جاسايتىنداي اش تا ەمەسپىن. نەگە وڭاشا الىپ شى­عىپ، جارىقتىق مەنى ارنايى تاماق­تان­دىردى ەكەن؟

بۇل نەمەرەنىڭ ىستىق بولعانىنان با، الدە الىستاعى ۇلىن ساعىنعاننان با، نەمەسە ءوز عۇمىرىنىڭ جالعاسىن سەزىنۋدەن تۋعان سەزىم بە ەكەن!

ناقتىلى ءىس ءمانىسىن اشىپ ايتا المايمىن، بىراق وسى اڭگىمەنى وتباسىندا قايتا­لاپ ايتۋدى ۇناتامىن!

*  *  *

اتاسى نەمەرەسىنە ۇمىتپەن قاراسا، نە­مەرەسى اتاسىنا كۇدىكپەن قارايدى دەگەن دە ءسوز بار. سەبەبى، نەمەرە مەن اتانىڭ اراسى «التى ايلىق» جول. قازاق «ەلۋ جىل­دا ەل جاڭا» – دەيدى. سول ەلۋ جىل نەمەرە مەن اتاسىنىڭ اراسىنداعى قا­شىق­­تىق. جا­ڭا­نىڭ باسىندا – نەمەرە، ەسكىنىڭ سوڭىندا – اتا تۇر. سول ەلۋ جىلدى نەمەرەمەن ءبىر­گە ءجۇرىپ ءوتۋ قيىننىڭ قيىنى، تىپتەن ىسكە اسا قوياتىن شارۋا دا ەمەس دەگەن پىكىر­دەمىن. نەمەرەمەن قان­داي جاعدايدا باس قوس­پاق­سىڭ، ارينە وتباسىندا، داستارقان باسىندا. داستارقان نەمەرە مەن اتا­نىڭ تۇسىنىك الاڭى بولماسا، جاعدايدىڭ قي­ىن بول­عانى. داستارقان قا­زاق حالقى ءۇشىن ۇر­پاق ساباقتاس­تىعىنىڭ الاڭى ءارى كوپىرى. باس وسى جەردە تۇيىسپەك. ءدام ۇستىندە ءدامدى اڭگىمە بولسا، ول اق جاۋىنداي ءسىڭىمدى بولادى. وتباسى تاربيەسى – داستارقاننان باس­تاۋ الماق. سوندا داستارقان دەگەن نە؟

داستارقان اتا-بابامىزدان بىزگە جەتكەن قازىنا-مۇرا. داستارقان ۇرپاقتار سا­باق­تاستىعىن جالعاستىرۋشى، جەتكىزۋ­شى حات.

قازاق حالقىنىڭ قۇت-بەرەكەسى – داستارقاندا. كوڭىل كىرىن جۋاتىن دا – داستارقان. كىسىلىككە باستايتىن دا – داستارقان. تاربيەنىڭ الاڭى دا – داستارقان. الاڭ كوڭىلگە سەنىم بەرەتىن دە – داستارقان. داستارقان، قانداي جاعداي بولماسىن، تەك ىزگى نيەتكە جايىلماق!

مەن داستارقان باسىندا اتام تۋرالى ەستەلىكتەردى ايتۋدى ۇناتامىن.

ءبىزدىڭ بالا شاعىمىزدا ۇلكەندەر قو­ناق كەلگەندە، ءولىم-ءجىتىم، توي-تومالاق بول­عاندا يىعىمىزعا ورامال، قولىمىزعا شىلاپشىن مەن قۇمان بەرىپ جۇرتتىڭ قولىنا ەكى رەت (اسقا دەيىن، استان كەيىن) سۋ قۇيعىزاتىن. بۇل قالىپتاسقان ءداستۇر. سونداي تالاي راسىمدەردى وتكەرىپ ءجۇرىپ ءبىر اڭعارعانىم، ۇلكەندەر (ول كەزدە ءسوز ۇلاعاتىن بىلەتىن قاريالار كوبىرەك بولاتىن) بىزدەرگە، قولدارىنا سۋ قۇيۋشى بالالارعا ارقيلى باتا بەرەتىن. وسى ءىستىڭ ءمانىسىن بىردە ەسىم اتامنان سۇراعانىم بار. ول كىسى مەنى مۇقيات تىڭداپ الدى دا:

– سول قاريالار ساعان قانداي باتا بەرەتىن ەدى؟ – دەدى.

مەن ىركىلمەستەن: – وركەنىڭ ءوسسىن دەيتىن، – دەدىم.

– وسى ءسات اتام ءسال ويلانىپ وتىردى دا:

– بالام، قاريالاردىڭ ءار ءتۇرلى باتا بەرەتىنىن اڭعاردىڭ عوي، – دەدى ماعان نۇرلانا قاراپ. مەن:

– ءيا، اتا، اڭعاردىم، – دەدىم.

– اڭعارساڭ بولدى، ونىڭ ءمانىسىن كوپ كەيىن ءوزىڭ تۇسىنە جاتارسىڭ، – دەدى. مەن ناقتى جاۋاپ الماعانىما ىشتەي كوڭىلىم تولماسا دا، اتامنىڭ «اڭعارساڭ بولدى، كوپ كەيىن ونىڭ ءمانىسىن ءوزىڭ تۇسىنەسىڭ» دەگەن ءسوزى جادىمدا ساقتالىپتى. اتام­نىڭ وسى ايتقانى ەلۋ جىل شاماسىندا، مەنىڭ سانامدا جاڭعىردى، وياندى. «ءور­كە­نىڭ ءوس­سىن» – دەگەن قاريالاردىڭ باتا­سىنىڭ م­ا­نىسىن ءتۇسىندىم. وركەننىڭ ءوسۋى دەگەن، ادام­­نىڭ ازامات بولىپ ءوزىنىڭ تاۋەلسىز­دى­گىنە جەتۋى دەگەن ماعىنا ەكەن. قازاقتا ازامات دەگەن ۇعىم بار. شوقان ءۋالي­حا­نوۆ ونى ادامنىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرا تۇسىندىرەدى، ياعني ادامنىڭ ازامات اتانۋى، ونىڭ تاۋەلسىز بولۋى. ازاماتتارى تاۋەلسىز بولماسا، ەل قالاي­شا تاۋەلسىز بولماق. تاۋەلسىزدىك دەگە­نىمىز، ءاربىر جاستىڭ وركە­نىنىڭ ءوسۋى. وسى تۇستا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «وسكەن وركەن» دەگەن رومانىن ەسكە العان ءجون. ەلدىڭ وركەنىنىڭ ءوسۋى، ول تاۋەلسىزدىك، ونىڭ وركە­نيەت جولىنا ءتۇسۋى.

ەگەر سول كەزدە ەسىم اتام «وركەنىڭ ءوسسىن» دەگەن باتانى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرسە، ول ەستەن شىعىپ، ۇمىت بولار ەدى، سە­بەبى بالالىق سانا ونى قابىلداي الماق ەمەس، ال سۇراقتى سۇراق كۇيىندە قالدى­رىپ، ماسەلەنى وزىمە تاقاپ قويعاندىقتان، ول سانامدا جاڭعىرىپ، جاۋاپ ىزدەتتى. بۇل نە؟ قانداي ءتاسىل؟ اتام بىزدەر سياقتى جو­عار­ى وقۋ ورنىندا وقىماعان، ال پاراسات­تى­لىعى مەنىڭ تۇسىنىگىمنەن الدەقايدا – بيىك.

اتامنىڭ پاراساتتىلىعى تۋرالى تاعى ءبىر اڭگىمە. اركىمگە بەلگىلى جاي، نيكيتا حرۋششەۆ بيلىككە كەلىسىمەن ءوزىنىڭ بۇرىن­عى ۇستازى ستاليننەن كەك الۋعا كىرىستى. لەنينمەن قاتار جاتقان ءستاليننىڭ سۇيە­گىن ماۆزولەيدەن شىعاردى. جەكە باسقا تابىنۋشىلىق دەپ ءستاليننىڭ جاۋىزدى­عىن الەمگە اشكەرەلەپ، جاريا ەتتى. ونى قۇپتاعاندار دا، نارازىلار دا بولدى. شى­نىنا كەلسەك، ءستاليننىڭ جەكە باسقا تابىنۋىن اشكەرەلەۋ ارقىلى مىڭداعان، مۇمكىن ميلليونداعان جازىقسىز جاپا شەككەندەر اقتالىپ، قايسىبىرى اتىلعان­نان سوڭ، كەيبىر كوزى تىرىلەرى تۇرمەلەردەن بوساتىلىپ، ەلدىڭ ءبىر تىنىس العانى بار. بىراق، نيكيتا حرۋششەۆ بۇل تىرلىكتى ءادىل­دىك ءۇشىن ەمەس، ءوزىنىڭ دالباسالىعىمەن اتقاردى. وسى تۇستا ورىس حالقىنىڭ «با­قىت بولماعاندا باقىتسىزدىق قۇتقاردى» – دەگەن ماتەلى تاپ وسى جاعدايعا ءدوپ ايتىلعان ءسوز دەۋىمىز كەرەك.

ءيا، سونىمەن، الىپ يمپەريادا ستا­لين­دى تابالاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. سو­عىسقا بارىپ جارالى بوپ قايتقان اكەمە ءستاليندى تابالاۋ، بايقايمىن، اسا ۇن­ا­مايدى. اتام بولسا كەزىندە «حالىق جاۋى» بوپ تۇرمەگە تۇسكەن ادام، ول قالاي ءستاليندى جاقتاسىن. بىراق، جاعداي سولاي بولا تۇرا، اتامنىڭ مىنا ءسوزى ماعان مۇلدەم تۇسىنىكسىز كورىندى.

داستارقاندى جاعالاي ءبىرشاما اۋىل ادام­دارى وتىر. سوندا ەسىم اتامنىڭ ايتقانى:

– مىنا ۇكىمەتتىڭ كەلەشەگى جوق ەكەن. كوممۋنيستەر الىسقا بارمايتىن بولدى، – دەدى. وتىرعانداردىڭ بىرەۋى:

– نەگە ولاي دەيسىز؟ – دەپ ەدى.

– ءوزىن-ءوزى جامانداعان وكىمەتتىڭ عۇ­مى­رى قىسقا بولماق. مىناۋ تاز (حرۋششەۆ­تى ايتىپ وتىر) جاڭا پاتشا، اناۋ مۇرت (ستا­ليندى ايتىپ وتىر) بۇرىنعى پاتشا. بۇلار ءبىرىن-ءبىرى قارالاعاندا حالىق قاي جاعىنا شىقپاق. ءىس ونبەيدى. جاڭا زامان كەلەدى.

اتام، اكەم عابدىجاپپار ەكەۋمىزگە بۇرىلىپ:

– مەن ول زاماندى كورمەيمىن، سەن (اكەمە قاراپ) شەت جاعاسىن كورەسىڭ، ال مىناۋ (مەنى نۇسقاپ) سول زاماندا ءومىر سۇرەدى، – دەدى.

اتامنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى، مەن جاڭا زاماندا، ەگەمەندى قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن.

بۇل سول زامانداعى جاعدايدىڭ تۇبە­گەيلى وزگەرىسى تۋرالى شىندىق.

كوپ كەيىن، حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا سوتسياليزم سىر بەرە باستادى. سول كەزدە اتامنىڭ جادىما جاتتالىپ قالعان ءسوزى قايتا جاڭعىرعان. ءسوتسياليزمنىڭ، سسسر-ءدىڭ تاراۋى تۋرالى ەندى مەن دە ءوز بولجامدارىمدى اشىپ ايتا باستادىم.

– سسسر-ءدىڭ بۇلاي بولارىن قايدان ءبىلدىڭ؟ – دەگەن كەيبىر زامانداستا­رىم­نىڭ تاڭدانىسىنا مەن دە تاڭ-تاماشا قالاتىنمىن. ءسىرا، زامان اعىسىن سەزىنۋ ءۇشىن اسا كوپ وقۋدىڭ قاجەتى شامالى ما دەگەن ويعا دا كەلەسىڭ. الدە ۇستاز ىبىراي ايتقانداي، «وقىعاندى كوڭىلگە، ىقى­لاسپەن توقۋ» جەتىسپەي مە؟ ول ءبىر. ەكىن­شىدەن، بىرگە ءجۇرىپ، ءبىر ماقساتتا بولىپ، قولىنا بيلىك تيىسىمەن بۇرىنعى بيلىك باسىنداعىنىڭ باس تەرىسىن سىپىرۋ ادام­شىلىق پا؟ وسى ويدىڭ شەشىمىن پەكين­دەگى تيانانمەن الاڭىنداعى ماونىڭ ۇلكەن پورترەتىن كورگەندە تاپقانداي بولدىم. ماو مادەني رەۆوليۋتسيا كەزىندە قانداي قىرعىن جاساسا دا، ول مەملەكەت قۇرۋشى رەتىندە قۇرمەتكە يە، نەمەسە كەشەگى بوريس ەلتسين تۋرالى رەسەيدە ءبىر اۋىز شەت ءسوزدىڭ بولماۋى دا ۇلگى ەمەس پە؟

اتا مەن نەمەرە دەگەندە وسى وقيعا ەسىمە ءجيى تۇسەدى.

*  *  *

نەمەرە جالعىز ەمەس، ول ۇرپاق، بۋىن، قازىرگى 20 جاستاعى، تاۋەلسىزدىكپەن قۇرداس ۇلدار مەن قىزدار. بۇل اقپاراتتىق قو­عامنىڭ تۇلەكتەرى. ولاي بولسا، ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىكتەرى اتالارىنا قارا­عاندا قۋاتتى بولماق. جاڭا مەن ەسكى ارالاس بولعاندى بىلەمىز، بىراق ءدال قازىرگى زامانداعىداي قۇندىلىقتاردىڭ تۇبە­گەي­لى كۇيرەپ، جاڭا قۇندىلىقتاردىڭ ساناعا ءالى دە ورنىعىپ ۇلگەرە الماي جاتقان ءداۋ­ىردە كۇن كورىپ جاتقانىمىز ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. بۇگىنگى وزەكتى ماسەلە – ۇرپاقتار ساباقتاستىعى. ساباقتاستىق اكە مەن بالا­نىڭ ەمەس، اتا مەن نەمەرە اراسىندا. كە­زىن­دە ورىس جازۋشىسى يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆ «اكەلەر مەن بالالار» دەپ اتالاتىن رومانىندا ولاردىڭ اراسىنداعى ساباقتاس­تىقتان نيگيليزم دە­گەندى تاۋىپ، ول قو­عامدا اجەپتاۋىر اڭگىمە بولىپ، بىزگە جەتىپ ەدى. مەنىڭشە، اكە مەن بالا اراسىنان قاي­شى­لىق ىزدەۋ­دىڭ قاجەتى جوق، ماسەلە اتا مەن نەمەرە اراسىنداعى ساباقتاستىقتا، ول ۇر­پاقتار ساباقتاستىعى دەگەن وزەكتى اڭگىمە.

قازىرگى «تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى» دەپ جۇرگەن جيىرماداعىلار (ول ون جەتى مەن جيىرما ءۇش جاس ارالىعى) 2020 جىلدارى «وردا بۇزاتىن» وتىز جاسقا، 2030 جىلدارى «قامال الاتىن» قىرىق جاسقا جەتىپ، ات جالىن تارتىپ، بيلىك سولاردىڭ قولدارىنا تيەدى. سول كەزدە جاعداي قالاي بولماق، ول ءۇشىن وتباسىندا ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان نەمەرەلەرگە زەر سالا قاراپ قويساق قايتەدى؟ كەلەشەك سولاردىڭ كوزدەرىندە تۇنىپ تۇر ەمەس پە؟ تاعدىر دا سولارمەن بىرگە ءوسىپ تارقاتىلماي ما؟

ءيا، بىزبەن بىرگە قانداي ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى جانە ول شىنىمەن بىزبەن بىرگە مە، الدە وزگە ويى بار ما، بار بولسا قانداي؟ شىركىن، سونى ءبىلىپ وتىرعانعا نە جەتسىن! ءتاۋباسىنان اجىراماعان قازاقپىز، ءبارىن ءبىلۋشى ءبىر اللا دەپ، كوڭىلگە مەدەت ەتەمىز.

*  *  *

وتكەن جىلى انتاليادا وتباسى ءما­سە­لەسىنە ارنالعان ايتۋلى حالىقارالىق باس­قوسۋ ءوتتى. بۇل جيىنعا ءبىزدىڭ ەلدەن عا­لىم­دار، جۋرناليستەر، اقىن-جازۋ­شى­لار، قو­عام قايراتكەرلەرى قاتىستى. تۇسكى استى ءتۇر­كيانىڭ وتباسى جانە الەۋمەتتىك ساياسات ىستەرى بويىنشا ءمينيسترى، حانىم فاتما شاحين بەردى. ءسوز كەزەگى كەلگەندە مەن نەمەرە اكەگە، ول اتاعا ءسويتىپ الماسا بەرمەك دەگەن ماعىنادا وي ءبىلدىرىپ ەم، مينيستر حانىم مەنىڭ سوزىمە وراي نەمەرەگە قاتى­س­تى ءازىل-شىنى ارالاس اڭگىمە باستادى.

انتالياداعى وسى ءبىز وتىرعانداي تاماشا دەمالىس ورنىنىڭ بىرىندەگى مەي­رام­حاناعا «ىشكەن ءدامىڭىز ءۇشىن نەمەرەڭىز تولەيدى» دەپ جازىپ قويىپتى. ءبىر ادام تاماقتانىپ بولىپ، شىعىپ بارا جاتسا، داياشى ودان اقشا تولەۋىن تالاپ ەتەدى. سوندا الگى ادام جازۋدى كورسەتىپ:

– اقشانى نەمەرە تولەيدى، – دەسە داياشى بىلاي جاۋاپ بەرىپتى:

– ءسىز دە بىرەۋدىڭ نەمەرەسى ەمەسسىز بە، اتاڭىز ءۇشىن تولەڭىز، – دەسە كەرەك دەپ مينيستر-حانىم اڭگىمەسىن اياقتادى.

ءيا، اتامىز ءۇشىن تولەۋدى ۇمىتپايىق!

*  *  *

نەمەرە ءار وتباسىندا كوز قۋانىشى بولىپ ءوسىپ كەلەدى. ءوسىپ-جەتىلە كەلە ول سىزگە نە ايتادى، ءسىز وعان نە ايتپاقسىز! نەمەرە دەگەن كىم؟

نەمەرە – ءوزىڭنىڭ كۇنى وتكەن قىزىقتى عۇمىرىڭا دەگەن ساعىنىشىڭ.

نەمەرە – وزىڭنەن الىستاپ بارا جات­قان بالاڭا ساعىنىشىڭ.

نەمەرە – وتباسىنىڭ جىلۋى.

نەمەرە – جاقىننىڭ الىستاۋى، الىس­تىڭ جاقىنداۋى.

نەمەرە – جانعان شىراعىڭ،

نەمەرە – ومىردەگى تۇراعىڭ.

نەمەرە – ادامنىڭ اسەم مۇڭى.

عاريفوللا ەسىم، اكادەميك.

استانا.

سوڭعى جاڭالىقتار

7 ءوڭىر «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • كەشە

كوبەلەكتەر كورمەسى

ايماقتار • كەشە

كوكشەدەگى ونەر سايىسى

ايماقتار • كەشە

"حات قورجىن"

قوعام • كەشە

قوڭىر اۋەن

ونەر • كەشە

بالقاشتان باستاۋ الدى

ايماقتار • كەشە

كوتەرمەاقى كولەمى ءوستى

ايماقتار • كەشە

جىرشىلىق ونەر – جان ازىعى

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

جاڭارعان جولدار – تاۋەلسىزدىك تارتۋى

قازاقستان • 21 قىركۇيەك، 2021

داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

قازاق شىعارماسى اقش-تا باعالاندى

ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

تاشەنوۆتىڭ قالتا ساعاتى

تاريح • 21 قىركۇيەك، 2021

سيقىرلى ساز

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

دۇنيەجۇزىلىك كورمە – دۋبايدا

وقيعا • 21 قىركۇيەك، 2021

العا باستايتىن باعىت-باعدار ايقىن

ەل جانە ەلباسى • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

اقمولا وبلىسىندا زاڭسىز تسەح انىقتالدى

ايماقتار • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار