زامانىڭ تۇلكى بولسا تازى بوپ شال…
سارسەنبى, 26 جەلتوقسان 2012 7:27
قازىر سوعىم ۋاقىتى. قازاق باسقادان قالسا دا ەتتەن قالمايدى, سوعىم الماق بولىپ بازارعا باراسىڭ. استانانىڭ توڭىرەگىنەن نەمەسە ءسال الىس جەرلەردەن 150-160 مىڭ تەڭگەگە الىپ كەلگەن تاي, جاباعىلاردى جاستار تۇتاسىمەن 180-200 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جاتىر. دۇرىس ولاردىكى. اكەلگەنى, جۇرگەن-تۇرعانى – ءبارى ەڭبەك. سوندىقتان دا, باياعىداي «الىپساتارسىڭ» دەپ ولاردى ەشكىم كىنالامايدى, كەرىسىنشە, ەڭبەك ەتىپ, وتباسىن اسىراپ جاتقانىنا قۋاناسىڭ.
سارسەنبى, 26 جەلتوقسان 2012 7:27
قازىر سوعىم ۋاقىتى. قازاق باسقادان قالسا دا ەتتەن قالمايدى, سوعىم الماق بولىپ بازارعا باراسىڭ. استانانىڭ توڭىرەگىنەن نەمەسە ءسال الىس جەرلەردەن 150-160 مىڭ تەڭگەگە الىپ كەلگەن تاي, جاباعىلاردى جاستار تۇتاسىمەن 180-200 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جاتىر. دۇرىس ولاردىكى. اكەلگەنى, جۇرگەن-تۇرعانى – ءبارى ەڭبەك. سوندىقتان دا, باياعىداي «الىپساتارسىڭ» دەپ ولاردى ەشكىم كىنالامايدى, كەرىسىنشە, ەڭبەك ەتىپ, وتباسىن اسىراپ جاتقانىنا قۋاناسىڭ.
مەنىڭ ايتپاعىم, وسى ارادا تۋعان ءبىر كاسىپ تۋرالى ەدى. دەلدالدىق دەگەن بۇل ءتاسىل ەجەلدەن بار. ءبىز سياقتى قالام قامشىلاعان نەمەسە كەڭسەدە وتىرىپ قالعان شەنەۋنىك, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ كەتكەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى, جاسىراتىنى جوق, مال تانىمايمىز. سونىمەن بىرگە, ساۋدالاسۋعا دا جوقپىز. بىزگە ماشينەنىڭ قورابىندا جاتقان مال ەتىنىڭ ءبارى بىردەي سەكىلدى. تەك قايسىسى ارزانداتار ەكەن دەپ ارالاپ جۇرەسىڭ. ال دەلدالعا ءبىر مىڭ تەڭگە بەرسەڭ, ول جاقسى مالدى تاڭداپ بەرەدى, سەن ءۇشىن ساۋدالاسىپ, ساتۋشىنىڭ وسال جەرىنەن ۇستاپ, باعاسىن دا تۇسىرتەدى. ماسەلەن, قابىرعانىڭ اراسىنا قولدى سالىپ جىبەرىپ, «ويبۋ, ءىش مايدان تۇك تە جوق قوي» دەپ ايتۋدى ءبىز بىلەمىز بە؟ ال دەلدال سونى نەمەسە تاعى بىردەڭەنى سىلتاۋ قىلىپ, باعانى 10 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تۇسىرتە الادى. ەندەشە, ماناعى بەرگەن 1 مىڭ تەڭگەڭىز 9 مىڭ تەڭگە پايدامەن قايتتى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟
سوندىقتان, دەلدالدىڭ قىزمەتىنەن قاشۋعا بولمايدى. ال كەڭەستىڭ تەك «قوقيىپ», جانىڭا ەشكىمدى جولاتپاي, «تازا ءجۇرۋ» دەگەن قاعيداسىن بويىمىزعا سىڭىرگەن بىزدەر ولاردى الاياققا ساناپ, اسا جاقىنداتا قويمايمىز. سول دەلدالدارىڭىز ەت ساتۋمەن ەندى اينالىسىپ جۇرگەن جاستارعا دا مولشەرلى باعاعا بازاردىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ, تاۋارىن قالاي وتكىزۋدىڭ ءادىسىن كورسەتەدى ەكەن. اقىلدى بالا اكەلگەن ەتىن وزدىگىنەن وتكىزە الماي كۇنى بويى تۇرعانشا دەلدالعا 1 مىڭ تەڭگە بەرىپ, الۋشىمەن قالاي سويلەسۋدى ۇيرەنىپ الادى. ال دەلدال الۋشىنىڭ دا وسال تۇسىن ءدال ۇستايدى. «سىزگە سىيلى قوناقتار كوپ كەلەتىن سياقتى», دەپ قيالاپ كەلىپ وزىڭە دە كوپشىك قويىپ كەتەتىن ولار «تاباقتىڭ ءسانى دۇرىس بولۋ ءۇشىن مىنا ەتتەن الساڭىز» دەپ ءارى قاراي اۋىزدان بال تامىزىپ اڭگىمەلەپ كەتكەندە, راسىندا, سولاي ەكەن-اۋ, السام دۇرىسىن الايىنشى دەپ قالتاڭىزدى سيپالاي باستاعانىڭىزدى ءوزىڭىز دە سەزبەي قالاسىز… سايىپ كەلگەندە, وسى ادىسپەن دەلدالدار بازار اتاۋلىنىڭ نەگىزگى قوجايىندارى بولىپ العان. ويتكەنى, ولار الۋشىعا دا, ساتۋشىعا دا اقىلشى. ەكى جاققا دا ءسوزىن وتكىزىپ, ەكى جاقتى دا رازى قىلىپ جاتادى. بازارعا كوپ باراتىن اعايىندار كەلگەن بويدا ولاردى كوزبەن ىزدەي باستايدى نەمەسە تەلەفونمەن حابارلاسىپ الىپ, كەزدەسىپ جاتادى.
بۇل دەلدالدىقتىڭ وتە قاراپايىم ءتۇرى. ال وسى كاسىپتى ابدەن, ەڭ جوعارعى شەكتەگى شەبەرلىگىنە جەتكىزگەن ەۆرەي قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى بۇكىل الەمدى ۇستاپ وتىرعانىن بىلەمىز بە؟ اي, بىلە قويمايمىز عوي. ەندەشە تىڭداڭىز.
ەۆرەيلەر الەمدەگى ەڭ كۇشتى مەملەكەت – امەريكانى قۇلاعىنان ۇستاماسا دا, قولتىعىنان ۇستاپ تۇرعانى شىندىق. سوندىقتان دا, امەريكا ءيزرايلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, تاياۋ شىعىستا سونىڭ سويىلىن سوعىپ وتىر. ال ولار امەريكانى قانداي جولمەن ۇستاپ وتىر دەگەنگە ايتاتىن جالعىز سەبەبىمىز, «بايلىقتىڭ ارقاسىندا» دەگەنگە عانا سايادى. كەيبىرەۋلەر, ءتىپتى امەريكا ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 80 پايىزى ەۆرەيلەردىڭ قولىندا ەكەن دەگەندى دە ايتادى. جوق, ءتىپتى دە ولاي ەمەس. امەريكا حالقىنىڭ 1 پايىزى ميلليونەرلەر (ميللياردەرى دە سونىڭ ىشىندە), ولار جەكە مەنشىكتەگى ۇلتتىق بايلىقتىڭ 25 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. ال امەريكالىق ميلليونەرلەردىڭ 20 پايىزى ەۆرەيلەر. ەندەشە, وتە بايلاردىڭ قولىنداعى ۇلتتىق بايلىقتىڭ 5 پايىزى عانا ولارعا تيەسىلى. ال امەريكالىق ورتا تاپ ۇلتتىق بايلىقتىڭ 60 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. بۇلار دارىگەر, ادۆوكات, ورتا جانە ۇساق كاسىپكەرلەر جانە ت.ب. امەريكا حالقىنىڭ 2,5 پايىزى ەۆرەي بولعاندا وسى تاپتاعى ەۆرەيلەردىڭ ۇلەسى 5 پايىزداي. دەمەك, ولار وسىنداعى بايلىقتىڭ 5 پايىزىنا دا يەلىك ەتەتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, بارلىعىن قوسقاندا ۇلى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 10 پايىزى عانا ەۆرەي ۇلتى وكىلدەرىنىڭ قولىندا. بۇل «امەريكانىڭ بارلىق بايلىعى ەۆرەيلەردىڭ قولىندا» دەگەن تۇسىنىكتى تەرىسكە شىعارادى. ەندەشە, ولار امەريكا ەكونوميكاسىن قالاي بيلەپ وتىر؟
سويتسە, ولار امەريكانىڭ بارلىق ينۆەستيتسيالىق بيزنەسىنە يەلىك ەتىپ وتىر ەكەن. سونىڭ ىشىندە, اتاعى جەر جاراتىن نيۋ-يوركتىڭ قور بيرجاسى دا تۇتاسىمەن سولاردىڭ قولىندا. ينۆەستيتسيالىق بيزنەس دەگەن ءبىزدىڭ ەلدە جاڭا عانا بوي كوتەرە باستادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ قولىنداعى بايلىقتى جيناستىرىپ, ونەركاسىپكە قۇيۋ دەگەنگە سايادى. حالىقتىق ءىرو دەگەنىمىز, سول. قازىر بىزدەگى ۇلكەن كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى حالىققا ساتىلاتىن بولدى, ال تۇسكەن اقشا سول كومپانيانى دامىتۋعا سالىنادى. بۇل ءادىس امەريكا ەكونوميكاسىندا ءحىح عاسىردان بەرى دامىپ, جاقسى جولعا قويىلعان. ينۆەستيتسيالىق قورلاردى قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, دەلدالدار دەۋگە بولادى. ولار حالىققا وزدەرىنىڭ اكتسيالارىن ساتادى, ال تۇسكەن قاراجاتقا وزدەرى ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الادى. قىمباتتاعان كەزدە ولاردى قايتا ساتىپ, وزدەرى ارزانداعان اكتسيالار ىزدەپ وتىرادى. قىسقاسى, وسىنداي الىپساتارلىقتىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيالىق قورلار بارلىق اكتسيالاردىڭ ساتۋشىسى نەمەسە ساتىپ الۋشىسى بولا وتىرىپ, ولارعا يەلىك ەتەتىن شىن قوجايىنعا اينالعان. سول وپەراتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە تۇسكەن ميللياردتاعان تابىس وسى قوجايىنداردىڭ قالتاسىندا. بۇل بيزنەستى حالىق ناعىز «ەۆرەيلىك بيزنەس» دەيتىن كورىنەدى. شىن مانىندە, دۇنيەگە ەبى كۇشتى وسى حالىقتىڭ وكىلدەرى عانا وزدەرىندە اقشا بولماسا دا باسقانىڭ قاراجاتىن قالتاسىنا شوعىرلاندىرا وتىرىپ, بىرەۋدىڭ مەنشىگىن يەلەنە العان. وسىندا اككۋمۋلياتسيالانعان ۇلان-عايىر بايلىقتىڭ ارقاسىندا ولار امەريكا ەكونوميكاسىنا دا ءوزىنىڭ ىقپالىن جۇرگىزىپ وتىر. بۇل بايلىق, ارينە, تولىعىمەن قورلاردىكى ەمەس, بىراق, ونى باسقاراتىن سولار.
وسى جەردە حالىق كورپوراتسيالاردىڭ اكتسيالارىن دەلدالدارسىز-اق تۋرا وزدەرىنەن نەگە ساتىپ المايدى, دەگەن ءبىر زاڭدى سۇراق تۋى مۇمكىن. بۇل ورىندى سۇراق. اسا ءىرى ونەركاسىپ كورپوراتسيالارى جاي دا سولاي ەتەدى. بىراق ورتا تابىستى ساتىپ الۋشى قور بيرجاسىنداعى باعانىڭ تۇراقسىزدىعىنان قورقادى. ال ينۆەستيتسيالىق قورلار ولاردىڭ قاراجاتتارىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە جانە جاقسى ءتۇسىم الۋىنا كەپىلدىك بەرەدى, سونىمەن بىرگە, ساقتاندىرۋ قىزمەتىن دە جاساپ وتىرادى. سوندىقتان, حالىق اكتسيانى قور بيرجاسىنان عانا الۋعا قۇشتار.
مىنە, دەلدالدىق دەگەن كاسىپتىڭ ەڭ جوعارعى شىڭعا جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى وسى. سوندىقتان, دەلدالدىققا كەڭەستىك كەرتارتپا كوزقاراستى تاستاپ, پەرسپەكتيۆاسى وتە جوعارى كاسىپ دەپ قاراۋ قاجەت. ول ادامنىڭ مەنەدجەرلىك ىڭعايىن ۇشتاپ, ادامدارمەن ءتىل تابىسۋ, ولاردى ءوز پايداسىنا كوندىرۋ سەكىلدى ەبىن ارتتىرادى. جالپى, قازاققا «ساۋدانىڭ تەگىن» ەۆرەي حالقى وكىلدەرىنەن ۇيرەنىپ, ولاردىڭ وسى سالاداعى ونەرىن زەرتتەگەن دۇرىس.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
