اقتاۋداعى سوت بارىسىندا ترانسپارەنتتىلىك, ياعني اشىقتىق قامتاماسىز ەتىلدى
سەيسەنبى, 16 قازان 2012 8:09
شەتەلدىك باقىلاۋشىلار وسىلاي دەپ مالىمدەپ وتىر
اقتاۋ قالاسىندا جاڭاوزەن ءىسى بويىنشا «العا» راديكالدى ۇيىم وكىلدەرى ۆ.كوزلوۆ, س.ساپارعالي جانە ەرەۋىل قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ا.امينوۆقا بايلانىستى وتكەن سوت ءىسى, ەڭ اۋەلى, حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەندى. بارلىق پروتسەسس بويىنا شەتەلدىك ەلشىلىكتەر مەن ۇلىبريتانيا, رەسەي, پولشا, گەرمانيادان كەلگەن قوناقتار ەشقانداي ءبىر ايتارلىقتاي زاڭ بۇزۋشىلىقتى بايقاعان جوق. الەۋمەتتىك الاۋىزدىقتى قوزدىردى دەپ ايىپتالعاندارعا قاتىستى وتكەن سوت پروتسەسى ترانسپارەنتتى, ياعني بارىنشا اشىق بولدى.
سەيسەنبى, 16 قازان 2012 8:09
شەتەلدىك باقىلاۋشىلار وسىلاي دەپ مالىمدەپ وتىر
اقتاۋ قالاسىندا جاڭاوزەن ءىسى بويىنشا «العا» راديكالدى ۇيىم وكىلدەرى ۆ.كوزلوۆ, س.ساپارعالي جانە ەرەۋىل قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ا.امينوۆقا بايلانىستى وتكەن سوت ءىسى, ەڭ اۋەلى, حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەندى. بارلىق پروتسەسس بويىنا شەتەلدىك ەلشىلىكتەر مەن ۇلىبريتانيا, رەسەي, پولشا, گەرمانيادان كەلگەن قوناقتار ەشقانداي ءبىر ايتارلىقتاي زاڭ بۇزۋشىلىقتى بايقاعان جوق. الەۋمەتتىك الاۋىزدىقتى قوزدىردى دەپ ايىپتالعاندارعا قاتىستى وتكەن سوت پروتسەسى ترانسپارەنتتى, ياعني بارىنشا اشىق بولدى.
ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى («ازاماتتىق پلاتفورما» پارتياسى) جانە ورتالىق ازيا بويىنشا جۇمىسشى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى پيوتر بورىس:
«قاتىسام دەۋشىلەرگە كەدەرگى بولمادى»
سوتتىڭ اشىق وتكەندىگى سونشاما, كەيبىر قازاقستاندىق بلوگەرلەر مەن قاراپايىم ينتەرنەت پايدالانۋشىلار «بۇل نەمەنە, شوۋ ما, الدە قازاقستاننىڭ ىشكى ماسەلەسىنە ساي ناقتى سوت وتىرىسى ما؟ ەندەشە, نەلىكتەن سونشاما شەتەلدىكتەر كەلگەن؟ قانداي ماقساتپەن؟» دەپ تاڭعالىستى.
دەگەنمەن, شەتەلدىك باقىلاۋشىلار اقتاۋ پورتىنا قانداي ماقساتپەن اعىلماسىن, ولار ءۇشىن ەسىك ايقارا اشىلدى. ءتىپتى ءبىر باقىلاۋشى قورعاۋشىدان كۋاگەرگە اينالدى. ول – ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى («ازاماتتىق پلاتفورما» پارتياسى) جانە ورتالىق ازيا بويىنشا جۇمىسشى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى پەتر بورىس.
پەتر بورىس 2011 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جاڭاوزەن قالاسىندا بولعان مۇنايشىلاردىڭ ەرەۋىل ماسەلەسى بويىنشا جانە 2012 جىلدىڭ اقپان ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جاساعان ءوزىنىڭ ساپارىنىڭ ناتيجەسى تۋرالى «العا» وكىلدەرىمەن ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كەزدەسكەنىن ايتتى.
ول قورعاۋشىلار مەن ايىپتاۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ قايتارىپ, ءوزىنىڭ تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپپەن جالپى تانىس ەكەندىگىن تانىتتى. سوندىقتان ول پولشاعا قازاقستاندىقتاردىڭ وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە كەلۋىنىڭ ناقتىلىعىن انىق ءبىلمەيتىنىن, ويتكەنى دايىندىق ءماسەلەسىنە ارالاسپاعاندىعىن, نەگىزگى بايانداماشى ت.ساقتاعانوۆتى ەسىنە ءتۇسىرۋ قيىنعا سوققانىن, ال «العانىڭ» ەرەۋىلدەۋشى مۇنايشىلار اراسىنا تاراتقان ءۇنپاراقتار جونىندە ءبىرىنشى رەت ەستىگەنىن سوتقا ايتتى.
جۋرناليستەرمەن اڭگىمە بارىسىندا دەپۋتات جاڭاوزەن وقيعاسىنداعى سوتتالۋشىلاردىڭ ءرولى تۋرالى ايتۋ, وعان باعا بەرۋ قيىن ەكەنىن جەتكىزدى.
پ.بورىس جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ۆ.كوزلوۆ ءىسى ءجونىندە اقپارات الۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر كەزدەسپەگەنىن, ول اكىمدىكتىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ, گەرمانياداعى قازاقستاندىق ەلشىلىك وكىلدەرىمەن كەدەرگىسىز كەزدەسكەنىن ايتىپ بەردى.
كوزلوۆ پەن ساپارعالي جانە امينوۆتارعا وتكەن سوت وتىرىسى تۋرالى پارلامەنتشىلەر ونىڭ اشىقتىعىن, ترانسپارەنتتىلىگىن اتادى.
«سوتقا كىرۋدە ەشقانداي پروبلەما بولمادى, وعان ناقتى مىسال ءۇشىن ءوزىمدى كەلتىرە الامىن. بارلىعى, ياعني قاتىسقىسى كەلگەندەردىڭ ءبارى – قاراپايىم قازاقستاندىقتان باستاپ ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتىنا دەيىن وعان قول جەتكىزدى», – دەپ اتاپ ءوتتى پ.بورىس.
بۇرىنعى مۇنايشى تالعات ساقتاعانوۆ:
«كوزلوۆ مۇنايشىلاردىڭ ماسەلەسى جونىندە ايتقان جوق».
«ۆارشاۆادا ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارىنا جاساعان كوزلوۆتىڭ ۇندەۋىندە جاڭاوزەندەگى ەرەۋىلدەۋشى مۇنايشىلاردىڭ ماسەلەسى جونىندە ايتىلماعان», دەپ اقتاۋداعى سوت پروتسەسىندە كۋاگەر رەتىندە ءسوز سويلەگەن بۇرىنعى مۇنايشى تالعات ساقتاعانوۆ جەتكىزدى.
ال ت.ساقتاعانوۆ جاڭاوزەندە ەرەۋىلگە قاتىسۋشىلاردىڭ بەلسەندىسى بولعان جانە «العانىڭ» جەتەكشىسى كوزلوۆپەن بىرگە ۆارشاۆاعا ۇشادى, وندا ولار ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسىپ, مۇنايشىلاردىڭ ماسەلەسىن قوزعاۋلارى كەرەك بولاتىن.
الايدا ول: «مەن بىلمەدىم, ارينە قازىر سول جاققا بارعانىما وكىنەمىن. وتكەن اڭگىمەلەردىڭ ءبارى بوس ءسوز بوپ قالدى», دەدى. كوزلوۆ ەۋروپارلامەنت الدىندا ءسويلەگەن سوزىندە مەملەكەتتى عانا سىناپ, ال مۇنايشىلاردىڭ ماسەلەسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاعان.
گەرمانيا ۇكىمەتىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى م.ليونينگ:
«ەشقانداي پروبلەما بولعان جوق»
اقتاۋداعى سوت بارىسىندا ارنايى ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسىن گەرمانيا ۇكىمەتىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى ماركۋس ليونينگ وتكىزدى.
ماركۋس ليونينگ ءسوز اراسىندا شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
ول: «سوت ءوتىپ جاتقان زالعا كىرۋگە بىزگە ەشقانداي كەدەرگى بولمادى. ىشكە ەركىن ەندىك. وتىرىس اشىق. مۇندا بىزدەن وزگە دە حالىقارالىق, سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ۇيىمدار بار ەكەن. ارينە, ىشكە كىرۋ ەركىن بولدى, سونىڭ ارقاسىندا ەشقانداي ءماسەلە تۋىنداعان جوق… مەنىڭ ويىمشا بەينەكامەرالاردىڭ قويىلعانى وتە دۇرىس, پروتسەستىڭ اشىق ءوتىپ جاتقاندىعى دا جاقسى», دەدى.
ماركۋس ليونينگتىڭ سوزىنە قاراعاندا, «العانىڭ» كوپتەگەن وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە قاراماستان, ول اتالعان پروتسەستى «ساياسي» دەپ اتاۋدان اۋلاق. «مەن بۇل پروتسەستى ساياسي نەمەسە ساياسي ەمەس دەپ ايتا المايمىن, بىراق ساياسيلاندىرۋدىڭ ەلەمەنتتەرى بار. مۇمكىن سوتتىڭ شەشىمى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك اياسىندا وتەتىن شىعار… ارينە, وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى وقيعادان كەيىن تەكسەرىس جۇرگىزگەن ءتۇرلى كوميسسيالار قۇرىلعانى انىق», دەدى.
قازاقستانداعى اقش ەلشىلىگىنىڭ جانىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى دجەسسيكا ليني يارچيەۆ:
«سوت وتىرىسى اشىق تۇردە جۇرگىزىلۋدە»
سونىمەن قاتار, ۆ.كوزلوۆ, ا.امينوۆ جانە س. ساپارعالي ءىسى بويىنشا سوت وتىرىسىنا قازاقستانداعى اقش ەلشىلىگىنىڭ جانىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى دجەسسيكا ليني يارچيۆ قاتىستى.
سوت قاراۋى اياقتالعان سوڭ ول جۋرناليستەرمەن شاعىن بريفينگ وتكىزىپ, اقتاۋعا كەلگەندەگى نەگىزگى ماقساتى – سوت پروتسەسىن باقىلاۋ ەكەندىگىن ايتتى.
د.ءيارچيۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, اقش ەلشىلىگى بۇل ىسكە جانە جالپى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت رەفورماسى بارىسىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان كورىنەدى. سونداي-اق, بريفينگ بارىسىندا دجەسسيكا يارچيەۆ, سوت تىڭداۋىنىڭ جۇرگىزىلۋ بارىسىنا كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزدى.
«ءبىز سوت وتىرىسىنىڭ اشىق رەجىمدە وتكىزىلىپ جاتقاندىعىن قۋانا اتايمىز. ءبىز بۇل سوتقا قاتىسۋ كەزىندە نەمەسە وزگە دە ءبىر جاعدايلاردا كەدەرگىلەردى بايقاعان جوقپىز».
مىنە, وسىلايشا حالىقارالىق باقىلاۋشىلار اقتاۋداعى سوت وتىرىسىن وڭ باعالاپ وتىر. بۇل قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.
انىقتاما:
سوت قاراۋى باستالعان كەزدەن سوت ايىپتالۋشىعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىمەن كەپىلدىك بەرىلگەن قورعاۋعا قۇقىق, وزىندىك سايلاۋ جانە وزىندىك ۇستانىمدى ساقتاۋ, كاسىپتىك زاڭ كومەگىن الۋ, دالەلدەردى كەلتىرۋ جانە ولاردى زەرتتەۋ, ءوتىنىش بەرۋ, سوتقا اۋىزشا جانە جازباشا تۇردە تۇسىنىك بەرۋدى قامتاماسىز ەتتى.
سوتتا ءىستىڭ بارلىق جاعدايى شىنايى ءارى جان-جاقتى مۇقييات زەرتتەلدى, تاراپتاردىڭ تەڭدىگى جانە جارىسپالىلىق تولىق ساقتالدى.
سوت قاراۋى اشىق تۇردە ءجۇرگءىزىلدى, وعان كەز كەلگەن ادامعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
پروتسەسكە بارلىق باق, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قانداي ەلدەن جانە كوزقاراستارى مەن پىكىرلەرى قانداي ەكەندىگىنە قاراماستان جىبەرىلدى.
ماسەلەن, پروتسەسكە «العا» تىركەلمەگەن پارتياسىنىڭ مۇشەسى (ن.جولداسوۆ جانە باسقالار), قۇقىق قورعاۋشىلار: ج.قۋانىشالين, ە. جوۆتيس, شەتەلدىك قۇقىق قورعاۋشىلار: بلەكمەن لەونەل فرەنسيس, رۋبي سانتحوۋ, ماريا مۋسينا ( ۇلىبريتانيا) ۇزدىكسىز قاتىستى.
سونداي-اق, پروتسەسكە ا. شورمانباەۆ (ادام قۇقىعى حارتياسى» قق), پ.دۋدين (تاۋەلسىز باقىلاۋشى), گ. اگەلەۋوۆ («ليبەرتي» قق), ب. ءابىلوۆ (جسدپ «ازات»), ميرا ريتمانن («NRW» حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى), م.بوقاەۆ («جاڭاوزەن-2011» حالىقارالىق كوميتەتى), ە. جوۆتيس («ادام قۇقىعى جانە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستاندىق حالىقارالىق بيۋرو»), گريگوري ەنگەلس, كوبۋس لۋكاس (پولشا, قۇقىق قورعاۋشىلار), يەنس-ميحاەل كارستەن, توبياس ماركۋس, ميشەل ماريا, فەليكس گەرمان, سەباستيان بۋح, مايەر ستەفان, ا.ا.شانيەۆا (قازاقستانداعى گەرمانيا ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرى), بلەيك دجەيمس, توماس دونالد, يىلدىز لايليا (قازاقستانداعى ۇلىبريتانيا ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرى) قاتىستى.
ال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراسىنان پروتسەسكە «تەلەراديو» ترك, «31-ارنا», «ستان-تۆ», «قازينفورم» اقپاراتتىق اگەنتتىگى, «رەسپۋبليكا», «بلوگگەر», «Bnews.kz» جانە گازەتتەردەن «گولوس رەسپۋبليكي», «مەدياگرۋپپ ە», «اسسوشەيتەر پرەسس سشا», «جاس الاش», «ديدار» گازەتى وكىلدەرى ءجيى قاتىستى.
وسىلايشا اتالعان پروتسەستە اشىقتىق پەن جاريالىلىق تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلدى.
