ىزگىلەندىرۋ جولىنداعى ىزدەنىستەر
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:27
قازاقستان – ازاماتتاردىڭقۇقىقتارى مەنبوستاندىقتارىنا باسىمدىقبەرىلگەن دەموكراتيالىق جانەقۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەلشەشە كىرىسكەن ەل. وسىعان ورايەلىمىزدە سوت-قۇقىقتىقرەفورمانى ىلگەرىلەتۋ سەرپىندىجۇرگىزىلىپ كەلەدى. ارينە,كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگەقىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارىىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىقۇدەرىستەگى زاڭدىلىقتىڭكەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋماسەلەلەرى بويىنشاوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارەنگىزىلگەنى ءمالىم. بۇل باتىلقادام قىلمىستىق زاڭنامانىىرىقتاندىرۋعا, قىلمىستىقسوت ءوندىرىسىنىڭ رەپرەسسيۆتىلىگىن تومەندەتىپ, قوعامعا ۇلكەن قاۋىپتۋدىرمايتىن قىلمىستاردىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنااۋىستىرىلۋىنا جانە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە قاتىستىباسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:27
قازاقستان – ازاماتتاردىڭقۇقىقتارى مەنبوستاندىقتارىنا باسىمدىقبەرىلگەن دەموكراتيالىق جانەقۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەلشەشە كىرىسكەن ەل. وسىعان ورايەلىمىزدە سوت-قۇقىقتىقرەفورمانى ىلگەرىلەتۋ سەرپىندىجۇرگىزىلىپ كەلەدى. ارينە,كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگەقىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارىىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىقۇدەرىستەگى زاڭدىلىقتىڭكەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋماسەلەلەرى بويىنشاوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارەنگىزىلگەنى ءمالىم. بۇل باتىلقادام قىلمىستىق زاڭنامانىىرىقتاندىرۋعا, قىلمىستىقسوت ءوندىرىسىنىڭ رەپرەسسيۆتىلىگىن تومەندەتىپ, قوعامعا ۇلكەن قاۋىپتۋدىرمايتىن قىلمىستاردىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنااۋىستىرىلۋىنا جانە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە قاتىستىباسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
سوتتىڭ ماقساتى جازا باسقان ازاماتتاردىڭ تاعدىرىنا ارىدەن وي جۇگىرتپەي تەك جازاعا عانا بۇيىرىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتا بەرۋ ەمەس, قوعامعا زالالىن تيگىزەتىن قىلمىستىق توپتار مەن جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە شىنايى ۇكىم شىعارۋ بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى, ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جاتپايتىن شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بار بولعان جاعدايدا نەگىزسىز قاتاڭ جازانى تاعايىنداماۋ بۇگىنگى سوت تاجىريبەسىندە ورنىمەن قولدانىلىپ, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ىلىگىپ تە ۇلگەردى.
وسىلايشا تاۋەلسىز ەلىمىز قىلمىستىق زاڭنامانى رەفورمالاۋدا ۇكىم شىعارۋ جانە جازا كەسۋ مىندەتتەرىن ىزگىلەندىرۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاعيداتىن ناقتى ۇستانىپ, ەلىمىزدەگى زاڭ جۇيەسىن العا قاراي جەتىلدىرە تۇسۋدە. تۇرمىس-ءتىرشىلىگىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, قادىر-قاسيەتىنە قۇرمەت كورسەتىلگەن جاعدايدا عانا ەلىمىز قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ تانىلاتىندىعىنا بارشامىزدىڭ كوزىمىز جەتتى, كوڭىلىمىز سەندى. سوندىقتان دا ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى مەن قورعالۋى ماسەلەسىن شەشۋ قوعام دامۋىنىڭ بۇگىنگى كورسەتكىشى مەن تالابى بولىپ وتىر دەپ سەنىمدى ايتا الامىز.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ءبۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – سوتتاردىڭ ادىلدىگىنە باسا نازار اۋدارتا وتىرىپ, «ءادىل جانە ساتىلمايتىن سوت – دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى نەگىزى. ەگەمەندى قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – بۇل سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تەك فورمالدى-زاڭدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ناقتى تاۋەلسىزدىككە يە بولۋى» دەگەن بولاتىن. وسى رەتتە جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي قىلمىستىق جازاعا تارتۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جۇرگەنى حاق. ءوزىمىز كۋا بولعانداي, قىلمىستىق كودەكستىڭ كوپتەگەن باپتارىنا تالداۋ جاسالىپ, كەيبىر قىلمىس تۇرلەرى اكىمشىلىك كاتەگورياسىنا جاتقىزىلعانى, ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسىندە, ەڭ الدىمەن, جاسالعان قىلمىستىڭ مىنەزدەمەسىن ناقتى باعالاۋ, ەكسترەميستىك قىلمىستار, ونىڭ ىشىندە اسا اۋىر قىلمىستارعا ىزگىلىكتىڭ بولمايتىنى جانە قوعامعا قاۋىپ توندىرمەيتىن ازاماتتارعا قاتىستى جازا بەلگىلەنگەندە جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى ەسكەرىلەتىندىگى ءومىر تاجىريبەسىنە ەنگىزىلگەنىن ايتار ەدىك.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, گۋمانيزم, ۇكىم شىعارۋ ىسىندەگى ىزگىلەندىرۋ, سوتتاردىڭ اشىقتىعى مەن بىلىكتىلىگى سەكىلدى ماڭىزدى تالاپتارعا ساي الماتى وبلىسىندا دا كوپتەگەن قۇپتارلىق شارالار اتقارىلىپ جاتىر. وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى تىلەكتەس بارپىباەۆ بارلىق اۋداندارداعى مامانداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن ساۋاتتىلىعىن مۇقيات قاداعالاپ, بەلگىلى ءبىر مەزگىل ارالىعىندا وبلىس كولەمىندە وتكىزىلەتىن سەمينارلار مەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارىن تۇراقتى ۇيىمداستىرۋدا. وبلىس ورتالىعىندا الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا سپورتتىق جارىستار, ينتەللەكتۋالدى ويىندار مەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن كەلەلى جيىننىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولدى.
زامان تالابى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەن سايىن ەلىمىزدىڭ زاڭ سالاسى دا كۇن ساناپ ىلگەرىلەۋ ۇستىندە. ىلە اۋداندىق سوتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى گۋمانيزم مەن ىزگىلىك, تۇرعىنداردىڭ زاڭدىق ءبىلىمىن ارتتىرۋ جولىنداعى ناسيحات جۇمىستارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ومىرلىك تاجىريبەسىن مولايتۋ جولىندا. اۋداندىق سوت قابىرعاسىندا احاج, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, پروكۋراتۋرا مەن جەكەلەگەن زاڭ مەكەمەسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارى تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. زاڭ سالاسىنىڭ قوعامدىق ءماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن ماماندار باسقوسۋىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا, «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەن ناقتى باعىتتى بەرىك ۇستانۋ ماسەلەسى, قوعامدا ورىن الاتىن كەلەڭسىزدىكتەر مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جولدارى تەرەڭ تالقىلانادى. اپتاسىنا ەكى رەت «اشىق ەسىك كۇنى» ۇيىمداستىرىلىپ, وندا اۋداندىق سوتتىڭ 6 سۋدياسى ءار ءىستى ءوز كاتەگورياسىنا ساي قاراپ, تۇرعىندارعا زاڭ سالاسىنان اقىل-كەڭەستەرىن ايامايدى. ءوندىرىسكە ۇسىنىلعان ىستەردى قاراۋ جانە ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمىمەن تانىسۋ مەرزىمى دە تالاپقا ساي مەرزىمدە قامتىلىپ وتىر. ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەردى ساراپتاماعا جىبەرۋ جانە ۋاقتىلى توقتاتۋ شاراسى دا ءمۇدىرىسسىز ءوتۋىن قاداعالايمىز. اۋداندىق سوتتىڭ 4 سۋدياسى ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كەلىپ تۇسكەن ارىز-شاعىمداردى قاراسا, 2 سۋديا قىلمىستىق ءىستەردى ءجىتى تەكسەرەدى. نەگىزىنەن بىزگە ازاماتتاردىڭ جەكە م ۇلىكتەرىنە جانە جەكە باسىنا قاتىستى ىستەر كوپ تۇسۋدە. 2011 جىلدىڭ 9 قازانىندا «قر قۇقىق قورعاۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ جانە قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە قاتىستى كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار» ەنگىزۋ جانە 2011 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولۋىنا وراي جاسالعان راقىمشىلىق تۋرالى» زاڭدار قابىلدانعاننان كەيىن اۋدان كورسەتكىشىنە ەداۋىر وزگەرىس ەندى. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلى ىلە اۋداندىق سوتىنا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 129 ءىس ءتۇسىپ, ونىڭ 121-ءى قاناعاتتاندىرىلىپ, بىرەۋى عانا كەرى قايتارىلسا, 2012 جىلدىڭ 8 ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا 145 ءىس ءتۇسىپ, ونىڭ 139-ى قاناعاتتاندىرىلدى, بەسەۋى كەرى قايتارىلدى. وسى رەتتە ءبىر ەسكەرتەر ءجايت, ازاماتتار اراسىندا ىزگىلەندىرۋ مەن قىلمىستىق جازادان بوساتۋدى ءوز پايداسىنا اسىرۋدى كوزدەيتىندەردىڭ دە كەزدەسەتىندىگىن ايتقىم كەلەدى. جەكە مۇددەنى كوزدەپ, نەگىزسىز جازىلعان ارىز-شاعىمدار سوت ۇدەرىسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ, ءوندىرىس ۋاقىتىن سوزادى.
مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋ قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىندىقتان, ءبىز اۋداندىق سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكە ادامگەرشىلىگىنە جانە مورالدىق-ەتيكالىق بەينەسىنە جوعارى تالاپتار قويامىز. سوتتا قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ءاربىر مامان مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى ءتيىس جانە الەمدە, سونداي-اق, ەلىمىزدە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ساياسي جاڭالىقتاردان حاباردار بولۋعا مىندەتتى. سول سەبەپتى, قازاق تىلىندە جارىق كورەتىن باسپاسوزگە تۇراقتى تۇردە جازىلۋ, مەملەكەتتىك تىلدە قارىم-قاتىناس جاساۋ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. اۋداندىق سوتقا كەلەتىن شاقىرتۋلارعا, حابارلامالار مەن اتقارۋ پاراقتارىنا, ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن حات الماسۋ نيەتىندە جولداناتىن حاتتارعا تۇگەلدەي مەملەكەتتىك تىلدە (قاجەتتى جاعدايدا اۋدارماسىمەن) جاۋاپ قايتارىلادى. سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ساناتىندا سوت عيماراتىندا جانە سوت زالدارىندا بەينە-جازبا قۇرىلعىلارى ورناتىلىپ, كەلۋشىلەر ءۇشىن ارنايى توسۋ-تىنىعۋ زالى جاساقتالعان. سوت ۇدەرىسىن ءدالىزدەردە ساعاتتاپ كۇتۋ, سەڭدەي سوعىلىپ ءجۇرۋ جانە وتىرارعا ورىن تاپپاي تىكەسىنەن تىك تۇرۋ دەگەن سەكىلدى قاراپايىم كەدەرگىلەر تولىعىمەن جويىلدى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن ماقۇلدانعان 2010-2020 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدى قامتيتىن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى ەلىمىزدەگى سوت ءجۇيەسىنىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويعان بولاتىن. وسى سارا باستاۋ سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ كەلەشەكتەگى نەگىزگى ۇستانار باعىتىن ايقىندايتىن دارا جول بولارى انىق.
جانات جايلاۋباي,
ىلە اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى.
الماتى وبلىسى.
