ايبارى اسقاق اتا زاڭ
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:40
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىندا كونستيتۋتسيا قايتا باعامدالۋى مۇمكىن ەمەس ايرىقشا ماڭىزعا يە. ناق وسى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جۇيەسىن ايقىندايدى. الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنىڭ كوبىنەسە العاشقى باپتارىنىڭ وزىندە-اق قىسقاشا تۇردە سول مەملەكەتتىڭ ءمانى, ونداعى بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىن تابيعاتىنىڭ كەڭ اۋقىمدى, جالپىلاما جانە نەگىزگى سيپاتى ايتىلادى.
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:40
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىندا كونستيتۋتسيا قايتا باعامدالۋى مۇمكىن ەمەس ايرىقشا ماڭىزعا يە. ناق وسى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جۇيەسىن ايقىندايدى. الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنىڭ كوبىنەسە العاشقى باپتارىنىڭ وزىندە-اق قىسقاشا تۇردە سول مەملەكەتتىڭ ءمانى, ونداعى بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىن تابيعاتىنىڭ كەڭ اۋقىمدى, جالپىلاما جانە نەگىزگى سيپاتى ايتىلادى.
ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا, سالت-داستۇرىنە, ساياسي مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىنە جانە ەڭ باستىسى, مەنتاليتەتىنە نەعۇرلىم تولىق سايكەس كەلەتىن ساياسي جۇيە مەن كونستيتۋتسيانىڭ ۇلگىسىن تاڭدايدى. كونستيتۋتسيا جايلى بەينەلەپ بىلاي دەۋگە بولادى: بۇل – بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ جوعارىدا ايتىلعان ەرەكشەلىكتەرىنە كيگىزىلەتىن كيىم, ەگەر دە بۇل كيىم حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنە سايكەس كەلسە (ياعني, «ءدال شاق» بولسا) – وندا بۇل حالىق تۇراقتى دامۋ مەن گۇلدەنۋگە قول جەتكىزەدى. ەگەر باستى زاڭ ساياسي مادەنيەت دەڭگەيى مەن مەنتاليتەتكە سايكەس كەلمەسە – وندا حالىق تۇتاستاي كۇردەلى ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ, اقىرىندا ءوز دامۋىنان اجىراپ, ءتىپتى, كەيدە قايعىلى كۇيگە دۋشار بولادى. ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دامۋىندا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ جانە ونى ەلدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى رەتىندە قالىپتاستىرۋ كەزەڭىن باستان كەشەدى.
زاڭدىق ماعىناسىندا كونستيتۋتسيا – بۇل قۇرىلتايشىلىق سيپاتتاعى قۇجات. ءوزىنىڭ شىعۋ تەگى بويىنشا كونستيتۋتسيا بۋرجۋازيانىڭ بيلىككە كەلۋى, دالىرەك ايتقاندا – ونىڭ ساياسي ارەناعا شىعۋىنا, فەوداليزممەن كۇرەسۋ كەزەڭىنە قارىزدار. باسقا ەلدەرگە قاراعاندا بۋرجۋازيالىق قالىپتاسۋى ەرتەرەك باستالعان انگليادا كونستيتۋتسيالىق سيپاتقا يە قۇجاتتار قابىلداندى, ماسەلەن, 1653 جىلعى باسقارۋ قۇرالى, 1679 جىلعى حالىقتىڭ بوستاندىعىن ءساتتى قامتاماسىز ەتۋ مەن تەڭىزدەرگە باقىلاۋ جاساۋ تۋرالى اكت, ت.ب. الايدا, قازىرگى ۇعىمداعى العاش رەت جازىلعان كونستيتۋتسيا اقش-تا 1787 جىلى جانە فرانتسيا مەن پولشادا 1791 جىلى قابىلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى فيلوسوفياسىنىڭ (كونتسەپتۋالدىق) تامىرى تەرەڭدە جاتىر. 1995 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ا.نازارباەۆتىڭ ساياسي فيلوسوفياسىنا نەگىزدەلگەن. قر كونستيتۋتسياسى كونتسەپتۋالدىق, جەكەلەي العاندا ينستيتۋتتىق جانە قىزمەت ەتۋى جونىنەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ V كونستيتۋتسياسىنا باعدارلانىپ ازىرلەنگەن. 1958 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە V فرانتسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم بويىنشا قابىلداندى. بۇعان سايلاۋشىلاردىڭ 79 %-ى داۋىس بەردى. الدىمەن, پارلامەنتتىك بيلىككە نەگىزدەلگەن 1946 جىلعى كونستيتۋتسياعا قاراعاندا, فرانتسيانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىمەن بىرگە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ نەگىزگى ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە ءمان بەردى. سودان بەرى پرەزيدەنتكە مەملەكەتتەگى جەتەكشى ءرول بەرىلدى. فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيانىڭ ساقتاۋشىسى, ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى. سونىمەن قاتار, ول بيلىك تارماقتارىنىڭ قالىپتى قىزمەت ەتۋىن ءجانە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ اياسىندا قالىپتى قىزمەت ەتۋىنە كەپىلدىك بەرۋى ءتيىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىندە ەۋرازيالىق يدەيا جاتىر. بۇل قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ەۋرازيالىق تەوريا وكىلدەرى ن.س.ترۋبەتسكوي, پ.ن.ساۆيتسكي, گ.ۆ.فلوروۆسكي ۇسىنعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ «وتمەجەۆانيا» ۇدەرىسى ورىن العاندا ەۋرازيا حالىقتارىمەن ءداستۇرلى ءار ءتۇرلى بايلانىستار ورنىعادى دەپ كەلەتىن تۇجىرىم ەمەس.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرەتىن حالىقتاردىڭ وزىندىك تاريحي ەرەكشەلىكتەرى بار. سونداي-اق, عاسىرلار بويى ورنىققان ءتول مەنتاليتەتتەرى بولۋى دا زاڭدىلىق. وتكەن داۋىرلەردەگى قازاق حاندىعىندا ارقاشاندا حان (قاعان) وتە ىقپالدى رۋلار مەن تايپالار باسشىلارىنان, بيلەر مەن رۋحانيات وكىلدەرىنەن قۇرالعان وتە بەدەلدى كەڭەسكە (قۇرىلتاي) سۇيەنگەن. بۇگىنگى ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز وزىنە ازياعا ءتان جەكە-دارالىق, ياعني كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك (بۇل كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىندا كورىنىس تاپقان) پەن ەۋروپالىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن پارلامەنتتىڭ بولۋىنا نەگىزدەلگەن. ءدال وسى ەۋروپالىق جانە ازيالىق داستۇرلەردىڭ سيمبيوزى, ياعني ن.ا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ساياسي فيلوسوفياسى 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى, سونداي-اق ۋاقىتتىڭ سىناقتارىنا شىداس بەرگەن زاماناۋي مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلدى. مىنە, وسى فيلوسوفيا قازاقستان حالقىنىڭ ەۋرازيالىق مەنتاليتەتىنە تولىعىمەن سايكەس كەلەدى.
دەي تۇرعانمەن, كونستيتۋتسيا قابىلدانعان 1995 جىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىندا كۇردەلى كەزەڭ باستالدى. سول تۇستا قازاقستان پرەزيدەنتى قىسقا مەرزىم ىشىندە ءبىر ءوزى نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ مىقتى ىرگەتاسىنا, مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەرپىن بەرگەن ساياسي جۇيەنىڭ تىرەگىنە اينالعان 147 زاڭ قابىلدادى.
ەلدە قالىپتاسقان وتە كۇردەلى احۋال قۇقىقتىق سالاداعى سەرپىلىستىڭ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى. كسرو مەن قازاق كسر-ءنىڭ ەسكى زاڭدارى جۇمىس ىستەمەدى, ويتكەنى, ول مەملەكەتتەر, وسى زاڭدار باعىتتالىپ جاسالعان سول كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي جۇيە بولعان جوق. جاڭا زاڭدار دا بولعان جوق, سەبەبى, ولاردى قابىلداۋعا پارلامەنت ۇلگەرمەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ باسىنداعى تىعىرىققا تىرەلگەن وسى كەزەڭدە ن.ءا.نازارباەۆ ەل الدىنداعى, حالىق الدىنداعى, كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى جانە تاريح الدىنداعى دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان 147 زاڭدى قابىلداۋعا تاۋەكەل ەتتى. ناق وسى زاڭدار ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ اياقتان تۇرۋىنا ىقپال ەتىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم دەڭگەيىنە اكەلدى. زاڭداردىڭ ىسكە اسۋىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرى 1995 جىلدىڭ سوڭىنا تامان-اق كورىنىس بەرە باستادى. ءبىر جارىم ونجىلدىقتى ارتقا تاستاعان بۇگىنگى ۋاقىت كوزىمەن قارار بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازىرگى زاڭنامالىق اكتىلەرىنىڭ باسىم بولىگى 1995 جىلدىڭ ناۋرىزى مەن قاراشاسى ارالىعىندا قابىلدانعان زاڭدى كۇشى بار زاڭدار مەن جارلىقتاردىڭ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەدى.
وسىلايشا, قىسقا مەرزىم ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆ قول قويعان, رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق قاتىناستىڭ تۇگەلگە جۋىعىن قامتيتىن 147 زاڭ ەلىمىز بەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ەڭ باستى زاڭى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا قۋاتتى بازا بولدى. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا نەگىزگى زاڭىن قابىلداۋ سول كەزەڭدەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلسەندى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ وزىندىك قورىتىندىسى بولدى. كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە, تالقىلاۋعا جانە تۇسىندىرۋگە قازاقستاندىق قوعامنىڭ كوپتەگەن بولىگى – عالىمدار, ساياساتكەرلەر, شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم, كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, جۇمىسكەرلەر مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەن تۇرعىندارى, ستۋدەنت جاستار تارتىلدى. الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋ جۇمىسىنا شەتەلدىك ساراپشىلار دا قاتىستى.
وسى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتى قازاقستاننىڭ ودان ارعى مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ نەگىزى بولدى. ەلباسىنىڭ زاڭ قابىلداۋ شەبەرلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىنا اينالدى. شىن مانىندە, مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭنامالىق بازاسى جوقتان بار جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىراۋىنا جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. 1995 جىلعى كەزەڭدەگى زاڭدار قازاقستاندىق قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك سالالارىنا قۋاتتى سەرپىن بەرىپ, ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىن ىنتالاندىرا ءتۇسكەنىن باسا ايتقان ابزال.
كامال بۇرحانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.
