كەزىندە قاراكول ءوندىرىسى وتە جاقسى دامىعان تۇركىستان وبلىسىندا قوي سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ, ءجۇن-تەرىسى مۇلدە پايداعا اسپاي تۇر. ونىڭ باستى سەبەبىن ماماندار مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ بولماۋىمەن جانە ەتكە دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىمەن بايلانىستىرۋدا. ياعني, ەت ونىمىنە سۇرانىس وسكەن جىلدارى قوي شارۋاشىلىقتارى وسى باعىتقا باسىمدىق بەرگەن. اراب ەلدەرى قاراكول قويلارىن ەلىمىزدەن تەرىسىنە ەمەس, مايلىلىعى از ەتىنە قىزىعىپ, ساتىپ الادى ەكەن. سونداي-اق قاراكول قويلارىنىڭ ازايۋىنا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى باستى سەبەپتىڭ ءبىرى رەتىندە اتالۋدا. ياعني, تەرى مەن ءجۇن وڭدەلمەيدى, سۇرانىس جوق. سوندىقتان دا شوپاندار قويدىڭ ەتتى-مايلى تۇقىمىنا اۋىسۋعا ءماجبۇر. ءۇش كۇندىك قوزىنىڭ تەرىسىن وڭدەۋ ارقىلى الىناتىن قاراكول ەلتىرىسى الەم اۋكتسيوندارىندا ەڭ قۇندى تاۋار بولىپ باعالانادى.
بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا 38 مىڭ قاراكول قويى عانا قالعان. كەزىندە بىرنەشە ميلليونعا جەتكەن قوي سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلەدى. جالپى, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, قوي ەتى مەن ءجۇنىن ءوندىرۋ مەن ءوڭدەپ, پايداعا جاراتۋ جايى ءالى دە سىن كوتەرمەيتىنى تۋرالى كۇنى كەشە سەناتور اڭسار مۇساحانوۆ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كوتەرىپ, ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارعاندى ءجون سانايتىنىن جەتكىزدى. «ەلىمىزدە نەگىزىنەن قازىر قويدىڭ قانداي تۇقىمدارى بار, الداعى ۋاقىتتا قانداي تۇقىمىن وسىرۋگە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك؟ مىنە, وسىنى انىقتاۋ ءۇشىن تاياۋ ۋاقىتتا قوي تۇقىمى بويىنشا ساناق, ياعني تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەيدى سەناتور ءوز ساۋالىندا. سونداي-اق دەپۋتات الداعى ۋاقىتتا قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا ءارى وسى زاماننىڭ تالابىنا بەيىمدەلگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ءيا, بۇل شوپانداردىڭ كوپتەن بەرى كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە. بۇل ورايدا قاراكول قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتۋشىلار دا از ەمەس.
«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قاراكول ەلتىرىسى التىننىڭ ورنىنا باعالانعان. ياعني, قارۋ-جاراق العان قارىزىن كەڭەس وداعى قاراكول ەلتىرىسىمەن قۇتىلۋعا كەلىسكەن. وسىلايشا قاراكول ەلتىرىسىن ءوندىرۋ ءىسى قارقىن الدى.
ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنان قاراكول كەڭشارلارى تاڭداپ الىندى, ولارعا بارلىق جاعداي جاسالدى. مىنە, سولاردىڭ ءبىرى «ءسۇتكەنت» اسىل تۇقىمدى زاۋىتى قاراكولدىڭ «بۇحار سۇرى» دەگەن ءتۇرىن شىعاردى. ال شىمكەنتتە قاراكول ەلتىرىسىن وڭدەيتىن زاۋىت بولعان. ۇمىتپاسام, 1960 جىلدارى قازاقستان 6,5 ملن باس قاراكول قويىمەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا بولعان. جىل سايىن شىمكەنتتەگى زاۋىتتا 2,5 ملن دانا قاراكول ەلتىرىسى وڭدەلىپ, التىنعا ساتىلعان. بەرتىنىرەكتە قوي سانى ءتىپتى ازايىپ كەتتى عوي. قازىر تەرى وڭدەپ, مول پايدا تابۋدان گورى ەتىن وتكىزۋدى ءجون سانايتىندار كوبەيىپ كەلەدى.
مىسالى, قايبىر جىلى سوزاق اۋدانىنداعى «قارا قۇر» ءوندىرىستىك كووپەراتيۆىندە وسىرىلگەن 2688 قاراكول قوشقار-توقتىلارى بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىنە ەكسپورتقا شىعارۋ ءۇشىن ساتىلعانىن اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى», دەيدى ءماسكەۋدەگى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسىندا ءبىلىم العان, كەزىندە «سۇتكەنتتى» باسقارعان زەينەتكەر ءابدىجاپپار وڭالباەۆ. كەي دەرەك كوزدەرىندەگى ءمالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇگىندە الەم بويىنشا افريكا, ناميبيا, انگولا, اۋعانستان ەلدەرى قاراكول قويىن وسىرۋدە كوش باستاپ تۇر. كورشى وزبەكستاندا دا بۇل سالا جاقسى دامىپ كەلەدى ەكەن. كەزىندە شىمكەنتتە كەڭەس وداعىندا جالعىز قاراكول شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولعان, ونىڭ مىندەتىنە قويدىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋ دا كىرگەن ەكەن. جالپى, ەلىمىزدە قاراكول شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ قۇندى ەلتىرىنىڭ 17 ءتۇرى شىعارىلعان.
سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قاراكول قويىنا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى وتە جايلى. قازىر بۇل وڭىردە قاراكول تۇقىمىن وسىرەتىن 4-5 شارۋاشىلىق قالعان. ونىڭ ءبىرى – وتىرار اۋدانىنداعى «جومارت» وندىرىستىك كووپەراتيۆىندە 2 مىڭ قوي باعىلۋدا. كووپەراتيۆ باسشىسى تولەپ ءابدىماناپتىڭ ايتۋىنشا, قوي تەرىسىن وتكىزەتىن جەر جوق. «بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ەركەگىنىڭ ەتىن عانا وتكىزەمىز. تەرىسىن وتكىزە المايمىز. ويتكەنى سۇرانىس جوق, تەرى وڭدەلمەيدى. قاراكول قويى تابيعاتقا ءتوزىمدى مال. ءۇش وتاردى 12 ادام باعۋدا, ماۋسىمدىق كەزەڭدەردە اۋىل تۇرعىندارىن قوسىمشا جۇمىسقا قابىلدايمىز. بولاشاعى بار شارۋاشىلىق بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, تيىمدىلىگى تومەن بولىپ تۇر. سوندىقتان قازاقى قويعا اۋىسساق پا دەگەن وي دا كەلەدى. تەك وڭتۇستىك – باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى كومەكتەسىپ, ۇرىقتاندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ كەلەدى. ياعني, ءبىز قازىر قاراكول تۇقىمىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋدامىز. ۇكىمەت تاراپىنان قاراكول قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كومەك كورسەتىلسە دۇرىس بولار ەدى», دەيدى ت.ءابدىماناپ. سالا ماماندارى قازاقتىڭ برەندىنە اينالۋى ءتيىس دەپ سانايتىن قاراكول قويلارىنىڭ بۇگىندە قازاقى تۇقىممەن بەيبەرەكەت بۋدانداسىپ كەتكەنىنە وكىنىشتەرىن دە بىلدىرۋدە. ايتپاقشى, سەناتور دا ءوز ساۋالىندا قازىرگى ۋاقىتتا ەتەك الىپ بارا جاتقان بيازى ءجۇندى قويلار مەن قىلشىقتى جانە ۇياڭ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىن ءبىر-بىرىمەن نەگىزسىز بۋدانداستىرۋعا زاڭمەن تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇگىنگى باستان وتكەرىپ جاتقان قيىندىقتارعا قاراماستان, قاراكول شارۋاشىلىعى فەرمەرلەر نازار اۋداراتىن ءتيىمدى سالا. قاراكول قويلارى جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا دا بار. بۇل ورايدا ماماندار ەلتىرى اۋكتسيونىن وتكىزۋ ارقىلى وڭدەۋ سالاسىن ىنتالاندىرۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. قاراكول ەلتىرىسى ءالى دە وتە ءتيىمدى ۆاليۋتالىق تاۋار دەپ ەسەپتەيتىن ماماندار, سونداي-اق مەملەكەت ەلتىرىنى ساتىپ الاتىن ورتالىقتار قۇرۋدى ءوز موينىنا الۋى قاجەتتىگىن ايتۋدا.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا شيكىزاتتى قايتا ءوڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ءونىممەن شىعۋىمىز قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. ءدال وسى قاراكول قوي شارۋاشىلىعىندا قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى مۇلدە قولعا الىنباي وتىر دەسەك تە بولادى. بۇل باعىتتا وڭدەۋشى كاسىپورىندار اشۋ قاجەت پە؟ كاسىپورىندار اشىلعان كۇندە دە شيكىزاتپەن قامتۋ مۇمكىن بولا ما؟ شيكىزاتپەن قامتيتىن شاعىن كاسىپورىندار اشىلعان كۇننىڭ وزىندە مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق شوپاندار ءار تەرىگە سۋبسيديا بەرىلگەنىن قالايدى. سەناتوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا دا قوي شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدىڭ ءتارتىبى مەن ەرەجەسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى, اسىل تۇقىمدى قوي ءوسىرۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, مەملەكەت تۇرعىسىنان قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى جان-جاقتى شەشۋدى قاراستىراتىن ۋاقىت كەلگەنى ايتىلدى. دەپۋتات كوتەرگەن ماسەلەلەردى وتە ورىندى جانە وزەكتى ساناپ وتىرعان شوپاندار قاراكول قوي شارۋاشىلىعىندا دا وڭ وزگەرىستەردىڭ بولاتىنىنا ءۇمىتتى. ال ازىرگە مال باسىن ساقتاپ قالۋعا جانە كوبەيتۋگە عالىمدار عانا مۇددەلىلىك تانىتۋدا.
تۇركىستان وبلىسى
