ماسەلە زاڭدى بىلمەۋدەن ەمەس, ونى سىيلاماۋدان تۋىندايدى

سەنبى, 2 ماۋسىم 2012 8:28

«ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت». وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا جاقىن جىلداردا شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانىن 1 ميلليونعا جەتكىزۋ جونىندە تاپسىرما بەر­گەلى بەرى بۇل ايماقتا ۇلكەن جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى شىرايلى شىمكەنتتىڭ شەكاراسى وزگەرىپ, قالامەن ىرگەلەس جاتقان سايرام, تولە بي جانە ورداباسى اۋداندارىنىڭ ءبىراز جەرى وبلىس ور­تا­لى­عى­نىڭ اۋماعىنا ءوتتى. ونسىز دا كورشى اۋدانداردىڭ كەيبىر اۋىلدارى كۇن ساناپ كەڭەيىپ كەلە جاتقان قالامەن قوسىلىپ, ميداي ارالاسىپ كەتكەن ەدى. ءسويتىپ, بۇرىن قالانىڭ اۋماعى 39 مىڭ گەكتار بولسا, ەندى 117 مىڭعا كەڭەيدى. ارينە, بۇل جاعداي تىنىسى مەن تىرشىلىگى بولەك شىم-قالانىڭ تىرلىگىنە دەم بەرىپ, قۇت-بەرەكە دارىعان قازانىن ۇلكەيتە تۇسكەنى داۋسىز.

سەنبى, 2 ماۋسىم 2012 8:28

«ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت». وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا جاقىن جىلداردا شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانىن 1 ميلليونعا جەتكىزۋ جونىندە تاپسىرما بەر­گەلى بەرى بۇل ايماقتا ۇلكەن جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى شىرايلى شىمكەنتتىڭ شەكاراسى وزگەرىپ, قالامەن ىرگەلەس جاتقان سايرام, تولە بي جانە ورداباسى اۋداندارىنىڭ ءبىراز جەرى وبلىس ور­تا­لى­عى­نىڭ اۋماعىنا ءوتتى. ونسىز دا كورشى اۋدانداردىڭ كەيبىر اۋىلدارى كۇن ساناپ كەڭەيىپ كەلە جاتقان قالامەن قوسىلىپ, ميداي ارالاسىپ كەتكەن ەدى. ءسويتىپ, بۇرىن قالانىڭ اۋماعى 39 مىڭ گەكتار بولسا, ەندى 117 مىڭعا كەڭەيدى. ارينە, بۇل جاعداي تىنىسى مەن تىرشىلىگى بولەك شىم-قالانىڭ تىرلىگىنە دەم بەرىپ, قۇت-بەرەكە دارىعان قازانىن ۇلكەيتە تۇسكەنى داۋسىز.

جالپى العاندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تىرلىگى وڭعا باسىپ, ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن ەلدىڭ ءبارى مويىندايدى. قازاقستاندا تىرشىلىك كەشىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ 15,6 پايىزى وسى وڭتۇستىكتە قونىس تەپكەن. اللا­تا­عا­لام وڭتۇستىكتىڭ التىن قۇرساقتى انالارىنا بەرەكەسىن دارىتىپ-اق تۇر. بالا تۋ سانى كوبەيىپ, وسى توپىراقتا ءوسىپ-ءونىپ جات­قا­نى دا بارشىلىق, سىرتتان كوشىپ كەلىپ جاتقا­نى دا كوپ. سونىڭ ىشىندە جەرى قۇت­تى, مالى ءسۇتتى, شىبىق شانشىساڭ شىنار وسەتىن شىمكەنت قالاسىنىڭ ءومىر بازارى ءبىر ءسات تە باسەڭدەگەن ەمەس. ايتسە دە, «ءبى­رەۋدىڭ تو­ڭىپ, بىرەۋدىڭ تويىپ سەكىرەتىنى» راس ەكەن. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن, ەل قالانىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, قانا­تىن كەڭگە جايعانىنا قۋانىپ جاتسا, كەي­بىر شەنەۋ­نىكتەر وسىنداي ابىر-سابىر ءسات­تى پايدالانىپ, جەرلەردى ساۋدالاۋمەن اۋرە بوپ ءجۇرىپتى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسى جىل باسىنان بەرى «ميلليون تۇرعىنى بار قالاعا – جەر زاڭناماسىن بۇز­باستان» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. جو­بانىڭ باستى ماقساتى – شىمكەنت قالاسى بويىنشا, قالانىڭ باس جوسپارىنا ەنگى­زى­لىپ جاتقان وزگەرتۋلەرگە ساي سايرام, تولە بي جانە ورداباسى اۋداندارى اۋماقتارى­نان قالاعا كىرگىزىلەتىن جەر تەلىمدەرىن زاڭ­سىز تاراتۋ, جەرلەردى زاڭسىز يەلەنۋ دە­رەكتەرىن بولدىرماۋ, زاڭسىز تابىستالعان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋ. ءسويتىپ, وسى جوبانىڭ ارقاسىندا از عانا ۋاقىتتىڭ ءىشىن­دە كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىق­تا­لىپ, اكىمدەر جەر ۋچاسكەلەرىن قولىن­دا­عى «كوزىر» كارتا سياقتى كورەتىنى تاعى ءبىر كورىنىس بەردى. قولىنان كەلىپ تۇرعاندا قونىشىنان باسىپ جىبەرگەن شەنەۋنىكتەر جەردى ساۋدالاپ ۇلگەرىپ, «كوزىرلەرىن» پايدالانىپ قالۋعا قاتتى اسىققاندارى ايدان انىق. مىسالى, ورداباسى اۋدانى اكىم­دى­گى­نىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى جەرلەر وبلىس ورتالىعىنىڭ اۋماعىنا كىرەتىنىن بىلە تۇرا بادام اۋىل وكرۋگىنە قاراستى ال­تىن­توبە ەلدى مەكەنىمەن ىرگەلەس جاتقان اۋىل­شا­رۋاشىلىق ماقساتىنداعى 95,37 گەكتار جەر تەلىمىنىڭ پايدالانۋ ماقسا­­تىن وزگەر­تىپ, اۋماقتى 865 جەر تەلىمىنە بولگەن. پروكۋراتۋرا قىزمەت­كەر­لەرى بۇل ءىستى دەر كەزىندە تەكسەرىپ, ولاردىڭ نەبارى 4 جەر ۋچاسكەسىن عانا ۇلەستىرىپ ءۇل­گەر­گەنىن انىقتادى. ەرتەڭگى كۇنى بۇل جەر­لەر­دىڭ سۇراۋى بولاتىنىن, ونىڭ سوڭى داۋ­عا ۇلاساتىنىن, ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە كيەسى, نالاسى بولاتىنىن ورداباسىلىق لاۋازىمدى تۇلعالار ويلادى ما ەكەن, ءسىرا؟ ءاي, قايدام…

سانسىز باپتار ەلى – سايرام جەرىندەگى كەيبىر شەنەۋنىكتەر جەر ساتۋدىڭ جاڭا ءبىر ءادىسىن ويلاپ تاپقان سياقتى. سايرام اۋدانى اكىمدىگىنىڭ №925 ساندى قاۋلىسىمەن ا. احتامونوۆقا جاڭاتالاپ اۋىل وكرۋگى اۋماعىنداعى ارناۋلى جەر قورىنان جالپى مولشەرى 10,0 گەكتار جەر اۋكتسيونسىز بە­رىلىپ كەتكەن. سونداي-اق مۇنداي فاك­تىلەر شىمكەنت قالاسى, ورداباسى, تولە بي اۋداندارىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. ورداباسى اۋدانىنىڭ اكىمدىگى كونكۋرستار بويىنشا قاجەتتى بىردە-ءبىر قۇجاتتاردى تالاپ ەتپەي, 2 قاتىسۋشىنى («سىرلى قۇم» جانە سىزدىقوۆ) جەڭىمپاز دەپ تانىعان. ءسىرا, «قازانشىنىڭ ءوز ەركى, قايدان قۇلاق شى­عار­سا» دەپ ويلاسا كەرەك, انشەيىندە ءبىر قۇجات ءۇشىن باسىڭا «باق» قوندىرىپ, ساندالتىپ جىبەرەتىن كونكۋرستىق كوميسسيا جوعارىداعى ەكى جەڭىمپازدان ءتيىستى انىق­تامالاردى دا, ءتىپتى جەر ۋچاسكەسىن پايدالانۋ تۋرالى باعدارلامانى دا تالاپ ەت­پەپتى. كوميسسيانىڭ مۇنداي «جۇمساقتىق» تانىتۋىنىڭ استارىندا قانداي پيعىل, قانداي جىمىسقى ارەكەت جاتقانىن ءىشىڭىز ارينە, سەزەدى. «وسى كونكۋرستاردىڭ بار­لىعى پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن بۇ­زىل­دى. جالپى العاندا «ميلليون تۇر­عىنى بار قالاعا – جەر زاڭناماسىن بۇز­باستان» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە 810,6 گەكتار جەرلەر زاڭسىز تابىستالعانى انىقتالىپ, ولاردى قايتارۋعا سوتقا 17 تالاپ-ارىزدار بەرىلدى, 8 نارازىلىق كەلتى­رىلدى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتكە 161,3 گەكتار جەر قايتارىلدى» دەيدى وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ 1-ءشى باسقارماسىنىڭ اعا پروكۋرورى ەربول وستەمىروۆ.

«شىمكەنتتە زاڭدى بۇزۋعا بولمايدى, ونى تەك اينالىپ وتۋگە بولادى». وڭتۇستىك تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا انەكدوتقا اينالىپ كەتكەن وسىناۋ ءازىل, اسىرەسە, شىمكەنتتىڭ جەر جونىندەگى ماماندارىنا ارنالعان با دەرسىڭ… ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بەرگەن مالىمەتىندە شىم-قالادا 642,9 مىڭ حالىق تۇراتىنى كورسەتىلىپتى. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 24,5 پايىزىن قۇراي­دى دەگەن ءسوز. ءدال بۇگىنگى كۇنى قالا اۋما­عىنان جەكە ءۇي سالۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرگەن 61 مىڭ ادام كەزەكتە تۇر. الايدا قالالىق اكىمدىك وسىناۋ كەزەكتى قىسقارتۋدىڭ ورنىنا, بوس جەرلەردى وڭدى-سولدى ۇلەستىرۋ­دە. سونىڭ ءبىرى رەتىندە «شىمكەنتگەوپروەكتمونتاج» جشس پەن ك. زاۋىربەكوۆكە ەشقانداي اۋكتسيونسىز 500 جانە 80 گەكتار جەردىڭ بەرىلىپ كەتكەنىن ايتۋعا بولادى. ءدال قازىر اباي اۋداندىق پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىمەن بۇل جەرلەردىڭ مەملەكەت­تىك اكتىسى جارامسىز دەپ تانىلىپ, سوتتا قارالىپ جاتىر. بۇدان باسقا ءبىر جەر ۋچاسكەسى ەكى ادامعا بەرىلىپ كەتكەن, ياعني, اۋىل اكىمدەرىنىڭ اكتىلەردى قولدان جاساپ, جەرلەردى زاڭسىز يەلەنۋى تۋرالى فاكتىلەر دە ءجيى كەزدەسەدى. مىسالىعا, شىمكەنت قالاسىنا قاراستى قىزىلجار اۋىلىنىڭ اكىمى 2004 جىلى ءبىر جەر ۋچاسكەسىن ش. انارباەۆا مەن ب. دوسجانوۆقا بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارسا, تۋرا سول جەر ۋچاسكەسى اۋىل اكىمىنىڭ شەشىمىمەن ب. ساريەۆ دەگەن ازاماتقا دا بەرىلگەنى انىقتالىپ وتىر. سونداي-اق, شىمكەنتتە 34 جەر ۋچاسكەسىن زاڭسىز پايدالانۋ دەرەكتەرى انىقتالدى. قالاداعى «قايتپاس-2» شاعىن اۋدانىندا تۇراتىن ك.دەگەن ازاماتشا ءوز جەر تەلىمىنە تۇرعىن ءۇي سالعان. بىراق, ەشقانداي قۇ­جات­تارسىز قاسىنداعى 633 شارشى مەتر جەر تەلىمىن زاڭسىز يەلەنىپ, جەردى قورشاپ, وعان دا ءۇي سالىپ الىپتى. جاقىندا عانا شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى اۋىسىپ, بۇل قىزمەتكە بۇعان دەيىن تۇركىستاندا تىندىرىمدى تىرلىگىمەن تانىلعان قايرات مول­داسەيىتوۆ تاعايىندالدى. جاڭا اكىم جەر ماسەلەسىندەگى كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قارامايدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.

تاياۋدا «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ ءتور­اعا­سى ورالباي ابدىكارىموۆ ەلىمىزدەگى جەر قاتىناستارى سالاسى سىبايلاس جەمقورلىق جونىنەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ قىز­مە­تى­نەن كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى مەن ونىڭ ۇيىمدارىندا قىزمەت ىستەگەن ءاربىر ەكىنشى ادام جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى زاڭ­دى­لىق­تى بۇزۋعا جول بەرگەنى ءۇشىن اكىم­شىلىك جاۋاپقا تارتىلىپتى. وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسى بويىنشا ەكونوميكالىق قىلمىس­قا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇ­رەس دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2010-2012 جىلدارى جەر سالاسى بويىنشا لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ۇستىنەن 7 قىلمىستىق ءىز قوزعالعان. وبلىس­تىق پروكۋراتۋرا ورگاندارى جەر سالاسى بويىنشا 2010 جىل مەن 2012 جىلدىڭ 3 ايى ارالىعىندا 215 تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, 7428 زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپتى.

ايتەۋىر, قۇزىرلى ورگانداردىڭ بەرگەن مالىمەتىنە قاراساڭىز, وڭتۇستىكتە جەر سالاسىندا نەبىر قيتۇرقى, ادام بالاسىنىڭ ويىنا كىرىپ شىقپايتىن قۋلىق-سۇمدىق­تار­دىڭ بولىپ جاتقانىن كورىپ, شىنىندا بۇل سالانى جەمقورلىق جايلاپ العانىنا كوز جەتكىزەر ەدىڭىز. ارينە, ەلدىڭ ءبارىن, جەر ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مامان­دار­دىڭ ءبارىن بىردەي قارالاپ, توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەگەن, كەيبىر پىسىق­تار­دىڭ جىل­پوستىعى, جەردى اكەسىنەن قالعان داۋلەتتەي كورەتىن جەمقورلاردىڭ ارەكەتى بۇل سالانىڭ بۇلتىن قويۋلاتىپ تۇر. ءايت­پەسە, شىمكەنتتىڭ حالقى شەتىنەن ەڭبەكقور, قول قۋسىرىپ وتىر­عان­دى ءبىل­مەيدى, قاشان كور­سەڭ ءبىر شارۋالارمەن شاپقىلاپ جۇرگەنى. ميلليون تۇرعى­نى بار قالانىڭ دا مىڭ سان ماسەلەسى بولاتىنى ايدان انىق. قاتە­لەسپەيتىن ادام جوق. ءبىز كوبىنەسە وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر اكىمدەر­دىڭ زاڭدى جەتە ءبىل­مەۋىنەن ورىن الدى دەپ ويلايمىز. ايتسە دە, جەر ماسە­لە­سى, جەر داۋى شەنەۋنىك­تەر­دىڭ زاڭدى ءبىل­مەۋىنەن گورى سول زاڭدى سىيلاماۋدان, قادىرلەمەۋدەن, مەنسىنبەۋدەن بارىپ تۋىندايتىن سياقتى. قۋ قۇلقىن بىردەڭە تىلەپ قىسقاندا, ار, زاڭ, يمان… ءبارى ادىرا قا­لادى. جوعارىدا ايتىلعان لاۋازىمدى تۇل­عالاردىڭ زاڭسىز ەكەنىن ءبىلىپ تۇرىپ جەردى ساۋدالاپ جىبەرۋى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. تەگىندە «اللا الدىمەن ادام­نىڭ ساناسىنا بەرسىن» دەپ بۇرىن­عى­لار بەكەر ايتپاعان عوي.

ورالحان ءداۋىت,

«ەگەمەن قازاقستان».

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

*اۆتور تۋرالى انىقتاما

ورالحان ءداۋىت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.

ول شىمكەنت قالاسىنداعى «شىعىستانۋ» ينستيتۋتىن فيلولوگيا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەننەن كەيىن قالالىق «شىمكەنت كەلبەتى», وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان», رەس­پۋب­ليكالىق «تۇركىستان» جانە «جاس الاش» گازەتتەرىندە قىز­مەت ىستەگەن. جامبىل وبلىستىق «اراي» گازەتىن باسقارعان.

تومەندە ارىپتەسىمىزدىڭ ماقالاسىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.