التىن ساندىق ۇستىندەگى ادام

قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاماشا زەرتتەۋشىسى, اكادەميك شورا سارىباەۆتى جاقسى بىلەتىندەر ونى “التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە وتىرعان ادام” دەيدى. عالىمنىڭ “التىن ساندىعى” – حالىققا كەيىن كەرەك-اۋ دەپ جەتى باعىتتا جيناعان ءبىلىم جاۋھارلارى. شورا شامعالي ۇلىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايدىڭ ءبىر پۇشپاعى سەكىلدى قارا شاڭىراعىندا وتىرىپ-اق, عىلىم كانديداتى اتاعىن, ءتىپتى تالماي ىزدەنسەڭ دوكتورلىقتى قورعاپ شىعۋعا بولادى. اعامىزدىڭ باسقا تىرلىگىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ول كىسى سوڭعى 65 جىلدا قازاق ءتىل بىلىمىنە بايلانىستى قانداي ەڭبەكتەر جارىق كوردى, مىنە سونىڭ ءبارىن “كوزىنەن كوگەندەپ” ءجۇرىپ جيناعان. بارلىق نارسە بيبليوگرافيادان باستالادى دەپ ەسەپتەيتىن شورا شامعالي ۇلى عىلىم جولىنا تۇسكەن ادام سونىڭ باستاۋىن بىلمەسە, كەيىن جۇرتتىڭ ايتىپ قويعانىن قايتالاپ, پلاگياتتىققا ۇرىناتىندىعىن العا تارتادى. تاماشا تاعدىر يەسى تاعى ءبىر مەرەيتويلى جاسقا جەتكەندە استا-توك توي جاساماي, تىلەۋلەس ەلدى الماتىداعى اباي اتىنداعى   اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا بولاتىن م.تولەباەۆتىڭ ء“بىرجان-سارا” وپەراسىنا شاقىرىپ وتىر. قويىلىمنىڭ دەمەۋشىسى دە, ۇندەۋشىسى دە – ءوزى. ال كەلەتىندەر – تەاترعا ءبىر بارۋدى كوكسەپ جۇرگەن زامانداستارى, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن بالالار ءۇيىنىڭ جەتكىنشەكتەرى. بۇل ۇلتتىق ونەردى قولداۋدىڭ باسقالارعا جۇعىستى, جالعاستى بولعاي دەپ تىلەرلىك تاماشا باستاماسى. – شورا اعا, ءسىز “ەشقاشان قارتتىق بىزگە ءسان بەرمەيدى. ءبىز ءوزىمىز قارتتىققا ءسان بەرمەسەك...” دەيتىن قادىر اقىننىڭ ولەڭىن قايتالاعاندى جاقسى كورەتىن بولىپسىز. 85 دەگەن جاستى قاجىر-قايرات, اتاق-بەدەل, قاراجات تا جەتە تۇرىپ, مادەني تۇردە اتاپ وتۋگە بەل بايلاعان ەكەنسىز؟ باستاما وڭ بولسىن! – بانكەت – ءسان ازىعى, ونەر – جان ازىعى. وسىلاي شەشىم قابىلداپ, ء“بىرجان-سا­راعا” اۋىستىردىم. كەزىندە قانىش ءسات­باەۆ سىندى عۇلاما عا­لىم­دار­دىڭ ءوزى مەرەيتويلارى كەزىندە شاشى­لىپ-توگىلىپ توي جا­ساپ, داڭ­عازا ەت­پەيتىن. قازىر دە ءابدى­جامىل نۇر­پەيىسوۆ سىندى قا­زاق­تىڭ ءبىر­قاتار دارىندارى مەرەي­توي­لا­رى­نىڭ بىرەۋىن اتاپ وتپەيدى. سول دۇ­رىس. ويتكەنى ىردۋ-دىردۋ توي­دا­عى  قاتەلىكتەردى قازىر ءتۇسىنىپ وتىر­مىز. مىڭ­داعان دوللار شىعىن شى­عا­رىپ, مەيرام­حا­نا­لار­دى جالعا ال­ىپ, تۋعان كۇن تويلاپ جاتامىز. وسى­­نىڭ قوعامعا ءبىر ءتۇيىر پايداسى جوق. بالالارىم قويماعان سوڭ, 80 جىلدىعىمدى اتاپ وتكەنمىن. جۇرت­تىڭ ءبارى كەلىپ تۇرىپ ماقتايدى. اسىرا دارىپتەگەندە كىرەرگە جەر تاپپاي, دەنەڭ قىشىپ كەتەدى ەكەن. كۇلمە, ءدال سونداي ىڭعايسىز كۇيدى باستان كەشىردىم, قاراعىم. سودان ەلگە ءبىر سەپتىگى تيەر مە ەكەن دەپ, وسى ءىستى قولعا الدىم. بۇگىنگى قالا بالاسى قازاق مەكتەبىنە بارسا دا ورىسشا سويلەيدى, ءوز نەمەرەلەرىمدى انا تىلىندە وقىتسام دا ورىسشا سايرايدى. قازىر ءۇش ءتىلدى, ءۇش تۇعىرلى بولۋىمىز كەرەك دەپ جاتىرمىز عوي. انا ءتىلىن الدىمەن بالاباقشادان دارىتۋ كەرەك دەپ ايتۋداي ايتىپ ءجۇرمىز. ناتيجەسى وتە باياۋ. جالپى دەيمىن دە... بالانى اۋىلعا اپارىپ تاستاۋ قاجەت. مەن قايرات دەگەن بالامدى كەزىندە ءسويتتىم ەمەس پە. – مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جاقىندا ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندە: “قالا بالاسىنىڭ قۇلاعىنا ماقتا تىعىپ قويساڭ دا ورىسشا ءبىلىپ شىعادى”, دەگەن ءۋاج ايتتى. بەلگىلى دەرت, بەلگىلى جاعداي. قازىر ەلدىڭ ەلدىگىنە جاراپ جۇرگەن قايرات بالاڭىز دۇنيەگە كەلگەندە وعان جورا-جولداستارىڭىز لوكو­موتيۆ دەگەن ات قويماقشى بولعان ەكەن؟.. – مەن ءومىر بويى “قايرات” كومانداسى, ۇلتتىق فۋتبول تاريحى تۋرالى دەرەكتەر جينادىم. كول­لەك­تسيالارىمنىڭ باستاۋى دا سولار. ال جاڭاعى ۇلىم تۋعاندا ورتالىق ستاديوننىڭ ديرەكتورى ساي­لاۋبەك ەسىمبەكوۆ, تيمۋر سەگىز­باەۆ باس­تاعان 5-6 فۋتبولشى وزدەرى ات تاڭداعان ەدى. قۋانىشقا قىزىڭ­قىراپ العان جىگىتتەر “قايرات” كو­ما­نداسىنىڭ اتى بۇرىن “لوكو­موتيۆ” بولعان, ەندەشە بالانىڭ اتىن نەگە سولاي قويمايمىز”, – دەپ تالاستى. سودان كەلەسى بىرەۋلەر تاراپىنان ورىستار بالاسىنىڭ اتىن سپارتاك قويادى, “دينامو” دەپ ات قويعانىن ەستىمەپپىز”, – دەگەن ءۋاج ايتىلدى. اقىرى قايراتقا توقتادىق قوي. سويتكەن قايراتىم انا ءتىلىن ارداقتاعان, وعان قوسا بەس ءتىل مەڭگەرگەن, ەلىنە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادال ازاماتقا اينالدى. – انە ءبىر جىلدارى الماتىداعى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى №12 قازاق ورتا مەكتەبىندە ءوزىڭىز شوقان تۋرالى جيناعان 50 شاقتى پاپكىدەن تۇراتىن دەرەكتەر نەگىزىندە مۇراجاي اشۋعا ۇيتقى بولىپ ەدىڭىز. قولى­ڭىزدا قازىر ىبىراي التىنسارين تۋرالى دا مالىمەتتەر جەتەدى. الماتىداعى وسى ۇلى اعارتۋشى اتىنداعى №159 مەكتەپتە مۇراجاي اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىڭىزدان نە حابار بار؟ – شوقاننىڭ مۇراجايىن سول كەزدەگى مەكتەپ ديرەكتورى رافيقا نۇرتازينا ەكەۋمىز ەشكىمگە ايتپاي, جۋرناليستەرمەن بىرگە قولىمىزعا قايشىمەن لەنتا قيىپ, اشقان ەدىك. ءاربىر مەكتەپتىڭ ۇلتجاندىلىققا ۇگىت­تەيتىن مۋزەيى بولۋى كەرەك. №159 مەكتەپتىڭ بۇرىعى ديرەك­تو­رىنا وزىمدە ى.التىنسارين تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر بار ەكەندىگىن ايتقانمىن, قازىرگى ديرەكتورىنا دا بىرنەشە رەت قۇلاققاعىس ەتتىم. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن كىتاپحاناسىنا دا حات جازىپ, مۋزەي اشۋعا كومەكتەسكىم كەلەتىنىمدى بىلدىرگەنمىن. قازىرگە دەيىن قيمىل-قوزعالىس جوق. – الماتىداعى ورتالىق ستا­ديوندى سالدىرۋعا سەپ بولعا­نىڭىز­دى كوپ ەشكىم بىلمەيدى. بۇگىنگىلەر بىلە ءجۇرسىن, سونى ايتىڭىزشى... – “قايرات” ويناعاندا مۇحتار اۋەزوۆ قالماي كەلەتىن. سويتسەم ول كىسى سەمەيدە تاتار جاتتىق­تى­رۋ­شىسى اشقان “يارىش” (“جارىس”) كومانداسىنىڭ ءبىر كەزدەگى بەلدى شابۋىلشىسى بولعان ەكەن عوي. سول كوماندانىڭ بىرقاتار ويىنشىلارى كەيىن مىقتى وقىمىستى بولىپ شىقتى. سونىمەن, سول كەزدەگى فۋتبول ماتچتارى قازىرگى الما­تى­نىڭ ورتالىق دەمالىس سايا­باعىن­داعى شاعىن ستاديوندا وتەتىن. ورىندىق از, تابلو جوق, الاڭ دا ناشار. ۇمىتپاسام بۇل 1957 جىل بولۋ كەرەك. ويلانا كەلە قازاق­ستان­نىڭ استاناسى الماتىدا ستاديون جوق ەكەندىگىن ورتالىق كو­ميتەتكە جازدىم. حاتتىڭ كوشىرمەسى “سوۆەتسكي سپورت” گا­زەتىنە شىقتى. مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قاراۋ تۋرالى د.ا.قوناەۆقا دا نۇسقاۋ كەلىپتى. ناتيجەسىندە مينيسترلەر كەڭە­سى­نىڭ قاۋلىسى شىعىپ, ورتالىق ستاديون ءبىر جىل ىشىندە ءبىتتى. جوعارى جاقتان كەلگەن جاۋاپ حات مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. – ءسىز تۋرالى بۇرىن ايتىلماعان قىزىق دەرەك بار. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا پەرروندىق بيلەت دەگەن بولعان ەكەن. سونى وداق كولەمىندە جويۋعا تىكەلەي ىقپال ەتكەنىڭىز راس پا؟ – بۇل 1950-1960 جىلدارى بولسا كەرەك. سول كەزدە جولاۋ­شىلاردى شىعارىپ سالۋشىلار تەمىر جولعا 10 قادام جاقىنداعانى ءۇشىن پەرروندىق بيلەت ساتىپ الۋى ءتيىس بولاتىن. بىردە جولداس جىگىتىمىزدى 30 ادام بولىپ جابىلىپ شىعارىپ سالدىق. 30 ادامعا پەرروندىق بيلەت ساتىپ الىپ ەدىك, اجەپتەۋىر اقشا بولدى. وسىنىڭ ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيتىندىگىنە قىنجىلىپ, جوعارى جاققا جازعان ەدىم. كوپ ۇزاماي: “ۆاشە پيسمو راسموترەنو”, – دەگەن جاۋاپ كەلدى. ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەت بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن سول كەزدەگى جول قاتىناستارى مينيسترلىگىنە نۇسقاۋ بەرىپتى. ءسويتىپ, وداق كولەمىندە وسى بيلەت ساتىپ الۋ ءتارتىبى جويىلدى. – جۇرت ءسىزدىڭ كوللەكتسيالا­رى­ڭىزدىڭ جەتى باعىتتا ەكەندىگىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر عوي. تەك دۇنيە ءجۇزى حالىق مەديتسيناسىنا قاتىستى جيناعان ما­تە­ريال­دا­رى­ڭىزدىڭ ءوزى 1 000 البوم بولىپتى. وسى ءبىلىم-جادىگەرلەرىڭىزدىڭ كەلەشەگى قانداي بولادى؟ – نۋميزماتيكادان دا ءبىراز بايلىعىم بار. جالپى, جەكە كول­لەك­تسيونەرلەر وزدەرىنىڭ ءجا­دى­گەر­لەرىن ۇقىپتى ۇستايدى. مەنىڭ جيناعاندارىمنىڭ ءبارى تولىق ەمەس. ونى تولىقتىرۋعا تىرىسقان دا جوقپىن. ماقساتىم – وسىنى مەك­تەپتەرگە اپارىپ, كورمە جاساپ, كەيىنگى ۇرپاقققا شاما-شارقىمشا ناسيحاتتاۋ. الگى ءسىز ايتىپ وتىرعان 1 000 البومدى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك مە­دي­تسينا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى مۇ­را­جايعا سۇراتقان. سول مۋزەي بىلتىر ورتەنىپ كەتتى. وتكىزگەنىم دە ىشىندە مەنىڭ تىرنەكتەپ جيعان دۇنيەل­ە­رىمنىڭ قازىر ك ۇلى عانا قالار ەدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش كوللەك­تسيونەرى شوقان ءۋاليحانوۆ قوي. ونىڭ جيناعان جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى تا­بىلسا ءبىرى تابىلماي كەتتى ەمەس پە... قازىر وسى ءىستى جالعاستىرۋعا بالالارىمدى ۇگىتتەپ ءجۇرمىن. بۇل ىسكە بەرىلۋ كەرەك. كوللەكتسيونەرلىك ادامنىڭ ءوز كاسىبىمەن قوسىلا ورىلسە, وندا قۇبا-قۇپ. مىسالى, باۋىرىم بولات سارىباەۆ تا مەنىڭ اقىلىممەن 30 جىل بويى حالىق اسپاپتارىن جيناۋمەن اينالىستى. سول اسپاپتار ارقىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءوز ۇيىندە حالىق اسپاپتارى مۋزەيىن جا­ساق­تادى. ناتيجەسى كەيىن ايتارلىقتاي بولدى. سونىڭ قىزىعىن قازىر ەل كورىپ ءجۇر ەمەس پە. – اكەڭىز شامعالي حارەس ۇلى باستاعان كوللەكتسيا جيناۋ اۋەستىگى اۋلەتتەن اۋلەتكە جالعاسىپ كەلەدى ەكەن! وسى ءداستۇر باياندى بولسىن, اعا! اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اۆتورى: ايناش ەسالي, الماتى.