جازدىڭ سوڭعى ايى, تامىزدىڭ تامىلجىعان كۇندەرىنىڭ ءبىرى. ءسارسەن كۇندەگى ادەتىنشە ەرتە تۇرىپ, قوي كەزەگىنە بارماققا اۋىلدان جوعارى بەتكەيدە ارقانداۋلى تۇرعان اتىنا قاراي بەتتەدى. بوزبالا ازداپ ايالداپ, اينالاسىنا كۇن سالا قاراپ, ءوزىنىڭ الاڭسىز بالالىعى ءوتىپ جاتقان اۋىلىنىڭ كورىنىسىنە سۇيسىنە كوز تاستادى. جاس ارۋداي ك ۇلىمدەپ, كوزگە شاعىلىسا شىعىپ كەلە جاتقان التىن كۇن, بيىكتىگىنە تاكاپپارلانعان اسقار-اسقار تاۋلار, گۇرىلدەپ اققان ۇزىندارا سۋىنىڭ داۋىسى, قۇستىڭ جۇمىرتقاسىنداي تىزىلگەن اپپاق كيىز ءۇيلەر ءبارى-ءبارى كوز الدىنا ءتىزبەكتەلە قالدى. كەيبىر پىسىق كەلىنى بار ۇيلەردىڭ اق ءتۇتىنى سيىر سىلەكەيىندەي سىزدىقتاپ, تۇنىق اسپاندى بەتكە الا شۇباتىلادى. ەرتە تۇرعان سارسەن سەرگەك كوڭىلمەن ەتەكتەگى ءوز ۇيىنە كوز تاستادى. اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان تورقالى توي, توپىراقتى ءولىم اتقارعان قاراشاڭىراق تاعى ءاليا جەڭگەسى دە تۇڭلىكتى اشقان ەكەن. «سىرقاتىم مەڭدەپ ءجۇر, مەن دە ۇلكەن نەمەرەمنىڭ قىزىعىن كورگىم كەلەدى», – دەپ اتاسى ءوزى باس بولىپ, وسى جازدا وتاۋ كوتەرىپ بەرگەن قوسبۇركىت ەسىمدى اعاسىنىڭ ۇيىنەن ءالى تۇرا قويعان ەشكىم جوق.
بيىل ونىنشى سىنىپتى ءبىتىرگەن سارسەننىڭ كوز الدىنا باسىنداعى اقجاۋلىعى مەن وتكەن ءومىرىنىڭ ايعاعى ىسپەتتەس اجەسىنىڭ ءاجىم تورلاعان, مەيىرىمگە تولى بەينەسى كەلدى. كىشكەنتايىنان اجەسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەن بوزبالا اكە-شەشەسىندەي ەمەس, اجەسىنە بۇيرەگى بۇرىپ, ءار كەز سول كىسىنى ىزدەپ تۇراتىن ەدى. ماي تۇزداردا ءبىر قاسىق سارى مايدى نەمەرەسىنىڭ الاقانىنا سالىپ بەرىپ, ونىڭ ءتينامداي مايدى ەكى الاقانىنا كەزەك-كەزەك سالىپ, قىزىقتاپ جالاعانىنا سۇيسىنە قارايتىن نەمەسە ورەگە قۇرت جاياردا قىلداي نازىك جىپپەن بولگەن قۇرتتان قالعان ۇنتاقتاردان نەشە ءتۇرلى پىشىندە تەز كەبەتىندەي ۇساق قۇرتتار جاساپ بەرەتىن اجەسىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە بيىل ءۇش جىل بولىپتى. ءبىر ءسات اجەسى ەسىنە ءتۇسىپ, كوزىنىڭ جاسىن ءبىر ءمولت ەتكىزىپ سىعىپ الدى دا, اتىنا تامان ءجۇردى.
الگىندەگى تاڭعى تىنىشتىق ءسال دە بولسا بۇزىلعانداي. ورگەن مال, وكىرگەن سيىر, سيىر ساۋعا ءۇيدەن شىققان ايەلدەر شەلەگىنىڭ دىبىسىنان بۇكىل اۋىل تىرشىلىگى ويانعانداي. سارسەن ارقانداۋلى تۇرعان جەرىنەن اتىنىڭ قازىعىن سۋىرىپ, جايداق ءمىنىپ كەلىپ, ءۇي سىرتىنداعى ماما اعاشقا بايلاي سالدى. كۇن دە كوكجيەكتەن قۇرىق بويى كوتەرىلىپ قالعان ەكەن. بۇگىنگى قوي كەزەگىنە ءوزى باراتىن بولعان سوڭ, ءورىسكە بەتتەگەن وتاردىڭ سوڭىنان ءبىر قارادى دا, كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىندە سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاقتىڭ سالقىن سۋىنا بەتى-قولىن جۋىپ, ءبىر راحاتتانىپ الدى دا ۇيگە باس سۇقتى.
اۋىلدىڭ ۇلكەن اقساقالى بولعان سوڭ, ەلدىڭ ءبارى «اتايىڭ» اتاپ كەتكەن اتاسى – تاعاي اقساقال تاڭعى اسىن ىشۋگە ەندى وتىرعان ەكەن. داستارقان باسىندا نەمەرەسىنە اقىل-كەڭەس, قىزىقتى دا عيبراتتى اڭگىمەلەر كوپ ايتاتىن كونە كوز قارتتىڭ نەمەرەسىنە بۇگىنگى ايتارى باسقا ەدى. سارسەن وڭ تىزەسىن باسا كەلىپ وتىرعان سوڭ اتاسى:
– ەە, بالام, شوپشىلەر كەتىپ, قۇلىن جىبەرگەلى ءبىراز كۇن بولىپتى, الگى قۇلا بيەڭنىڭ دە قۇلىندايتىن ۋاقىتى بولعان شىعار, بۇگىن سول جىلقىعا بارىپ قايتساڭ قالاي؟ – دەدى اتاسى, جىلدا كەنجەلەپ ق ۇلىنداپ, ق ۇلىنىن ءولتىرىپ قوياتىن قۇلا بيەنى ەسىنە الىپ. سارسەن دۇنيەگە كەلگەندە قازاقى سالت بويىنشا جالعاسبەك اعاسىنىڭ جاس سابيگە اتاعان «قۇلا ق ۇلىنى» بۇگىن دە تۇقىمى قۇرىماي ءالى جالعاسىپ كەلە جاتىر. قۇلا بيە سولاردىڭ ءبىرى.
– اتا, مەن جىلقىعا كەتسەم, قويعا كىم بارادى؟ – دەدى سارسەن.
– بۇگىنگە امالداپ ءاليا جەڭگەڭ جۋاس اتتاردىڭ بىرىنە ءمىنىپ, قايىرىپ كەلەر, شىراعىم.
بالا سارسەننىڭ قۋانىشىندا شەك جوق, اتاسىنا «ارينە» دەگەن ءسوزدى نەشە قايتالاپ ايتىپ جىبەردى.
اۋىلداعى بارلىق جاسى ۇلكەن تارتپا ۇستايتىن ەر-ازامات, ءشوپ جيناپ, شومەلە سالۋعا جارايتىن جاس جىگىت تۇگەلىمەن شوپكە كەتكەن. اۋىلدا تەك قۋاتى قايتقان قازىنالى قارتتار مەن قويعا يە بولىپ قالعان وسى سارسەن سياقتى ءبىر-ەكى بوزبالا عانا بار.
اتاسىنان قالاي بارۋ, قالاي ءجۇرۋ كەرەك ەكەنىن سۇراپ العان زەرەك نەمەرەسى اتاعاشتا بايلاۋلى تۇرعان بوزتوبەل اتتى ەرتتەپ ءمىندى دە, جىلقىنى ايداپ كەلۋگە جولعا شىقتى. قويدان باسقا جانقينار ءمىنىس كورمەي, ابدەن ەرىگىپ العان ارعىماعىن سارسەن ءبىر جىبەرىپ, ءبىر تارتىپ كەلە جاتقان بويدا قورىم تاستاردىڭ الاڭقىسىندا تۇرعان ءبىر قۇلا, ءبىر باران جىلقىنى كوزى شالىپ قالدى. جاقىنداپ كەلسە, ءوزىنىڭ قۇلا بيەسى جانە ءبىر تورى جىلقى ۇيىردەن ءبولىنىپ قالىپتى. ويعا الىپ كەلە جاتقان قۇلا بيەنى بىردەن تانىدى. جايشىلىقتا ادام كورسە, قاشاتىن قۇلا بيە قورىم تاستارعا ورلەي جونەلدى. سوندا عانا جانىندا شالعىنعا كومىلە ۇيىقتاپ جاتقان قۇلا ق ۇلىن اتىپ تۇرىپ, ەنەسىنىڭ ارتىنان قۇلدىراڭداي جونەلدى. سارسەن مىنا قويتاستاردىڭ اراسىمەن اتىنىڭ جۇرە الماسىن ءبىلىپ, تومەنگە بايلادى دا, ءوزى جىلقىنىڭ الدىن وراپ شىقتى. ەنەسىنىڭ باۋىرىنا تىعىلا شاپقىلاعان, كىشكەنتايلىعى بولماسا, ەنەسىنەن اينىمايتىن, اجەسى ايتپاقشى: «ءدال اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي» قۇلا ق ۇلىن بەينەسى سارسەنگە جاس سابيدەي كىناسىز, سونداي ءبىر ءسۇيكىمدى كورىندى. بۇل ءۇش ساياقتىڭ مىنا تۇرىستارىنا باعدارلاي قاراعان سارسەن ەكى جاعدايدى انىق بايقادى. ءارى جىلقى مالىنىڭ مۇنشا اقىلدىلىعىنا تاڭعالدى. جىلدا ءدال وسى كەزدە جەلىندەپ ءجۇرىپ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز ق ۇلىنسىز قالاتىن قۇلا بيەنىڭ سىرى بۇگىن اشىلعانداي. ىشىنەن شىققان ق ۇلىنىن جانبىتكەننەن قىزعانىپ, قياناتشىلدىقپەن قورىم تاستارعا سالىپ ولتىرەتىن مەيىرىمسىز قۇلا بيەسىنە رەنجي قارادى. الايدا مىنا ءبىر وقيعا ونىڭ جۇزىنە قۋانىش ۇيالاتتى. ول – مىنەر جاق موينىندا الاقانداي قالى بولعان سوڭ, «قالدىتورى» اتالىپ كەتكەن جالعاسبەك اعاسىنىڭ ەسىك پەن توردەي تورى اتى ەدى. اتاسىنان ەستۋىنە قاراعاندا, وسى قالدىتورى مال دا بولسا, قۇلا بيەمەن ەنەسى جاعىنان تۋىسادى ەكەن. سول قالدىتورى جاس تۋعان ق ۇلىنداردى وزگە جىلقىلاردان قىزعانىپ, شايناپ تاستايتىن قاتىگەز قوڭىر ايعىردان قۇلا بيەنى ق ۇلىنىمەن بولەك قايىرىپ, قورعاپ جۇرگەن ءتۇرى ەكەن.
سارسەن قالدىتورى اتقا ريزا بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۋىسقانىن تانىماي كەتكەن قاتىگەز ادامدارمەن سالىستىرىپ قاراعاندا, بۇل تۇلپاردىكى كوزسىز ەرلىك ەدى. ءۇش جىلقىنى سارسەن سوندا قالدىرىپ, ايعىر ءۇيىرى تۇرعان اقبۇلاققا تارتتى.
بۇل جەردىڭ تابيعاتىن سوزبەن سيپاتتاي المايسىز, ەكى تاۋدىڭ ورتاسىندا ەركەلەي اعىپ جاتقان اقبۇلاق سۋى, جاتقان ق ۇلىن كورىنبەس بالاۋسا, سونى شوپتەردىڭ جۇپار ءيىسى, ءۇيىر-ۇيىرىمەن توپتاسىپ كۇن شۋاقتاپ تۇرعان اۋىل جىلقىلارى ءبىرىنىڭ اجارىن, ءبىرى اشا تۇسكەندەي. جازداي جەلىدە تۇرعان جىلقىلار سىرگەجياردان كەيىن-اق ساقا, كارى بيەلەر باستاپ وسىندا كەلەتىن. سارسەن جىلقىسىن قايتا-قايتا ساناپ ەدى, جۋان تورى بيەنىڭ ءبىرى جوق بولىپ شىقتى. اينالاسىن بولجاپ قاراسا, اناداي جەردە ءبىرى قوناقتاپ, ءبىرى نەشە ءتۇرلى دىبىستار شىعارا ۇشىپ جۇرگەن قاراقۇس, تازقارا, كەزقۇيرىق سياقتى قۇستاردى كورىپ, جۇرەگى ءبىر جاماندىقتى سەزدى. استىنداعى بوزتوبەل دە الدەنەنى بىلگەندەي تىپىرشي ۇركۋدە.
تورى بيە مىنا ولەكشىندەرگە جەم بولعان ەكەن. شاماسى قاسقىر جارىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ىشەك-قارىنى اقتارىلعان, تەك ءبىر عانا تانىلار بەلگى «اتايىڭ» اۋىلى جىلقىلارىنا باساتىن بالعا «ت» تاڭباسى بار مىنەر جاق ارتقى سانى عانا قالىپتى.
جاس جىگىت ءۇيىرلى جىلقىسىن ايداپ, جولداعى ءۇش تۇياققا قوسقانى سول-اق ەدى, قىرشاڭقى قوڭىر ايعىر قۇلا بيەنى جىلقىعا قوسىپ الدى دا, قالدىتورىنى ءۇيىردەن قۋىپ شىقتى. مال دا بولسا, قالدىتورى ەش قارسىلىق ءبىلدىرمەي, تەك «ەندى ساعان امانات» دەگەن سىڭاي تانىتقانداي, بويداق جىلقىلارعا قوسىلدى. كوپتەن بەرى اششىعا تۇسپەي, ابدەن اششىلاعان جىلقىلار اۋىل جەلكەسىندەگى قىراتتان ويناقتاعان كۇيى ناۋاعا كەلىپ توقتادى. اتاسى ءبىر-ەكى نەمەرەسىن ەرتىپ, ءوزى اعاشتان ويىپ جاساعان ەكى ناۋاعا اششى سالىپ ءجۇر ەكەن. قىراعى قارت جىلقىعا كوز جۇگىرتتى دە, ءبىر جىلقى جوعىن اڭعارا قويدى. سۇراۋلى جۇزبەن نەمەرەسىنە قاراعاندا, سارسەن بۇگىنگى كورگەن-بىلگەنىن تۇگەل باياندادى.
سوندا اتاسى:
– ەە, بالام, ەسىڭدە بولسىن! ءبىر ق ۇلىن تۋىپ, ءبىر بيە ولگەنى سياقتى ادام بالاسىنىڭ دا, ءبىرى ك ۇلىپ كەلىپ, ءبىرى كۇڭىرەنىپ ومىردەن ءوتىپ جاتادى, – دەپ, ءسوزىنىڭ سوڭىن ءسال باياۋلاتىپ, دىرىلدەتە جەتكىزدى. نەمەرەسى اتاسىن تاماعىنان ۇستاعان اۋرۋدىڭ جانىنا باتىپ, جۇدەتىپ جۇرگەنىن سوندا عانا اڭعاردى. ارعى شەتتە كوڭىلدى, كىناسىز سابيلەر قۇلا ق ۇلىندى تاماشالاي قىزىقتاپ, «مەنىكى-مەنىكى» دەسىپ ك ۇلىسىپ, شۋىلداسىپ ءجۇر.
جەلىمدەي جابىسقان سوزىلمالى اۋرۋى ايىقپاي, وسى جىلدىڭ قىسىندا اتاسى ومىردەن ءوتتى. ساعىمداي قۇبىلا, سابىنداي بۇزىلا سارسەننىڭ ءومىرى دە, ەنەسىنىڭ ارتىنان ەرە شاپقان قۇلىنداي زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. ق ۇلىن ۇلكەيىپ تاي بولاتىنى سياقتى بالا سارسەن دە ەرجەتىپ, قالاعا وقۋعا ءتۇستى. جىلۋى جوق, سۇلۋى كوپ تاس قالادان جالىققان ستۋدەنت جازعى دەمالىسىندا تۋىپ-وسكەن, كىندىك كەسكەن تۋعان جەرىنە قىسىر قۇشتارلىق ەمەس, شىنايى ساعىنىش سەزىممەن كەلدى. اۋىل ءباز-باياعى قالپىندا. ورەدەگى قۇرتتاي تىزىلگەن سول كيىز ۇيلەر, مەيىرلەنە كىسىنەگەن بيەلەر مەن شۇرقىراعان ق ۇلىندار بارلىعى دا جاس جىگىتتىڭ كوز الدىنا اتاسىنىڭ قاسىندا جۇرگەن «ق ۇلىن عۇمىر» بەينەسىندە ەلەستەدى.
ەكىنتى ساۋىن ۋاقىتى, بيەلەردى ساۋعىزۋعا سارسەن ءوزى جەلى باسىنا كەلدى. سارىقارىن بيەلەردى كەزەگىمەن ساۋعىزىپ, سوڭعىسىنا كەلگەندە, كەشە كوز الدىندا تۋعان قۇلا ق ۇلىننىڭ بۇگىن دە ءوزى ماما بيە بولعانىنا كۋا بولدى. سوندا عانا سارسەن, ءوزىنىڭ الاڭسىز بالعىن بالالىق شاعىنىڭ قالاي تەز, قالاي ءتاتتى ءوتىپ كەتكەنىن ءبىر ءسات ەسىنە الىپ, «ەە, قايتا اينالا شاپقىلاپ كەلەرمىسىڭ قايران, ق ۇلىن عۇمىر, ق ۇلىن عۇمىر؟», دەپ ەرىكسىز بىرنەشە رەت قايتالاعان بويدا, جەلى باسىندا تەرەڭ ويدان ارىلا الماي, ۇزاق تۇردى...
اۋعانباي ساناق ۇلى
