ساقشىلار, سوت جانە دەرەك
جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:54
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, 2011 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ «ىنتىماق» الاڭىندا قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن تويلاۋ كەزىندە, جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات شامامەن 11:30-دا جاپپاي تارتىپسىزدىك باستالىپ كەتتى. كولىكتەر اۋدارىلىپ, ورتەلىپ, اراعا تۇسكەن ءتارتىپ ساقشىلارىنا ب ۇلىكشىلەر لاپ قويدى.
جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:54
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, 2011 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ «ىنتىماق» الاڭىندا قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن تويلاۋ كەزىندە, جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات شامامەن 11:30-دا جاپپاي تارتىپسىزدىك باستالىپ كەتتى. كولىكتەر اۋدارىلىپ, ورتەلىپ, اراعا تۇسكەن ءتارتىپ ساقشىلارىنا ب ۇلىكشىلەر لاپ قويدى.
ارتىنان ولار قالالىق اكىمدىكتى باسىپ الىپ, ونى جاعىپ جىبەردى. سونىمەن قاتار, «وزەنمۇنايگاز» اق كەڭسەسى دە ورتەلدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اراسىندا جەكە قۇرىلىستار دا بار, بارلىعى 46 عيمارات ب ۇلىنگەن. شابۋىلداۋشىلار ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرىنە جول بەرمەگەن كورىنەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىنداعى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا پوليتسەيلەر وزدەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ادال اتقارعانىن جانە زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت, سونىمەن قاتار, جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسۋشىلار قارۋدى تارتىپ الۋ ماقساتىندا پوليتسياعا شابۋىل جاساعانىن ايتتى. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى تىنىشتىق پەن قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋشىلار زاڭ بويىنشا قاتاڭ جازادان قۇتىلمايتىنىن دا ەسكەرتتى.
قازاقستاندىق پوليتسيا ارەكەتى حالىقارالىق ۇيىمدار نازارىنان دا تىس قالمادى. 2011 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا «حيۋمان رايتس ۆوتچ» حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى جاڭاوزەن قالاسىنداعى ءتارتىپتى ورنىقتىرۋدا قازاقستان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن ادام قۇقىن ساقتاۋعا شاقىردى. ەقىۇ توراعاسى, ليتۆانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس ادجۋباليس جاڭاوزەندەگى وقيعاعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ىشكى ساياسات بويىنشا ەۋرووداقتىڭ جوعارعى وكىلى كەترين ەشتون ۋايىمداۋشىلىق تانىتتى. ەۋروپارلامەنتتىڭ 47 دەپۋتاتى جاڭاوزەن وقيعاسى بويىنشا اشىق تا ناقتى تەرگەۋ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ حات جولدادى.
ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى 16 جەلتوقساندا جاڭاوزەن قالاسىندا جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە اتۋعا كىم بۇيرىق بەردى دەگەن ساۋالعا ەشكىم دە ونداي بۇيرىقتى بەرمەگەنىن ايتىپ جاۋاپ قايتاردى. بۇعان قوسا وسى ۆەدومستۆو باسشىسى ەگەر قاجەتتىلىك تۋىنداسا ءبىز دە قارۋ قولداناتىن بولامىز, ءبىز اۋەلى توپتى تىنىشتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتاسىلدى قولدانامىز, ەگەر ولار پوليتسەيلەردى ولتىرەتىن بولسا, كەشىرىڭىزدەر, ءبىز قارۋ قولدانامىز, دەدى.
2011 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا باس پروكۋراتۋرا پوليتسيانىڭ قارۋ قولدانعانى سالدارىنان ادام ءولىمى دەرەگى بويىنشا قك 308-بابى, 4-بولىگىنىڭ «ب» تارماعى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن حابارلادى.
2012 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا قازاقستاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حابارلاعانداي, جاڭاوزەن پوليتسياسى ءوزدەرىنىڭ تەرگەۋگە الىنعان ارىپتەستەرىن قولداعاندارىن جەتكىزدى. ولار ەگەر قاماۋعا الىنعان پوليتسەيلەر سوتتالاتىن بولسا, وندا قايتالانعان مۇنداي اكتسيالاردا پوليتسيانىڭ قالانى قورعاۋعا ەشقانداي ىنتاسى بولمايتىندىعىن, ويتكەنى ءبارىنىڭ وتباسى, بالا-شاعاسى بار ەكەندىگىن, سوندىقتان ەشكىم دە تەمىر تورعا قامالعىسى كەلمەيتىنىن ءبىلدىردى.
4 اقپاندا ءىىم بەس قىزمەتكەرگە باس پروكۋراتۋرا جاڭاوزەندەگى جاپپاي ءتارتىپسىزدىك كەزىندە وكىلەتتىلىكتەرىن اسىرا قولدانعاندارى ءۇشىن قىلمىستىق ءىس قوزعاعانىن حابارلادى. قازىرگى ۋاقىتتا ولار ءۇي قاماۋىندا وتىر. پوليتسەيلەر قاڭتاردىڭ 20-سىندا ۇستالىپ, ودان سوڭ سوتتىڭ سانكتسياسىمەن ءۇي قاماعىنا الماستىرىلعان.
15 ناۋرىزدا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ پوليتسياسى اتىنا ءوش الۋ ماقساتىندا جازىلعان حات تۇسكەنى بەلگىلى بولدى. وندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءىىد حابارلاعانداي, ەگەر ولار ايىپتاۋشىلار جاعىندا سوتقا قاتىساتىن بولسا وزدەرىنە دە, وتباسىلارىنا قاتەر كەلەتىنى ايتىلعان. اتالعان وسى دەرەك ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ءىىد ارىز جانە اقپارات ەسەپ كىتابىنا تىركەلگەن. مۇنداي حاتتى تاراتقان دەگەن كۇدىكپەن 2011 جىلى 16 جەلتوقساندا تۇتقىنعا الىنعان مۇنايشىنىڭ زايىبى ت.ەرعازەۆا ۇستالعان.
پوليتسيا ءوز مىندەتىن اتقارىپ, بەيبىت حالىقتى, اكىمشىلىك عيماراتتى قورعادى. ولاردا باسقا تاڭداۋ بولعان جوق. ءتارتىپ ساقشىلارى وشىككەن توپتىڭ جولىن بوگەۋگە ءتيىس ەدى. ونىڭ ۇستىنە جەلىدە كورسەتىلگەن بەينەروليكتەردە ب ۇلىكشىلەر اتىس قارۋىمەن جاراقتانعانى انىق بايقالادى. بۇل اتىس ءبىرجاقتى جۇرگىزىلدى دەگەندى جوققا شىعارادى.
2011 جىلى پوليتسياعا ۇلكەن قىسىم جاسالدى. ءتىپتى ولارعا قارسى اشىق قارسىلىق جاريالاندى: 2011 جىلى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ءومىرىن قورعاعان 15 ءتارتىپ ساقشىسى قازا تاپتى. جاڭاوزەن قالاسىندا اشىنعان توپ پوليتسيانىڭ قارسىلىعىنا قارامادى. ولاردىڭ ءبىرى اياۋسىز سوققىعا جىعىلدى.
اشۋ الدا, اقىل ارتتا دەگەندەي, اشۋعا بوي الدىرعان توپ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن قىسىم جاسادى. ويتكەنى, پوليتسەيلەر قارۋسىز تۇرعان. جاڭاوزەن قالاسىنىڭ قىىب باستىعىنىڭ ورىنباسارى اۋىر سوققى الىپ, ەس-ءتۇسسىز اۋرۋحانا ءتۇستى. ال ءوزىنىڭ جولداسىن بىرەۋ و دۇنيەگە اتتاندىرۋدىڭ از-اق الدىندا قالسا, ول نە ىستەر ەدى؟
جاڭاوزەن قالاسىنداعى تارتىپسىزدىكتەر سالدارىنان 16 ادام قايتىس بولدى. دەگەنمەن, باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتى بويىنشا, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءولىمى قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىمەن بايلانىستى ەمەس. ماسەلەن, قازا تاپقان ليتسەي وقىتۋشىسى اتابەرگەن ءدۇيسەكەنوۆتىڭ اكەسى ءوزىنىڭ ۇلى تاربيەلەنۋشىلەرىن مەرەكەلىك شارالارعا الىپ شىققانى ءۇشىن بۇزاقىلار ولتىرگەنىن حابارلاعان. ال ءمايىتى «سۋلپاك» دۇكەنىندە تابىلعان نۇرلان مۇنالباەۆتىڭ ءولىمىنىڭ سەبەبى جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرى ەكەن.
وسىلايشا, تەرگەۋمەن ادامداردىڭ قازا بولۋىنىڭ ءاربىر فاكتىسى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىڭ جولىن كەسۋگە قاجەتتى شارالاردىڭ شەگىنەن شىعا وتىرىپ تابەلدىك قارۋ قولدانعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارەكەتتەرىنىڭ زاڭسىزدىعى تۋرالى حابارلار بويىنشا دا دەرەكتەر انىقتالىپ, قۇقىقتىق باعا بەرىلگەن. بۇل ورايدا باس پروكۋراتۋرا 2011 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قارۋدى ادامدارعا قاراي اتۋ ناتيجەسىندە ءولىمگە سوقتىرۋ دەرەگى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 308-بابى 4-بولىگىنىڭ «ب» تارماعىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعاعان. شىنايىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وسى ءىس ارنايى پروكۋروردىڭ باسشىلىعىنداعى توپپەن تەرگەلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ءىس بويىنشا بىرقاتار قاجەتتى سوت ساراپتامالارى تاعايىندالدى. ونىڭ جۇمىسىنا ماڭعىستاۋ وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ باسقارۋىمەن قوعامدىق كوميسسيا تارتىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قالالىق مۇردەحاناعا, ۋاقىتشا ۇستاۋ اباقتىسىنا بارۋى جانە قىلمىستىق ءىس بويىنشا ۇستالعان تۇلعالارمەن كەزدەسۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
قالا تۇرعىندارىن زاڭسىز ۇستاۋعا جانە ولارعا تىيىم سالىنعان تەرگەۋ ادىستەرىن قولدانۋعا قاتىستى شاعىمداردى قاراۋ ماقساتىندا بولەك كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پروكۋراتۋرا جانە باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار ەڭبەك ارداگەرلەرى, قالانىڭ اقساقالدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى, سونداي-اق جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە جانە ودان كەيىن ۇستالعان ادامداردىڭ تۋىستارى ەندى.
كوميسسيا مۇشەلەرىنە قاماۋعا الىنعانداردىڭ جانە اكىمشىلىك تارتىپپەن ۇستالعانداردىڭ تىزىمدەرى ۇسىنىلدى, ولارمەن ۋاقىتشا ۇستاۋ اباقتىسىنا, اكىمشىلىك قاماۋعا الىنعاندارعا ارنالعان كابىلداعىشقا بارۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ءسويتىپ, كوميسسيا مۇشەلەرى ۇستالعاندارمەن اڭگىمەلەستى, ولاردى ۇستاۋ جاعدايىن جەكە وزدەرى كورىپ, دەنساۋلىقتارى دۇرىس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى. سونداي-اق, كوميسسيا مۇشەلەرى قالالىق ءىىب-نىڭ شارۋاشىلىق اۋلاسىن, گاراجدارىن جانە قالالىق اۋرۋحانانىڭ جەرتولەسى مەن مۇردەحاناسىن قاراپ شىقتى. بۇل شارا كوميسسيا مۇشەلەرىنە ادامداردى زاڭسىز ۇستاۋ, ولاردى قورلاۋ جانە ءولتىرۋ تۋرالى قاۋەسەتتەردىڭ نەگىزسىزدىگىنە كوز جەتكىزۋلەرى ءۇشىن قاجەت بولدى.
جاڭاوزەن وقيعاسىنا دەيىن تاراز قالاسىنداعى تراگەديا ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەنى بەلگىلى. وندا جانكەشتى-تەررورشى 7 ادامنىڭ ءومىرىن قيدى, اراسىندا 5 قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرى بولدى. دەمەك, پوليتسيانىڭ ساقتانۋى تەگىن ەمەس, ويتكەنى جوعارىداعىداي جانكەشتى-لاڭكەستىڭ جاپپاي ءتارتىپسىزدىكتى تۋدىرعانداردىڭ اراسىندا ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
ەگەر پوليتسيا ب ۇلىنشىلىكتىڭ الدىن الماعاندا, جاڭاوزەن قيراپ, تالان-تاراجعا تۇسەر ەدى. سوندىقتان دا قالاعا كىرگىزىلگەن پوليتسيالىق كۇشەيتۋ جانە ەنگىزىلگەن كومەندانتتىق ساعات ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
پوليتسيانىڭ باستى ماقساتى قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر ولاردى سوتتايتىن بولسا, وندا قازاقستاندىق پوليتسەيلەردە راسىندا قوعامدىق تىنىشتىقتى ساقتاۋ قاجەت پە ەدى دەگەن كۇدىك پايدا بولادى.
دەمەك, پوليتسەيلەرگە قارسى جاعىمسىز پىكىرلەردى قالىپتاستىرىپ جاتقان وپپوزيتسيالىق باسىلىمدار, پوليتسيانىڭ شەكتەن شىققاندىعى تۋرالى ارىزداردىڭ كوبى دالەلدەنبەدى. جاڭاوزەن قالاسىنىڭ كومەندانتى ا.قابىلوۆ جۇرتشىلىقتان كىمدە-كىم پوليتسيانىڭ زاڭ بۇزۋشىلىعى تۋرالى بىلسە, وزىنە تىكەلەي حابارلاسۋىن سۇرادى. وعان بىراق ەشكىم دە مۇنداي ارىزدارمەن كەلگەن جوق. اقىر اياعىندا باس پروكۋراتۋرا دا پوليتسەيلەردىڭ اتىنا تۇسكەن قورلاۋ, زورلاۋ, قيناۋ تۋرالى ارىزداردىڭ دالەلدەنبەگەنىن, ايعاقتىڭ بولماعانىن حابارلادى.
باس پروكۋراتۋرا وتكەن جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەلىمىزدىڭ جاڭاوزەن قالاسىندا ورىن العان وقيعاعا بايلانىستى تەرگەۋ ءالى جالعاسۋدا ەكەنىن حابارلادى. تەرگەۋ بارىسىندا ورىن العان وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن انىقتاۋ ءۇشىن تۇپكىلىكتى شارالار قابىلدانعان. سونىڭ ءبىرى رەتىندە انىقتالعانى, ءتارتىپسىزدىك كەزىندە اتىس قارۋىنان 12 ادام قازا تاۋىپ, 2 ادامنىڭ ءولىمى العان دەنە جاراقاتى سالدارىنان, 1 ادام «سۋلپاك» ساۋدا ءۇيىن توناۋ كەزىندە العان كۇيىكتەن كوز جۇمسا, ال تاعى 1 ادامنىڭ بىتىرامەن جاراقاتتانىپ مەرت بولۋى جاپپاي ءتارتىپسىزدىكتەرمەن بايلانىستى ەمەس ەكەندىگى ايتىلدى.
جالپى تەرگەۋ بارىسىندا 2 277 كۋانىڭ ايعاقتارى قارالىپ, 200-دەن استام ءتۇرلى سوت ساراپتامالارى جۇرگىزىلگەن. قوسىمشا كۋالەردى, ياعني وقيعالاردى كورگەن ادامداردى انىقتاۋ ءۇشىن قالانىڭ ورتالىق الاڭى ايماعىنداعى ۇيلەردى جەكە-جەكە ارالاۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسى بويىنشا 1 128 ادامنان جاۋاپ الىنعان. ءسويتىپ, جوعارىداعى ورىن العان وقيعالاردىڭ تىزبەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كۋالەر ايعاعى, بەينەتۇسىرىلىمدەر مەن باسقا ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر قاتىسۋشىلارى مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جيناقتالۋ جانە ءجۇرىپ-تۇرۋ ورىندارىنىڭ سىزبالارى دايىندالعان.
وسى كۋالەردىڭ ايعاقتارىمەن راستالعان بەينەتۇسىرىلىمدەر تارتىپسىزدىكتەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن بەلسەندى قاتىسۋشىلارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. سونىڭ ارقاسىندا 7 ۇيىمداستىرۋشى مەن ءتارتىپسىزدىك پەن توناۋعا قاتىسقانداردىڭ 36 بەلسەندى مۇشەسى انىقتالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان, ولاردىڭ 29-ى قاماۋدا, قالعان 14-ىنە ەشقايدا كەتپەۋ تۋرالى بۇلتارپاۋ شاراسى قولدانىلعان.
حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كوپتەگەن دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردە سوتتاردا سۋرەتكە, بەينە, داۋىس جازۋعا تىيىم سالىنعان. جانە مۇنداي شەشىم شىنايى اقپاراتقا قول جەتكىزۋدە ازاماتتىڭ قۇقىن بۇزعان بولىپ تابىلمايدى. مۇنداي ءتاجىريبە ۇلىبريتانيا, اقش, اۆستريا, يتاليا, فرانتسيا, تۇركيا, پولشا جانە ت.ب. ەلدەردە بارشىلىق.
ۆەنگريادا 1998 جىلى شىققان «قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق زاڭىنا» سايكەس سوت تالقىلاۋى قاشاندا اشىق جۇرگىزىلەدى. سوت القاسىنىڭ توراعاسى ءىس جۇرگىزۋ قاعيدالارىنا سايكەس سوتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ونىڭ مارتەبەسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن رەتتەي الادى.
سونىمەن قاتار, سوت تالقىلاۋى بارىسىندا تىڭداۋشى رەتىندە 14 جاسقا تولماعاندار قاتىستىرىلمايدى جانە 18 جاسقا تولعانداردىڭ سوتقا قاتىسۋ-قاتىسپاۋىن سوت توراعاسى ءوزى شەشەدى.
سوت ءوز قۇزىرەتى شەگىندە نەمەسە پروكۋروردىڭ, ايىپكەردىڭ, جابىرلەنۋشىنىڭ, سونداي-اق كۋاگەردىڭ وتىنىشىمەن بۇقارانى سوت بارىسىنان تولىقتاي نەمەسە ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنەن سوت شەشىمىمەن شەتتەتەدى. بۇل جابىق سوت بارىسىنىڭ سەبەپتەرى ەتيكالىق سەبەپ, پروتسەسكە قاتىسۋشىنىڭ كامەلەتكە تولماۋى, كۋاگەر مەن باسقا دا قاتىسۋشىلاردى قورعاۋ مەن قۇپيالىقتىڭ ساقتالۋى بولىپ تابىلادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قوعامدىق ومىردە ماڭىزى زور جاڭاوزەن وقيعاسىنا ۇقساس جاعدايلار ماجارستاننىڭ جاڭا تاريحىندا ءالى تىركەلمەگەن كورىنەدى.
فرانتسيادا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سوت ورىندارىمەن زاڭدىلىق تۇرىندە ەشقانداي ىقپالداسۋ ءتارتىبى جوق. سونداي-اق وندا باق ارقاشاندا تاۋەلسىز جانە ءوز وي-پىكىرلەرىن ءتيىستى باعىتتار بويىنشا عانا جەتكىزەدى. اتالعان وي-پىكىرلەر سوت تالقىلاۋىنا ەشقانداي ىقپال ەتپەيدى, ولار تەك قارالاتىن ماسەلەنى قوعامنىڭ نازارىنا جەتكىزۋدى ۇستانادى.
اقش-تا فەدەرالدىق سوتتارداعى قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت تورەلىگىن كورسەتۋ نەمەسە سۋرەتكە تۇسىرۋگە تىيىم سالىنعان. سونداي-اق, اقش-تىڭ ايماقتىق سوتتارىندا دا, مەيلى ازاماتتىق نەمەسە قىلمىستىق ءىس بولسىن, سوت تورەلىگىن جازۋعا دا, كورسەتۋگە دە بولمايدى.
وندا ۇلىبريتانياداعى سەكىلدى ازاماتتىق ءىس بويىنشا عانا بەينە جازۋدى ءجۇرگىزۋگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسقان. باق-قا زالداعى كامەراعا قارسىلىق تانىتۋعا تولىقتاي قۇقى بار سوت وتىرىسىنداعى قوس تاراپتىڭ كەلىسىمى ارقىلى سۋديانىڭ جەكە قاراۋى بويىنشا عانا رۇقسات ەتىلەدى. باق-قا رۇقسات بەرۋدىڭ مۇنداي ءتارتىبى يتاليادا دا بار. سونداي-اق, اۆستريادا سوت زالىنا مۇددەلى جانداردىڭ ءبارى جىبەرىلەدى, بىراق سوت تورەلىگى كەزىندە بەينە, داۋىس جازۋعا, سۋرەتكە تۇسىرۋگە جول بەرىلمەيدى. مۇنداي امال تۇركيا مەن قىتايدا جانە بولگاريادا دا بار.
ەندەشە حالىقارالىق تاجىريبەلەردى سارالاي كەلگەندە ايتارىمىز, سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, بەينە, داۋىس جازۋ سوتقا قىسىم كورسەتۋ مۇمكىندىگىن جويادى. ال جاڭاوزەندەگى سوت پروتسەسىندە سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, داۋىس, بەينە جازۋعا تىيىم سالۋ سوت تاراپىنان دۇرىس قابىلدانعان شەشىم جانە ءىستى اشىق, جان-جاقتى, شىنايى قاراۋ تۇرعىسىنا ساي كەلەدى. سوتتىڭ قابىلداعان شەشىمى تەك ءبىزدىڭ قىلمىستى-پروتسەسسۋالدىق زاڭىمىزعا عانا ەمەس, سونداي-اق دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە قولدانىلاتىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار تالاپتارىنا تۇگەلدەي ساي كەلەتىنىنە جوعارىداعى مىسالدار ايعاق بولا الادى.
اقپارات كوزدەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە دايىندالدى.
