ال ەۆرەي حالقىنىڭ ۇلتتىڭ بولاشاعى تۋرالى مىناداي ءبىر ولشەمى بار. ەگەر ۇلتتىڭ 18 جاسقا دەيىنگى جاستارىنىڭ 40%-ى انا تىلىندە سويلەسە, ول ۇلتتىڭ 40 جىل ءومىرى بار, انا ءتىلىن مەڭگەرگەن جاستاردىڭ سانى وسكەن نە ازايعان سايىن ۇلتتىڭ جاسى وسەدى نە ازايا بەرەدى.
ادامدى ۇلتىمەن, تىلىمەن قاتار, ءمادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, تابيعاتى مەن تاريحى بايلانىستىرادى. ءتىپتى قۇپيا كوزگە كورىنبەيتىن بيوەنەرگەتيكالىق بايلانىستارىنىڭ دا دانەكەر بولاتىنىن گەنەتيك ماماندار دالەلدەگەن. عىلىمدا بۇل اعىمدى پريموردياليزم دەيدى. ءبىزدىڭ شەتەلدەردەگى قازاقتاردى قانداستارىمىز دەۋىمىز ورىندى.
ۇلتتىق سانانى كەيدە سىرتقى فاكتورلار دا وياتادى. «ەگەر نەمىستەر سوعىس جاريالاپ, جەرىمىزگە باسىپ كىرمەسە, ءبىز ورىس ەكەنىمىزدى سەزبەس ەدىك», – دەيدى كەيبىر ورىستار.
«ەگەر انتيسەميتيزم بولماسا, ءبىزدى قۋدالاماسا, ءبىز ەۆرەي ەكەنىمىزدى سەزبەس ەدىك», – دەيدى ەۆرەيلەر. ەگەر ماسكەۋ قازاقتى مەنسىنبەي, ءبىر شۇرەگەيگە قازاقستاندى باسقارۋعا بەرمەسە, قازاقتاردىڭ ءبىر قاتارىنىڭ نامىسى ويانباس تا ەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ باستى يدەياسى – وتكەندى تانىپ, اسپەتتەي وتىرىپ, قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ بۇگىنگى زاماننىڭ ءمانىسىن ۇعىنۋ. ماقالا الپاۋىت عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ رۋحاني ءمانىن جۇيەلەگەن.
ەجەلگى ماتەريالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتار «ءتۇپ-تامىرىمىزدى ءبىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە» ءمۇمكىندىك تۋعىزادى. قازاق جانە باسقا دا تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ ورتاقتىعىن كورسەتەدى. ماقالا عىلىمي ىزدەنىستەرگە, پىكىرتالاستارعا, اسىرەسە ەۋروپاتسەنتريستىك, رەسەيتسەنتريستىك اۆتورلار جاعىنان دا ءارتۇرلى كوزقاراستار تۋعىزادى. ىشكى ءومىرىمىزدە ماقالا ەلدىڭ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءبىرلىگىنە, تۇتاستىعىنا, ۇلتتىق تاربيەگە قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز.
بۇگىنگى يدەولوگيالىق احۋالدىڭ ءبىراز تۇستارى ويلاندىرماي قويمايدى. ەڭ باستىسى ناۋقانشىلدىق, وسى ماڭىزدى ىسكە ءۇستىرتىن قاراۋ. جەڭىل-جەلپى ارەكەتتەردىڭ تەرەڭ سەبەپتەرى بار. ەگەر الەۋمەتتانۋ تۇرعىسىنان كەلسەك, حالىق دەگەن بىرتەكتى ەمەس. ەلىمىز قازاقتارىن ءۇش بۋىنعا ءبولۋگە بولادى: اعا بۋىن, ورتا بۋىن, جاس بۋىن. الدىڭعى ەكى بۋىن كەڭەس تاربيەسىنەن وتكەندەر, ولاردىڭ بىرقاتارىنا ەكىجۇزدىلىك تە ءتان بولدى. مەملەكەتتىك ساياساتتى ءسوز جۇزىندە قولداپ, قارا باسىنىڭ جاعدايىن, تابىسىن, ءال-اۋقاتىن ويلايتىن, ىشكى ەسەپپەن, ىشكى ءوز پسيحولوگياسىمەن جۇرەتىندەر. جوعارىدان ايتىلعان ەلدىك ساياساتتى قولداۋ, ماقتاۋ, سول ارقىلى جاقسى بولىپ كورىنۋ. رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق رۋحى جوعارى ازاماتتاردىڭ ازايۋىنا الاڭداۋشىلىقتان دا تۋىپ وتىرعانى بەلگىلى.
ەكىنشى جاعىنان, اعا ۇرپاقتار بويىندا كەڭەستىك ينتەرناتسيوناليزم, ۇلتسىزدىقتىڭ دا ىزدەرى بار. ينتەرناتسيوناليزم ادامداردى بىرلىككە, باۋىرمالدىققا تاربيەلەيدى. بىراق باۋىرمالدىق, تۋىسقاندىق نيەت تەك تاپتىق نەگىزدە عانا بولۋىنا ارتىقشىلىق بەرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەمقۇرايلى قارايدى.
بىرتە-بىرتە ورىس كوممۋنيست باسشىلارىنىڭ سولاقاي ۇلتتىق ساياساتى, كوممۋنيستەردىڭ وزبىرلىعى تۋرالى اقپاراتتار كرەملگە اعىلىپ كەلىپ جاتادى. سوندا ءتىسى اۋىرىپ جاتقان ۆ.لەنين: « ۇلى ورىستىق شوۆينيزمگە ءولىسپەي بەرىسپەيمىن, سوعىس جاريالايمىن. – اۋرۋ تىسىمنەن قۇتىلىسىمەن-اق, ونى بار ساۋ تىستەرىممەن جەپ قويامىن», – دەپتى. (شىعارمالار تولىق جيناعى, 45 توم, 241 بەت.)
ۆ.لەنين ءشوۆينيزمدى تەك ورىس ۇلتىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان عانا سىنادى. بۇل ۇرداجىق, تۇرپايى ساياسات ورىس حالقىنىڭ سورى بولاتىنىن, بۇلاي بولا بەرسە كەڭەس وداعىنىڭ بولاشاعى بۇلدىر ەكەنىنە كۇيزەلدى. ول دورەكىلىكتى ورىس كوممۋنيستەرىنەن عانا ەمەس, ورەسكەل ورىسشىل ۇلتتىق «ينتەرناتسيوناليستەردەن» دە ساقتاندىردى, ءتىپتى ورىستان گورى ورىستانعاندار قاۋىپتى دەدى. بىراق سانانى ۇلتسىزداندىرۋ توقتامادى, بىرنەشە ۇرپاق نيگيليزم يدەولوگياسىنىڭ ىقپالىندا تاربيەلەندى, تىلدەرى ورىستاندى, ۇلتتىق تىلدەر ورىس سوزدەرى ارالاسقان باسقا ءبىر جاڭا تىلگە اينالدى. ۋكرايندىقتار ونى «سۋرجيك» دەسە, ءبىز شۇبارلانعان ءتىل دەيمىز. ءتىل تازالىعى ءۇشىن ۋكراينادا بۇگىن دە كۇرەسىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ قازاقتار كەيدە ۋكرايندىقتاردى انا تىلىندە سويلەگەنى ءۇشىن «ناتسيوناليست» دەپ سىناپ جاتادى.
گەنەراليسمۋس ي.ستالين 1945 جىلى جەڭىس شەرۋىنە ارنالعان بانكەتتە ورىس حالقىنىڭ قۇرمەتىنە ارناپ توست كوتەردى. باتىس تاريحشىلارى وسى بىرجاقتى قۇرمەت ورىستاردىڭ استامشىلدىعىن, ۇلى ورىس ءشوۆينيزمىن كەيىنگى جىلدارى ونان ءارى اسقىندىرىپ, باسقا حالىقتاردىڭ مەرەيىن تومەندەتىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن كۇشەيتتى دەپ ورىندى سىنادى.
ۇلىدەرجاۆالىق استامشىلىقتىڭ بەتىن قايتارۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى شامالى بولسا دا ساباق بولعان سياقتى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ گيمنى ءسوزىنىڭ اۆتورى سەرگەي ميحالكوۆ جاڭا ماتىنىندە كەڭەس وداعىنىڭ گيمنىن كوپ وزگەرتپەگەن, تەك «ۆەليكايا رۋس» دەگەن تىركەستى الىپ تاستاعان. «نەگە؟» دەگەن ساۋالعا «باسقالاردى رەنجىتىپ المايىق دەپ ويلادىق», – دەپتى.
بارلىق وتارلانعان ەلدەردە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى احۋال قالىپتاسادى. ەتنوپسيحولوگيا ىلىمىندە ونى «ەكى جاقتى» سانا دەلىنەدى. وتارلاۋشى بيلىك (تۇتاستاي ۇلت ەمەس) تاۋەلدى ەلدەردە وزدەرىن جارتى قۇداي سەزىنەدى, ءوز ايتقاندارىن ىستەتەدى, باعىنىشتى ۇلتقا دا, وزدەرىنە دە بەرەتىن باعانى اقيقات دەپ قابىلدايدى, ءوز ءتىلىن, ءمادەنيەتىن, ءداستۇرىن, كەيدە ءدىنىن دە تاڭادى. وتارلانعان ۇلت وكىلدەرى ءارتۇرلى دەڭگەيدە ايتقاندارىن ەكى ەتپەيدى, ءتىلىن, ءمادەنيەتىن, ءداستۇرىن, كوزقاراسىن قولداي دا المايدى, وسىلاي كۇن كورەدى, وتارلاۋشى ۇلتتىڭ ماسكاسىن كيەدى. استامشىلىق رەسمي ساياساتقا اينالادى, وعان ءتىپتى كيەلى ءمان بەرەدى. ول ساياساتقا قارسىلاردى ساتقىندار دەپ جازالايدى.
ۇستەمدىك وسىلاي دارىپتەلىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني كودى – ءتىلىن السىرەتۋدى ماقسات ەتتى. ءوزىن مەنسىنبەۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كەمسىتۋ ازابىن تارتقان قازاق ۇلتىندا دا قارسىلىق, ۇلتتىق پاتريوتيزم تۋدى, جۇيكەسى توزىپ, ءوز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان ايىرىلىپ قالماۋدىڭ قامىن ويلادى. بۇل پسيحولوگيا جەلتوقسان كوتەرىلىسشىلەرىنە, ولارمەن نيەتتەس, ءتىلەكتەس قازاقتارعا ءتان بولدى.
سونىمەن بىرگە ۇلتتىق كونفورميزم قازاقتاردىڭ بويىنا تەرەڭ ءسىڭدى. وتارلاۋشىلاردىڭ قىسىمىنا كونگىش, يكەمدى, ءتىلىن, ءداستۇرىن قابىلداعىش, بىرتە-بىرتە ولاردىڭ سويىلىن سوعىپ, ءوز ۇلتتىق ءمۇددەسىنەن الىستاعان ۇلكەن ۇلتتىق توپ ومىرگە كەلدى. ۇلتتىق كونفورميزم ءاسىرەسە پارتيا, كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنە, قوعامتانۋشى عالىمدارعا ءتان بولدى. ورتالىق بيلىك قازاقتار اراسىنان ولاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن, وتارشىلدىقتى جاقتايتىن ينتەلليگەنتسيانىڭ بىرنەشە ۇرپاعىن تاربيەلەدى. قوجا ۇلتتىڭ بيۋروكراتياسىنىڭ الدىندا جاعىمپازدىق تانىتىپ, قازاقتار ءوزارا جارىسىپ ءبىرىن-ءبىرى «ناتسيوناليست», «رۋشىل» دەپ كىنالادى.
ۇلتتىق پاتريوتيزم مەن ۇلتتىق كونفورميزم («تەك جۇرسەڭ, توق جۇرەسىڭ») ەتنوپسيحولوگيالىق ۇستانىمدار اراسىندا ەكى ويلى سولقىلداق قازاقتار دا از بولمادى. ساناعا سىڭگەن ينتەرناتسيوناليزم يدەولوگياسى دا تەجەدى. ايداھارداي ىسقىرعان يمپەريا ءبارىبىر ىرقىنا كوندىرەدى دەۋشىلەر بولدى.
سونىمەن بىرگە قازاقستان ۇلتتار ميداي ارالاسىپ, ءبىر-بىرىمەن ءسىڭىسىپ, اسسيميلياتسياعا ۇشىراعان ايماق ەدى. ونى رەسمي يدەولوگيا ينتەگراتسيا, حالىقتار دوستىعى دەپ باعالاعانىمەن, اسىرەسە ءوز ەلىندە ازشىلىققا ۇشىراعان قازاقتار ۇلتسىزداندى.
تاۋەلسىزدىك زامانىندا حالىق تالاي جاعدايدى وي ەلەگىنەن وتكىزدى, دەگەنمەن رۋحاني سالادا ءالى دە پارمەنسىزبىز. جاڭا قالالار سالىندى, ەل جاڭاردى, بىراق سانانىڭ جاڭارۋى باياۋ. جالپى قوعامدىق سانانىڭ دامۋىندا ساباقتاستىق زاڭدىلىعى دا بار, وتكەندى سانادان سىلىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتسىزدىق وتباسىلىق تاربيە, اقپارات اعىنىمەن, الەۋمەتتىك ورتانىڭ ىقپالىمەن جالعاسۋدا. سونداي-اق سىرتقى ىقپال دا بار. ورىس بۇقارالىق مادەنيەتى مەن ورىس ءتىلى ارقىلى قازاقتاردى ورىس يدەولوگياسى اياسىنان شىعارماۋ, تاۋەلسىزدىكتى قۇنسىزداندىرۋ ماقساتى بۇگىندە وتكىر كۇيىندە تۇر. رەسەيدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا رەسەي باسشىلارىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەردى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاۋ ءبىر اياعىنان ايىرىلىپ, ەندى ءبىر اياعىما عانا اياق كيىم الامىن دەپ ءوزىن جۇباتقان اداممەن بىردەي دەپ سىنايدى. سەبەبى ول ەلدەردى تاۋەلسىزدىكپەن قۇتتىقتاۋى تاريحىمىزعا كولەڭكە تۇسىرەدى, ولاردىڭ تاۋەلدى بولعانىن مويىنداۋمەن بىردەي دەپ ەسەپتەيدى. ولار تاۋەلدى ەمەس ەدى, ۋكرايندار, قازاقتار, باسقالار وزدەرى رەسەيگە سۇرانىپ قوسىلدى, رەسەي ولارعا وركەنيەت جەتىستىكتەرىن اكەلدى, اعارتۋشىلىق پارىزىن ورىندادى دەلىنەدى. ال افريكا ەلدەرىن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاۋ ورىندى, سەبەبى ەۋروپالىقتار اۋەلى ولاردى كۇشپەن باسىپ الدى, كەيىن مەملەكەتتىگىنەن ايىردى, ۇزاق ۋاقىت بايلىعىن تونادى دەپ ەسەپتەيدى.
ۇلتسىزدانۋدىڭ ءومىردىڭ رۋحاني سالاسىنداعى كورىنىسى الۋان ءتۇرلى جانە ۇلتسىزدىق ەلىمىزدىڭ ەتنورۋحاني احۋالىنا ءوزىنىڭ جاعىمسىز ىقپالىن تيگىزەدى. ءبىر كەزدەرى اكىمشىلىك ەكسپەريمەنتتى قولداپ, قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ پاسپورتىنا ۇلتىن كورسەتپەۋ ماقۇلداندى. ءبىر قاراعاندا پاسپورت دەگەن ادامنىڭ ازاماتتىعىن عانا كورسەتەدى, ال ۇلتتىعى – ساناسىندا. بىراق ۇلتتىق سانا تەرەڭ ورنىقپاعان, ءتىلى, مادەنيەتى, اقپاراتتىق ءپارمەنى ءالسىز ەتنوالەۋمەتتىك ورتادا بۇل ەكسپەريمەنت نيگيليستىك ۇستانىمعا جەتەلەدى.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ۇلت دەگەن ادامداردىڭ وزگەرىپ تۇراتىن شارتتى قاۋىمداستىعى, ادامدار وتباسىن, ۇلتىن, ءدىنىن, وتانىن وزگەرتە بەرەدى دەگەن كونسترۋكتيۆتىك تەوريا كەڭىنەن تارالۋدا. ەگەر قازاق باسقا ءتىلدە سويلەسە, سول تىلدەگى ادەبيەتتى وقىسا, باسقا ۇلتتىڭ تاعامىن دايىنداپ ۇيرەنسە, ول بايىرعى ۇلتىنان باسقا ۇلتقا اۋىسادى. ورىسشا سويلەپ, ل.تولستويدى وقىپ, بورشش پىسىرسە ورىس بولماعاندا كىم بولادى دەيتىندەر دە بار. سوندىقتان پاسپورتتا ۇلتتى كورسەتۋ, ۇلتتىق تەك, قۇندىلىق ماڭىزدى ەمەس دەيتىندەر كوبەيدى. وسىلاي فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, تۇركيا (ولار وتارلاۋشى ەلدەر) مەملەكەتتەرى سياقتى ازاماتتىق قوعامعا جەتەمىز دەگەن جالعان ءۇمىت جەتەگىندە كەتىپ قالدىق. شىندىعىندا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ, ەتنوستىق ادەپتى (ەتيكا) ساقتاۋ – رۋحانيلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى. سوندىقتان دا حالىق ساناعىندا ەتنوستىق ستاتيستيكا قاتار جۇرەدى. «مەن قازاقپىن, قازاق بولعانىما ماقتانامىن, باسقا ۇلتتىڭ وكىلى بولسام دا وسىلاي ماقتانار ەدىم», – دەيدى قازاق جىگىتى. ەلىمىزدەگى ەتنوستىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ سانى از بولعان سايىن نامىسى زور, ءتىلى, داستۇرلەرىن, مادەنيەتىن ساقتايدى, ەتنومادەني بىرلەستىك قۇرۋ ءۇشىن دە ولاردىڭ سانى كەرەك.
عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىم ءتاجىريبەسى, كەلىسىم مادەنيەتى مەن تاربيە قازاقستاندىقتاردىڭ مىنەزىن ۇستامدىلىققا بەيىمدەدى, داۋ-دامايدىڭ الدىن الۋعا, كەشىرىمدىلىككە يكەمدەدى.
ۇلتسىزدىق نەمەسە نيگيليزم كوسموپوليتيزمنەن ەگىز. كوسموپوليتيزم استامشىلدىقپەن, نيگيليزممەن, ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىكپەن ۇشتاسادى. كوسموپوليتيزم ۇلتسىزدانۋ ۇردىسىنە كۇش-قۋات بەرىپ, جاھاندانۋ زاڭدىلىقتارىمەن نيگيليزمدى نەگىزدەيدى.
گلوباليزم الەمنىڭ تۇتاستىعىن, ءوزارا بايلانىسىن, ءوزارا تاۋەلدىلىگىن, ءوزارا يكەمدىلىگىن ساناعا سىڭىرەدى. شىندىعىندا بۇل بۇكىل الەمدى ءبىر قالىپقا سالۋ ەمەس, بىرلەسۋ, ءارتۇرلى, ارتەكتى ۇلتتىق, ءدىني, ساياسي مۇددەلەردىڭ ىقپالداسۋى. جاھاندانۋدىڭ ساپالىق ءمانى وسىندا. بىراق, جاھاندانۋ قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ىقپال ەتەتىن كۇردەلى, ەكى جاقتى قۇبىلىس. ونىڭ توڭىرەگىندە بۇگىن ەكىۇداي پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. قازاقستان ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ءبىر توبى, اسىرەسە كاسىپكەرلەر, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, كەيبىر ادەبيەت, ونەر قايراتكەرلەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى مەنسىنبەيتىن كوسموپوليتتىك باعىت ۇستانسا, ەكىنشىلەرى پاتريوتتىق, ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى باعالايتىندار. سوڭعىلارىن, شۇكىر, بۇگىن باسىم توپ دەۋگە بولار. بۇل ەكىگە جارىلۋ باتىستا دا, شىعىستا دا, ۇلتتىق, ءدىني قاۋىمداستىقتار الىس–بەرىسكە, بايلانىسقا قارسى ەمەس, تەك رۋحاني ۇستەمدىلىككە قارسى. ەۋرووداق ەلدەرى امەريكالىق كينولارعا شەك قويادى. اسىرەسە, فرانتسۋزدار امەريكالىق, باسقا دا شەتەل مۋزىكاسىنا, ارتىستەردىڭ اعىلىپ كەلۋىنە, ولارعا ۇلتتىق ونەر يەلەرىنەن ارتىق ەڭبەكاقى تولەۋگە, شەتەلدىك قويىلىمدار مەن كينولارعا شەكتەۋلەر بەلگىلەدى. فرانتسۋزداردى باسقا ەۋروپالىقتار ۇلتشىل دەپ ايىپتاسا دا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بارىنەن دە جوعارى قويادى. باسقا مادەنيەتتەرگە ايقارا ەسىك اشۋ – ول ءوز مادەنيەتىن ءتومەندەتىپ, باسقانى قارجىلاندىرۋ, قولداۋ دەگەن ءسوز. ال كينو مەن تەاتر ول يدەولوگيا, ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ويلاۋ مادەنيەتىنە ىقپال ەتەدى.
ۇلتسىزدىقتان ارىلۋ, ۇلتتىڭ بيىك مەرەيى ونىڭ بولاشاعىنا سەنۋمەن بايلانىستى. جان-جاقتى باسەكەلەستىككە تۇسكەن قازاق ەلىنىڭ ۇپايى تۇگەل بولار ما ەكەن دەگەن ساۋال كوپ قازاقتىڭ كوكەيىندە. مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناسى ءاردايىم ءادىل, ءوزارا سىيلاستىققا نەگىزدەلە بەرمەيدى, بىرجاقتى ۇستەمدىك تە ورىن الاتىن جاعدايلار بارشىلىق. قايشىلىقتار ءتىپتى, ىمىراعا كەلمەيتىن قايشىلىقتار كەزدەسەدى: ءبىر جاق ۇلتتىق مۇددەلەردى قولداسا, ەكىنشى جاق, قاراما-قارسى, ۇلتتان جوعارى سىرت مەملەكەتتەردىڭ ءمۇددەسىن قورعايدى. وسى تۇستا قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ, ورتاق شەشىمگە كەلۋ, كەلىسۋ, كەلىستىرۋ, وزگەنى دە ويلاۋ, ۇتىلىستا قالماۋ ساياسي شەبەرلىكتى, تەرەڭ تالداۋدى قاجەت ەتەدى. كۇتپەگەن, توتەنشە جاعدايلار دا ايقىن, كۇمانسىز شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ءوزارا تاۋەلدىلىك, ەكونوميكالىق وداقتارعا كىرۋ, ۇلتتىق مۇددەگە نۇقسان كەلەتىن تۇستا ولاردان شىعۋدىڭ دا جولدارىن مەملەكەتتەر ويلاستىرادى. «مەن ءبىر رەت ايتتىم, تاعى دا قايتالاپ ايتام, تاۋەلسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن بولسا, ونداي ۇيىمداردا قازاقستان ەشۋاقىتتا بولمايدى. ءبىزدىڭ ەڭ جوعارى باعالايتىن بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك. اتا-بابامىزدىڭ قانىمەن, تەرىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىكتى ءبىز ەشكىمگە بەرە المايمىز. ونى قاسىق قانىمىز قالعانشا قورعاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇل جونىنەن ەشقانداي كۇدىك بولماسىن» – دەدى ن.نازارباەۆ.
ۇلتتىق مۇددەلەرگە پارىقسىزدىقپەن قاراۋ, تالعامسىزدىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى مەنسىنبەۋ, سەلقوستىق جانە ونى سەزىنبەۋ ۇلتسىزدىقتى بويعا سىڭىرە بەرەدى. بۇگىن جالعان رۋحانيلىق, ۇلتتىق مۇددەلەردى سىيلاعان بولۋ, ءتىپتى مۇسىركەۋ, ۇلتشىل بولىپ كورىنۋ دە كەزدەسەدى. كوپۇلتتىمىز دەپ باسقالاردىڭ قاسى مەن قاباعىنا قاراۋ دا ۇلتتىڭ نامىسىن تۇسىرەدى.
كونفۋتسي ون اتادان سوڭ نە بولارىن بولجاۋ مۇمكىن بە دەگەن ساۋالعا, ءداستۇر-سالتقا جۇگىنسە, سۇيىنسە, ۇلتتىق بولاشاعىن سەنىممەن بايىپتاۋىنا بولادى دەگەن ەكەن. ال بوتەننىڭ ارۋاعىنا تابىنۋ جارامساق ەلدىڭ ءىسى. باسقانىڭ اقىلىمەن ءجۇرۋ ونىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن قابىلداۋعا ۇيرەتەدى, ۇلتقا پالە اكەلەدى. ءداستۇرلى نانىم-سەنىم, ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇلتتىڭ تەمىرقازىعى.
ۇلتسىزدىق, ءبىر جاعىنان, وتارلانعان ۇلتقا ءتان كونگىش, جالتاق, ەلىكتەگىش پسيحولوگيانىڭ سالدارى. ەكىنشى جاعىنان, ۇلت مەرەيىنىڭ تومەندىگى. قازاق تەك رۋحاني جاعىنان قالجىراعان جوق, الەۋمەتتىك, تەحنولوگيالىق, عىلىمي جاعىنان الەۋەتىن ءالى دە جەتىلدىرۋ جولىندا. قازاق وتارلانعان حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە جاعدايىن سارالايتىن, ونىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, دەموگرافيالىق احۋالىن, ءومىر دەڭگەيىن, جۇمىسپەن قامتىلۋىن, كوشى-قونىن, ءتىپتى قىلمىسقا قاتىستىلىعىن تالدايتىن بۇگىن قاجەتتىلىك بار. باسقا مەملەكەتتەردىڭ بىرقاتارىندا سالىستىرمالى ەتنوستىق ستاتيستيكا جۇرگىزىلەدى. رۋحاني جاڭعىرۋ – ساياسي بەلسەندىلىك, ۇلت ماقساتىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭارۋمەن قاتار جۇرەدى.
امانگەلدى ايتالى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
