سىبايلاستاردىڭ سوڭعى cاعاتى سوعادى
سارسەنبى, 14 ناۋرىز 2012 7:23
ەلباسىنىڭ جولداۋىنا بايلانىستى قارجى پوليتسياسىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جاڭا باعىتى ايقىندالىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى سىرتى جىلتىر, ءىشى جەمقور شەنەۋنىكتەرگە قارسى ناقتى مايدان اشىپ پارا بەرۋشىنى دە, پارا الۋشىنى دا, بيۋدجەت قاراجاتىن جەگەندى دە, ۇرلاعاندى دا وڭدىرماي وپىندىراتىن جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ستراتەگياسىن جاساۋ قولعا الىندى.
سارسەنبى, 14 ناۋرىز 2012 7:23
ەلباسىنىڭ جولداۋىنا بايلانىستى قارجى پوليتسياسىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جاڭا باعىتى ايقىندالىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى سىرتى جىلتىر, ءىشى جەمقور شەنەۋنىكتەرگە قارسى ناقتى مايدان اشىپ پارا بەرۋشىنى دە, پارا الۋشىنى دا, بيۋدجەت قاراجاتىن جەگەندى دە, ۇرلاعاندى دا وڭدىرماي وپىندىراتىن جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ستراتەگياسىن جاساۋ قولعا الىندى. بۇل مەملەكەتتىڭ قارجىسىن بيلىكتى اسىرا پايدالانىپ سىبايلاسىپ سورعان تالاي شەنەۋنىكتىڭ سوڭعى ساعاتى سوعاتىنىن بىلدىرەدى. مىنە, وسى ورايدا حالىقتىڭ ورتاق قازىناسىنان سىبايلاسىپ ىشەرىن ءىشىپ, جەگەنىن جەپ, تۇك بولماعانداي تالتاڭداي باسىپ جۇرگەن ارامتاماقتاردىڭ ج ۇلىنىن ءۇزۋ ءۇشىن قازىر قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتقاندىعى تۋرالى بىلمەك ويمەن استانا قالالىق ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەربولات بالعاباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەربولات تەمىربولات ۇلى, جولداۋدا ايتىلعانداي, قارجى پوليتسياسىنىڭ ەندى نەگىزگى كۇشى «كولكەڭكەلى» ەكونوميكامەن, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلايتىندار جانە تامىرى تەرەڭگە كەتكەن جۇيەلى جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل ورايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاعاسىنا جارماسىپ كەلە جاتقان جەمقورلىقتى جويۋدىڭ جولى ەندى ءتۇبەگەيلى جاسالادى دەپ ويلايسىز با؟
– ءيا, جاسالۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى جولداۋىندا ايتىلعان جاڭا ماسەلەلەردى حالىق قازىر تالداپ, ءبىلىپ, ەندى سونىڭ ورىندالۋىن قالاپ وتىر. ونىڭ باستى سەبەبى, جىل سايىنعى جولداۋلاردا العا قويىلاتىن تاپسىرمالار ناتيجەسى ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدىڭ جوعارىلاۋىنا, ەلىمىزدىڭ جاقسارۋىنا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالىنىڭ تۇزەلۋىنە تۇپكىلىكتى سەبەبىن تيگىزىپ, جاڭاشا ءومىر سۇرۋگە جول اشۋىندا دەپ بىلەمىن. سوندىقتان حالىق جولداۋدى اسىعا كۇتەتىنى راس. ويتكەنى, ءار كۇننىڭ, ءار ايدىڭ, ءار جىلدىڭ وزىندىك تالابى بولادى.
سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ەل الدىنا, ءار مەملەكەتتىك ورگان الدىنا سول ۋاقىتتىڭ ۇردىسىنە ساي وزىندىك ءبىر تالاپ قويىلعانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى تاپسىرمالار بەرگەنى انىق. وسىعان وراي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسقانى دا ءسوزسىز. مىنە, وسى باعىتتا الار بولساق, ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا دا ءبىزدىڭ سالاعا قاتىستى بۇرىنعىدان وزگەشە تالاپتار قويىپ وتىر. بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن بىزگە سان ەمەس, ساپا قاجەت. ال ساپا بولۋى ءۇشىن, ارينە, جۇمىستىڭ جۇرگەنىن كورۋىمىز كەرەك.
وسىعان وراي قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى راشيد تولەۋتاي ۇلى ءتۇسىپبەكوۆ ءبىزدىڭ ۆەدومستۆونىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق ماقساتتاردى ناقتىلادى. قارجى پوليتسياسىنىڭ جەكە قۇرامىنا بارلىق كۇش-جىگەرىن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە, «كولەڭكەلى» ەكونوميكاعا قارسى تۇرۋعا جانە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋعا جۇمىلدىرۋ تاپسىرىلدى.
– قارجى پوليتسياسى تۋرالى جۇرت اراسىندا وزگەشە پىكىر قالىپتاسقان. ءبىرقاتار ادامدار ۇركە قارايدى. ءارينە, ولاردىڭ كوبى جەمقورلار بولۋى ءمۇمكىن. دەگەنمەن, قارجى پوليتسياسى جازالاۋشى ورگان ەمەس قوي؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز, قارجى پوليتسياسى جازالاۋشى ورگان ەمەس. ول ەلدىڭ قامىن ويلاعاندىقتان قۇرىلعان. سوندىقتان بىزگە, ەڭ الدىمەن, جۇرتتىڭ قورىققانى ەمەس, حالىقتىڭ سەنىمى كەرەك. سەنىم بار جەردە جۇمىس تا جۇرەدى. ال سەنىم بولۋ ءۇشىن ىسىمىزدەن ادىلدىكتىڭ, ادالدىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرۋى ءتيىس. ءوزىڭدى ءوزىڭ جاتتاي سىيلا دەيدى. حالىق سەنەتىندەي قىزمەت اتقارىلۋى ءتيىس. مۇنداي جۇمىس قارجى پوليتسياسى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا بىردەن اسەرىن تيگىزەدى. بىراق الدىمەن مۇنداي جۇمىستى اتقارا الۋىمىز كەرەك, ونى اتقارا الاتىنداي مىقتى ماماندار بولۋى قاجەت. ولار كىمدەر؟ ولار ءتارتىپتى, ادال, مادەنيەتتى, وزدەرىنىڭ قىزمەتىمەن بيزنەستى ارالاستىرمايتىن بىلىكتى ادامدار.
بىرەۋلەر ارىزدانا كەلگەندە سولاردىڭ ءىسىن دۇرىس تالداپ, ءتيىستى دارەجەدە انىقتاپ سارالاي الاتىن, ەكى تاراپقا دا زاڭ تالابىنا ساي ءادىل قارايتىن مامان بولعانى ءجون. ويتكەنى, جابىرلەنگەن ادامنىڭ قۇقىعىن زاڭ تالابىنا ساي قورعاۋ ءۇشىن ءماسەلەنىڭ ءمانىن, وقيعانىڭ كوزىن تاپ باسىپ, اقتى اق, قارانى قارا دەي الماساق, قايتىپ بىرەۋلەردى جاۋاپقا تارتۋعا بولادى. وندا جابىرلەنۋشىنى قورعاۋ اۋىلى الىستاي تۇسەدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ارامىزداعى تاربيە جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك.
بۇل جاعىنان العاندا كادر تاڭداۋ ءماسەلەسى الدان شىعادى. ال كادر ءبارىن شەشەدى دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. بىزگە كەلەتىن جاستاردىڭ كوبى سوناۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق وسى قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا ىستەسەم, ەلىمە, حالقىما پايدامدى تيگىزسەم دەگەن ويدا بولاتىندىعىنا ءشۇبام جوق. بىراق ولار جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, بارلىق زاڭداردى جاتتاپ كەلگەنىمەن, ەندى مىنا ءىستى تەرگە دەپ ءبىردەن جاۋاپتى جۇمىسقا جۇكتەي المايسىڭ. جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرگەن جاس ماماننىڭ بىلگەنىنەن ءالى ءبىلمەگەنى كوپ ەكەنى بەلگىلى. مىنە, وسى كەزدە ناعىز تەرگەۋشىنىڭ قانداي بولاتىندىعىن وعان ۇيرەتەتىن كىم؟ ارينە, بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تىسقاققان ماماندار. ەگەر ولار جاڭادان كەلگەن جاستارعا ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن, ادەپتى مىنەزىمەن, دۇرىس ءىسىمەن ونەگە كورسەتپەسە, كىم ۇلگى بولادى؟
دەمەك, ءبىز اگەنتتىك توراعاسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ءوز ارامىزدا تاربيە جۇمىسىن باستاپ كەتتىك. تاربيەلى تەرگەۋشى جۇرتتىڭ كوڭىلىندە ءزىل قالدىرمايدى. قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى نەعۇرلىم قاراپايىم, ادال بولا تۇسسە, ول سوعۇرلىم زاڭ تالاپتارىنا ساي ارەكەت ەتەدى. ارامىزدا ارىن ساتىپ, قىزمەت بابىن پايدالانىپ جۇرگەندەر جوق دەپ ايتا المايمىن. مۇنداي ارامزالار قاي مەكەمەدە بولسا دا كەزدەسەدى. دەگەنمەن, قارجى پوليتسياسىندا ونداي تەرىس ويلى جانداردىڭ بولماعانى دۇرىس.
سونىمەن بىرگە, اگەنتتىك توراعاسىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا قارجى پوليتسياسى ورگاندارىندا زاڭسىز تەكسەرىس بولعان جاعدايدا, ونى جۇزەگە اسىرعان قىزمەتكەرمەن قاتار ونىڭ باسشىسى دا جازالاناتىن بولادى.
قىلمىسپەن زاڭسىز كۇرەسۋگە بولمايدى دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل اتالى ءسوزدى قىلمىسكەرلەرمەن كۇرەس جۇرگىزگەندە ولاردىڭ قۇتىلۋىنا, ايلاسىن اسىرۋىنا ءتۇرتكى, سەبەپ بەرمەۋىمىز ءۇشىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. جان-جاقتى بىلىكتى, اشىق تەرگەۋ جۇرگىزىپ, بۇلجىماس دالەلدى العا تارتقاندا سول قىلمىسكەردىڭ ءوزى دە امال جوق, شىندىققا مويىنسۇنادى. مىقتى تەرگەۋشىنىڭ اقيقاتى ارقىلى ءوزىنىڭ كىنالى ەكەندىگىنە امالى جوقتان كونەدى. بۇل سوتتىڭ دا نەگىزگى شەشىمدى شىعارۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, قىلمىسكەردىڭ شىندىقتان جالتارا الماۋىنا كومەكتەسەدى.
– «حالىق ايتسا قالت ايتپايدى» دەگەن ناقىل بار. قازىرگى كۇنى كەز كەلگەن مەكەمەدەگى قاراپايىم ادامدار كىمنىڭ جەمقور ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى. بىراق بالا-شاعاسى بار, الىپ وتىرعان ءبىر ايلىق جالاقاسىنان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن اۋزىن اشا المايدى. اسىرەسە, مىنا بىرقاتار اق, جشس-لەر, ءتىپتى قايسىبىر مەكەمەلەر ەلگە پايدالى شىعارىپ جاتقان تۇك ونىمدەرى بولماسا دا ونىڭ باسشىلارى مىڭعىرعان جالعان بايعا اينالعاندار. بۇلاردىڭ قىزمەتىندە جەمقورلىق كورىنىستەرى جوق دەپ ويلايسىز با؟ ونداي جەمقورلىقتى مۇلدە توقتاتۋعا بولماس پا ەدى؟
– ارينە, ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. حالىق ءبارىن دە كورىپ وتىر. بىرەۋلەر ناقتى ەڭبەگىمەن حالىققا پايداسىن تيگىزىپ بايدى, بىرەۋلەر جاتىپ الىپ جەمقورلىققا جول بەرەدى. ەندى, بۇدان بىلاي بيۋدجەت قارجاتىن قىمقىرعاندار تايرانداپ جۇرە المايدى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىققا قاي سالادا كوبىرەك جول بەرىلەدى, اۋەلى سوعان باسا نازار اۋدارىپ, مونيتورينگ جاساپ وتىرۋ كەرەك. بۇل ءبىر شەنەۋنىكتىڭ پارا العان نەمەسە بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاپ قويعان ىسىنە سايكەس ونى تەكسەرۋگە جان-جاقتى دايىندالىپ بارۋىمىز ءۇشىن قاجەت. دەمەك, سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىسىن انىقتاۋعا بارعان قىزمەتكەرلەرىمىز تەكتەن-تەككە تەكسەرىس جۇرگىزبەۋى ءتيىس. ءاربىر حابار ءۇشىن شاپقىلاپ, تەكسەرىس جۇرگىزە بەرۋ ابىروي اپەرمەيدى. ءوزگەنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلەدى. بىراق سىبايلاس جەمقورلىق دەرەگىنە سايكەس تەكسەرىس جۇرگىزىلدى ەكەن, ودان ءبىر ناتيجە شىعۋى دا كەرەك. ماسەلەن, ويىن اۆتوماتتارىن قولدانباۋ تۋرالى زاڭ بار. سوعان سايكەس قالامىز دا باقىلاۋ جۇرگىزە المايتىنداي ۇلكەن ەمەس. الايدا, جاسىرىن ويىن اۆتوماتتارى بيزنەسى توقتار ءتۇرى جوق. ەندەشە نەگە وعان ءبىرجولاتا توقتام سالىنبايدى؟ مىنە, وسى ورايدا ءبىز قازىر ونداي جاسىرىن ويىن اۆتوماتتارى انىقتالعان ورىننىڭ ءبارىن تۇپكىلىكتى تۇردە مۇلدە جاۋىپ تاستاۋعا كىرىستىك. ەكىنشى رەت, ياعني قايتادان ءبىز بۇل ماسەلەگە اينالىپ كەلمەۋىمىز قاجەت. جاسىرىن ويىن اۆتوماتتارى بيزنەسىن جويعاننان كەيىن ول جەردە سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن دە جويىلادى. ءسويتىپ, جاسىرىن ءبىرقاتار بيزنەستىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە ەشكىم دە كومەگىن تىقپالاي المايدى. ال قاي كوشەدە, قانداي پاتەردە جاسىرىن ويىن اۆتوماتتارى ساۋداسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن كەز كەلگەن ادام بىلەدى. دەمەك, ولاردى انىقتاۋ دا قيىن ەمەس. بۇعان تولىقتاي مۇمكىندىك بار. زاڭسىزدىقپەن زاڭ شەڭبەرىندە عانا كۇرەسە ءبىلۋ كەرەك.
– ۇجىم باسشىسى رەتىندە قىزمەتكەرلەرگە قانداي تالاپ قوياسىز؟
– ارينە, ۇلكەندى-كىشىلى قىزمەتتەردە باسشىلىق ورىنداردا جۇمىس ىستەدىك. ءبىراق ءار قىزمەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار دەگەندەي, قاشاندا قاي جەردە دە جاۋاپتىلىق ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋ كەرەك. جاقسى جۇمىس ءجۇرۋى ءۇشىن ۇجىمداعى اۋا رايىنىڭ دا نۇر شاشىپ تۇرعانى دۇرىس. ول ءۇشىن ءاربىر قىزمەتكەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلگەنىم ءجون دەپ ويلايمىن. ونىڭ وتباسىلىق, تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك جاعدايى, قانداي شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەرى بار دەگەندەي, مۇمكىندىك بولسا ولاردى شەشۋگە تىرىسقان ءجون. قىزمەتكەردىڭ مۇنداي ماسەلەلەرى شەشىلگەن سوڭ ودان جۇمىستى دا قاتاڭ تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىمىز بار. وتىرىك ايتىلماۋ كەرەك, وسەك پەن شىندىقتى ايىرا بىلگەن دۇرىس. كەز كەلگەن قىزمەتكەردىڭ وزىندىك ويلارى بار. ولار كۇندەلىكتى ومىردە ناقتى ماسەلەلەرمەن ءتىكەلەي بەتپە-بەت ۇشىراسىپ ءجۇرگەن ادامدار. مەن قىزمەتكە تاعايىندالعان بويدا ءاربىر قىزمەتكەردى شاقىرىپ, ولاردان ەگەر وسى لاۋازىمدا قىزمەت اتقارساڭ, جۇمىستى قالاي باستاپ, نە ىستەر ەدىڭ دەگەن سۇراقتار قويدىم. راسىندا, ولاردىڭ ايتالماي جۇرگەن ويلارى مەن ۇسىنىستارى كوپ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءىستە ءوزىم بىلەم دەۋ ابەستىك, ءبىزدىڭ ءبىر-ءبىرىمىزدەن ۇيرەنەتىنىمىز بارشىلىق. مۇنىڭ ءبارى اقىر اياعىندا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن قايتكەندە ءتيىمدى كۇرەسۋگە بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ, اقىلداسىپ ءپىشكەن تون كەلتە بولمايدى.
جالپى, قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرىنىڭ ءاربىر ىسىنەن دە, سوزىنەن دە زاڭدىلىقتىڭ تالاپتارى ايقىن ءبىلىنىپ تۇرۋى ءتيىس. ادام تىلدەسكەنشە دەمەكشى, ماسەلەن, ءسويلەسكەن كەزدە دە ءا دەگەننەن-اق كىمنىڭ كىم ەكەنى ءبىردەن بايقالادى. بۇل كەزدە مادەنيەتتىلىك, ادەپتىلىك, تاربيەلىك, ىزەتتىلىك ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت. ال كەز كەلگەن ءبىر ءىستى تەكسەرۋگە بارعان قىزمەتكەرىمىزدىڭ مىندەتى وتە اۋىر. ونىڭ تەرگەيتىن ادامى قىلمىسكەر مە, ايىپتى ما, كۇدىكتى مە, جابىرلەنۋشى مە, مەيلى, كىم بولسىن, ءبارىبىر ادام عوي. مۇمكىن كۇدىكتى دەگەنىمىز تەكسەرە كەلگەندە سۋدان اق, ءسۇتتەن تازا ادام بولىپ شىعۋى كادىك. ول ادامداردىڭ ءبارىمەن بىردەي مادەنيەتتى تۇردە سويلەسە ءبىلۋ كەرەك. ال ونداي ءسوزدىڭ باسى, بارلىق قىزمەتكەرلەرىمە دە قويىپ وتىرعان تالاپ, مەيلى ءبىر-بىرىمەن سويلەسكەندە دە «ءسىز» دەپ ءتىل قاتۋدان باستالعانى ءجون. بارا سالا قوقان-لوقى كورسەتكەن تەرگەۋشىدەن گورى ادامدىق قۇقىن تاپتاماي جوعارى مادەني تالاپتا سويلەسكەن قىزمەتكەرىمىزگە ءىستى اشۋ جەڭىلگە تۇسەتىنى انىق. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ورىن العان قىلمىستى اشۋ. ال ونى جازاعا تارتۋ, تارتپاۋ سوتتىڭ ءىسى. دەمەك, ءبىز ادىلدىكتى ىزدەۋشى ياعني ناقتى قىلمىستىڭ بولعانىن جانە قالاي ورىن العانىن دالەلدەۋشىمىز.
بۇرىن مۇندا ءتىپتى جۇرت ءوزىنىڭ بىرەۋگە بەرگەن قارىزىن قايتارۋ ءۇشىن دە ارىزدانعان ەكەن. سونىڭ قارىزىن قايتارۋعا قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرى ارالاسىپتى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس, ويتكەنى, قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرى بىرەۋدىڭ قولشوقپارى ەمەس. مۇنداي ەكى ادامنىڭ ازاماتتىق ءىسىن قارايتىن سوت بار, سونىڭ الدىنا جۇگىنۋى ءتيىس. قازىر مۇنداي ىستەر بويىنشا شاعىم ايتا كەلگەن جاندارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋدەمىز. ال ەڭ باستىسى, مۇنداي داۋعا ارالاسپاۋ ارقىلى ءبىز قىزمەتكەرلەرىمىزدى سىبايلاس جەمقورلىققا سەبەپ بولۋى ءمۇمكىن دەرەك كورىنىستەرىنەن ساقتاپ قالامىز.
– دەگەنمەن, كەز كەلگەن قىزمەتكەر ءسىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن قانداي باعىتتا كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن بىلە بەرمەيدى عوي.
– سوندىقتان دا بىزدە قازىر ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق جاسالىپ جاتىر. ءسىز دۇرىس ايتتىڭىز, تەرگەۋشى ياكي جەدەل قىزمەتكەر قىلمىستى اشۋ بارىسىنا تەك ءوز ويىمەن, جەكە تۇسىنىگىمەن كىرىسىپ كەتپەۋى كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ, ەكونوميكالىق قىلمىستىڭ ءتۇرى كوپ. ال بۇل جونىندە بىزدە بۇرىنعى قارالعان ىستەر بويىنشا ۇيرەنەتىن تاجىريبەلەر بارشىلىق. سولاردىڭ اراسىنان كۇردەلى قىلمىستاردىڭ اشىلۋ جولدارىن جيىپ, ءبىر ارناعا ءتۇيىپ تەرگەۋشىگە جول كورسەتەتىن, باعىت-باعدار بەرەتىن, تۇيىققا تىرەلگەن ساتتە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەتىن نۇسقاۋلىق دايىندالۋدا. ماسەلەن, سالىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى, سول سياقتى پارا بەرۋ, پارا الۋ, قىزمەتتىك ءۋاكىلەتتىكتى اسىرا پايدالانۋ, جالعاندىققا بارۋ, جاسىرۋ ت.ب. تۋرالى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق جوق. ويتكەنى, قازىر زاڭدار دا كوپ, زامان تالابىنا ساي جاڭا تۇسىنىكتەر دە كوپ. وعان سايكەس قىلمىستىڭ تۇرلەرى مەن مازمۇنى دا وزگەرە تۇسۋدە. دەمەك, اتالعان نۇسقاۋلىق جاڭادان كەلگەن ماماندارعا ايرىقشا كومەك ەكەنى بەلگىلى.
– قۇلاعىم تىنىش بولۋ ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇپ تامىرىمەن قۇرتىپ جىبەرۋ كەرەك دەگەنىڭىز جۇرەككە جىلى تيەدى ەكەن. الايدا, جەمقورلار ۇستالعاندا, مىنە, مەنىڭ جەگەنىم دەپ بار قاراجاتىن نەمەسە دۇنيە-مۇلكىن ۇستاتا بەرمەيتىنى انىق. ول بار ۇرلاعان دۇنيەسىن تۋما-تۋىستارىنىڭ اتىنا جازدىرىپ, ءزاۋلىم سارايلار تۇرعىزىپ, قوس-قوستان شەتەلدىك قىمبات كولىكتەر الدىرتىپ مۇرتىنان ك ۇلىپ جۇرە بەرەدى. ۇستالسا قۇتىلادى, كوپ بولسا از-كەم وتىرىپ شىعادى. سوسىن وزگەنىڭ اتىنا تۇسىرگەن وراسان بايلىعىنا مالشىنىپ, راحاتتانا قايتا تىرلىگىن باستايدى. سوندا قىلمىسكەردى سوتتاپ قانا قويعاننان ەل نە ۇتادى؟
– ارينە, ايتىپ وتىرعانىڭىز شىندىق. ەگەر قىلمىسكەردىڭ جەكە ەسەبىندە تۇك قاراجات بولماسا, ەشتەڭە ىستەي المايمىز. بىراق, جەمقورلىق كورىنىسى بايقالعان كەزدە-اق, ەگەر تاجىريبەلى تەرگەۋشى بولسا و باستا جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن ءجۇرگىزۋ بارىسىندا ءبارىن تاپ باسۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, كوزگە سامالاداي جارقىراپ كورىنىپ تۇرعان كوتتەدجدەردى, كەڭ سارايداي پاتەرلەردى, قىمبات كولىكتەر, قۇندى دۇنيە-م ۇلىكتەردى قىلمىستىق قاراجات جولىمەن كەلگەندىگى تۋرالى اقپارات تۇسسە, انىقتاۋ قيىن ەمەس. وسى دۇنيەلەردىڭ ءبارىن ول تۋىسقانىنىڭ اتىنا جازعىزىپ قويىپ, سول ۇيدە ءوزى تۇرۋى دا نەمەسە سول قىمبات كولىكتى پايدالانىپ ءجۇرۋى دە ابدەن مۇمكىن. ەندەشە, بۇل قىلمىستاردى وپ-وڭاي دالەلدەۋگە بولادى دەگەن ءسوز. ال دالەلدەنسە, مەيلى كىمنىڭ اتىنا جازىلسىن, تۇگىن قالدىرماي تاركىلەۋگە زاڭ بويىنشا جول اشىلادى. مىنە, مەن جوعارىدا ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىلىكتى, ءتاجىريبەلى, اسقان شەبەر بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى ايتقانىم سول. ولار كەز كەلگەن جەمقوردىڭ جەگەن, بىراق جاسىرىپ ۇلگەرگەن دۇنيەسىن تاۋىپ, دالەلدەپ ءاشكەرە ەتە الاتىنداي دارەجەدە بولۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار كەز كەلگەن كاسىپورىنداعى قىلمىستى اشاردا وندا جۇمىس ءىستەيتىن ادامداردىڭ جاعدايىن دا ويلاعان دۇرىس. ايتپەسە, ونىڭ باسشىسى ەكونوميكالىق قىلمىسپەن ۇستالعان ەكەن دەپ كاسىپورىننىڭ ەسەپ-شوتىن مۇلدە جاۋىپ تاستاۋ, سول مەكەمەدەگى جۇمىسشىلاردىڭ ءبارىن ايلىقتارىنان قاعۋ دەگەن ءسوز. ءماسەلە الگى مەكەمەدە قانداي دارەجەدەگى قىلمىس جاسالدى, سونى انىقتاپ بارىپ سايكەس شەشىم قابىلداۋ كەرەك. ەگەر ول كاسىپورىن سالىعىن تولەپ تۇرسا, بىراق تەك بار ماسەلە ءبىر عانا باسشىعا قاتىستى بولسا نەلىكتەن باس-كوز جوق كەلە سالا ءبارىنە توقتام سالۋ قاجەت؟
– قاي سالانى المايىق, اسىرەسە, مىنا قۇرىلىس سالاسىندا بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرىپ, اقىر اياعىندا قۇرىلىس تا جوق, تۇك تە جوق تالتاڭداپ باسىپ جۇرگەندەر كوپ-اق. سول بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرىپ جاتقاندارعا قاشان توسقاۋىل قويىلادى؟
– بۇل ءوزى راسىندا دەندەگەن كەسەل بولىپ تۇر. بيۋدجەت قاراجاتىن جەيتىندەر وزدەرى ەشۋاقىتتا ۇستالمايتىنداي سەزىنەدى. قازىر بىزدە قۇرىلىس سالاسىنداعى ءبىر ءىستىڭ تەرگەۋى اياقتالىپ قالدى. ءىستىڭ قوزعالعانىنا ءبىر جىلدان اسقان. بىراق ازىرگە ەشقانداي ءناتيجە جوق. ميللياردتاعان قاراجات قولدى بولعان. بىرنەشە شەتەلدىك ەڭ قىمبات كولىكتەر ساتىپ الىنعان. سەزىكتى شەتەلدە تايراڭداي باسىپ ءجۇر. مەملەكەتكە وراسان زيان كەلگەن. ەندى ءىستى قايتا قولعا الدىق. مۇنداي ادامدار از بولماي تۇر. ولار ەشۋاقىتتا حالىقتىڭ, ەلدىڭ قامىن ويلامايدى, تەك وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەسىن, قالتاسىن تولتىرۋدى عانا ويلايدى. سوندىقتان بىزدە بۇرىن قارالىپ, كەيىن بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن توقتاپ قالعان بيۋدجەت قاراجاتىن سىبايلاسا جەگەندەرگە بايلانىستى ىستەردى قايتا قاراماقپىز. ولاردىڭ بارىنە جاڭا سوققى بەرىلەتىن كۇن الىس ەمەس.
– ءوزىڭىزدىڭ يدەالىڭىز تۋرالى ايتساڭىز.
– مەنىڭ يدەالىم تولە بي, قازىبەك جانە ايتەكە بي. ولار قازىرگىدەن قيىن كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ىستەردى شەشكەنى ايان. ءماسەلەن جەر داۋى, جەسىر داۋى كەزىندە ولار قارا قىلدى قاق جارىپ ءادىل شەشىم شىعاردى جانە ولاردىڭ سول شەشىمى حالىقتىڭ ءبىرلىگىن نىعايتا ءتۇستى. بابالارىمىز, شىنىن ايتۋ كەرەك, وسى كۇندى اڭساپ كەتكەن جاندار. سوندىقتان دا قاشاندا بىرلىكتى ويلاعان. ءبىز سول ۇردىستەن اۋىتقىماۋىمىز كەرەك. قاشاندا ادىلدىك پەن شىندىقتى جالاۋ ەتىپ ۇستاپ, الدا ءجۇرۋىمىز كەرەك. ناپولەون جەڭىلىسكە ۇشىراعان سوڭ ايتقان ەكەن, ءبىزدىڭ جاۋىمىزدان جەڭىلۋ سەبەبىمىز, ولاردىڭ كومانديرلەرى سوڭىمنان ەرىڭدەر دەپ اتتانداسا, مەنىڭ ساردارلارىم العا دەپ قانا ايقايلاعان دەيدى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولىندا دا ءبىز تەك الدا ءجۇرگەنىمىز دۇرىس دەپ سانايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
