ايماقتار • 03 ءساۋىر، 2019

الماسايدىڭ تازىلارى

1226 رەت كورسەتىلدى

الماسايدىڭ تازىلارى تۋرالى ەكى جىل بۇرىن تارباعاتايدىڭ جىگىتتەرىنەن ەستىپ ەدىك. «انە بارام، مىنە باراممەن» بۇل اۋىلعا بيىل، جاقىندا، ناۋرىزدىڭ جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە جول ءتۇستى.

الماسايدىڭ تازىلارى تۋرالى ەكى جىل بۇرىن تارباعاتايدىڭ جىگىتتەرىنەن ەستىپ ەدىك. «انە بارام، مىنە باراممەن» بۇل اۋىلعا بيىل، جاقىندا، ناۋرىزدىڭ جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە جول ءتۇستى.

قىمىزدى اۋىل سارجالدىڭ ءار ءۇيىنىڭ جانىنان ساۋىندى بيە كورەتىنىمىز سەكىلدى الماسايدىڭ ءار ءۇيىنىڭ قاسىنان، اۋىلدىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنان كوزىمىزگە كولبەڭدەپ تازى تۇسەتىن شىعار دەپ ويلاعانمىن وسكەمەننەن شىققاندا. بۇل ويىمدى ءبىزدى اۋىل اكىمدىگىندە قارسى العان اياعىنا رەزەڭكە ەتىك كيگەن عاعلان رامازانوۆ اعامىزعا ايتقانىمدا «قازىر بۇرىنعىداي كوپ يت جوق. ونىڭ ۇستىنە كوكتەمنىڭ كەزى. يتتەردىڭ كوبى قورادا، بايلاۋدا. ءجۇر، مەن سەندەردى يت ۇستايتىن جىگىتتەرگە اپارايىن» دەپ ەلدى مەكەننىڭ جوعارى جاعىنا قاراي باستاعان. اۋەلگى كولىك باسىن تىرەگەن شاڭىراعىمىزدىڭ يەسى اۋىلداستارى ماكا دەپ اتايتىن، ورتا جاستاعى مەدەتحان قابيدوللا ۇلى ۇيىندە ۇستاپ وتىرعان ەكى تازىسىن كورسەتتى. «ەس بىلگەلى تازى ۇستايمىز. اعالارىم دا يت جۇگىرتكەن. ءبىزدىڭ اۋىلدا تازى كوپ. اتقا مىنەتىن جىگىتتەردىڭ كوپشىلىگىندە بار. بۇرىن الماسايدا تازى بۇدان دا كوپ بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇستاپ جۇرگەنىمىز سول بۇرىنعى تازىلاردىڭ تۇقىمدارى عوي»، - دەگەن اڭقۇمار اعامىز اتىن ەرتتەپ جاتىپ. سوسىن «قازىر جىگىتتەردى ەرتىپ كەلەمىن» دەپ ءبىزدى اۋىلدىڭ جوعارى جاعىنداعى، قارلى بەتكەيگە قاراي باعىتتاعان. مۇندا تازىلاردىڭ كوپتىگىنە اۋىل شەتىندەگى تاستاق بەتكەيگە كولىگىمىزبەن كەلىپ توقتاعاندا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. تاستاق توبەنىڭ ماڭىنداعى ءۇش ءۇيدىڭ ءبىرىنىڭ ەسىك الدىنان، ەكىنشىسىنىڭ قوراسىنىڭ ارتىنان تازى كوردىك. بۇل دا تۇك ەمەس ەكەن، مەدەتحان اعامىز قوس تازىسىن ەرتىپ، ءبىز تۇرعان شاعىن توبەشىككە قاراي جاقىنداعاندا ءار ءۇيدىڭ بۇرىشىنان ورە تۇرەگەلگەن تازىلاردى ساناپ ۇلگەرمەدىك. بايقاعانىم، الماسايدىڭ تازىلارىنىڭ تۇستەرى دە، تۇرقى دا ءارتۇرلى ەكەن. كوبى سۋىققا ءتوزىمدى، جۇندەس كەلەتىن سەكىلدى. «الماسايدىڭ تازىلارى قىسى-جازى دالادا جاتادى. ءجۇنى قالىڭ، سۋىققا ءتوزىمدى. جازىقتا دا، تاۋ-تاستا دا جاقسى جۇگىرەدى. وزدەرى ءىز كەسەدى، وزدەرى ىننەن اڭدى قۋىپ شىعادى. اڭ بولعاندا، بىزدەگى بارى – تۇلكى مەن قويان عوي. قاسقىردى ەمگە تاپپايسىز» دەپ اڭگىمەسىن جالعادى توبە باسىندا ەكى تازىنىڭ يەسى.

جالاڭ قولمەن تۇلكى سوققان

تاستاق توبە باسىندا اتقا ءمىنىپ، تازىلارىن ەرتىپ كەلۋگە ءتيىس اۋىل ازاماتتارىن كۇتىپ تۇرعانىمىزدا قاسىمىزعا جاياۋلاتىپ ۇستىنە اسكەري كيىم كيگەن جىگىت كەلدى. ءوزىن داستان احماديەۆ دەپ تانىستىرعان زامانداسىمىزدىڭ 6 تازىسى بار كورىنەدى. اكەسى دە، اتاسى دا ۋاعىندا يت جۇگىرتىپتى. بۇل جىگىت تە مەدەتحان اعامىزدىڭ ايتقاندارىن قوستاپ، بۇرىن اۋىلدا تازى كوپ بولعاندىعىن، زامان ىڭعايىمەن ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ كوپشىلىگى قالاعا كوشىپ كەتكەنىن، مۇنىڭ جەتى قازىنا تۇقىمىنىڭ ازۋىنا، ازايۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەنىن جاسىرمادى. «دەگەنمەن دە سوڭعى بۋىن – اۋىلداعى كىشكەنە ىنىلەرىمىزدىڭ تازى ۇستاۋعا ىنتا-ىقىلاستارى جاقسى. كۇزدە   بىزبەن بىرگە اڭعا شىعادى. سىزدەر نەگىزى كوكتەمدە ەمەس، كۇزدە، العاشقى قار جاۋعاندا كەلۋلەرىڭىز كەرەك ەدى. وي، ناعىز كەرەمەتتى سوندا كورەسىزدەر. ءبىر ادام اتقا مىنسە، سوڭىنا از دەگەندە ءۇش تازى ەرتەدى. كىشكەنە بالالارعا دەيىن يتپەن جۇرەدى» دەپ اڭگىمەلەسۋشىمىز ءبىر جاعى ءبىزدى قىزىقتىرىپ، ەكىنشى جاعىنان «كەلمەيتىن ۋاقىتتا كەلدىڭدەر» دەگەندى ەمەۋرىنىمەن ۇقتىرعانداي بولعان.

وسكەمەنگە قاتىناپ جۇمىس ىستەيتىن داستان زامانداسىمىزدىڭ يت جايىنا ءبىرشاما قانىق ەكەندىگىن ءسۇت ءپىسىرىم مەزەتتەگى اڭگىمەسىنەن اڭعاردىم. اڭعا تۇسەتىن يتتەردىڭ ۇيدەگى، اۋىل اراسىنداعى سەلتەڭباي يتتەردەن تەز قارتاياتىنىن، تازىنىڭ قانشىقتارى 7 جاسقا دەيىن شالدىقپاي جۇگىرەتىنىن شىنىن ايتسام، العاش رەت وسى ساياتقۇمار جىگىتتەن ەستىدىم. «يتتەردىڭ قانى تازا بولۋ ءۇشىن باسقا جاقتان تازى تۇقىمدارىن اكەپ وتىرامىز. الماسايدىڭ تازىلارىن ەلىمىزدىڭ جان-جاعىنان كەلىپ، الىپ جاتادى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءبىر تازىسىن بوكسشى قانات يسلامعا سىيلاپتى دەپ ەستىگەنبىز»، - دەيدى ول.

جۇرتتىڭ كوبى جۇمىستا بولاتىن جۇما كۇنى كەلگەننەن كەيىن بە اتقا ءمىنىپ، تازى ەرتكەن جىگىتتەر ءبىز ويلاعانداي كوپ جينالا قويمادى. «بارىمەن بازار» دەپ كولىگىمىزگە وتىرىپ، اۋىل ورتاسىنداعى جولمەن كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا جاڭاعى تاستاق توبەدەن الدەكىمدەر قول بۇلعاپ، وزدەرىنە قاراي شاقىردى. بارساق، قارا شاپكىسىن كوزىنە باسا كيگەن ءبىر اعامىز جيرەن قاسقا اتىن ولاي دا، بىلاي دا ويقاستاتىپ ءجۇر ەكەن. استىنداعى اتى تىزگىندى تارتقان سايىن كوككە شاپشيدى. «باعانادان بەرى ماعان نەگە ايتپاعانسىڭدار؟! ۇيدە بوس جاتىرمىن عوي»، - دەيدى بەيتانىس اعامىز. سويتسەك، الپىستان اسسا دا، ون سەگىزدەگى جىگىتتەي جۇلقىنىپ تۇرعان بۇل كىسى دە (اتى-ءجونى - كادىر شىنتەمىروۆ) كەزىندە تازى ۇستاپ، يت جۇگىرتىپتى. ءبىر قىزىعى، استىنا مىنگەن جيرەن قاسقا اتىنىڭ دا، ءوزىنىڭ دە جاس ءارى قۋاتتى كەزىندە تۇلكىنى قۋىپ جەتىپ، جالاڭ قولمەن ۇستاعان كەزى بولىپتى. «ءيتىم ابدەن بولدىردى. تۇلكىنىڭ دە دىمى قۇرىدى. استىمداعى مىنا جيرەن قاسقامەن تۇلكىنى قۋىپ جەتتىم. سەنگەن ءيتىم سوڭىمدا قالدى، مەن تۇلكىنى اتپەن قايىرىپ ءجۇرمىن. تۇلكىنى قولىممەن ۇستاعانىمدى تۇسىرسەڭدەر عوي، شىركىن! سول كۇنى قاراكوزەكتە ءۇش تۇلكى ۇستادىم. قار جاۋعاندا كەلسەڭدەرشى ءبىر»، - دەدى اسىعا سويلەيتىن اعامىز.

اڭشى اقساقالدىڭ اڭگىمەسى

بۇگىنگى الماسايدىڭ جايى وسىلاي. كەشەگى الماساي قالاي ەدى؟ الماسايدىڭ بۇرىنعى، ەرتەرەكتەگى اڭشىلارى نە دەيدى؟ الماسايعا تازىنى العاش اكەلگەن كىم؟ «نەگىزى الماساي دەگەن كىسىنىڭ اتى. الماساي دەگەن كىسى سول جەردە تۇرعان، سول جەردە قايتىس بولعان دەسەدى. ۇرپاقتارى ءالى دە وسىندا بار. بۇل جەردە اتا-بابالارىمىز ومىرباقي تۇرعان. الماساي - ايتقۇلدىڭ جەرى. ايتقۇل باتىر ادام بولعان. ابىلايدا اسكەرباسى بولعان. ءبىز سول كىسىنىڭ ۇرپاقتارىمىز. ابىلاي «وسى جەردى سەن قورعايسىڭ» دەپ ايتقۇلدى وسى ماڭعا جىبەرگەن دەيدى. جارىلعاپ باتىردى قالباتاۋ جاقتى قورعاۋعا جىبەرگەن ەكەن. ءبىز سودان تۇراقتاپ قالساق كەرەك. ال تازى سول كەزدەن بەرى بولۋ كەرەك. بۇل اۋىلدا كىمدەر تۇرمادى؟! باي دا، كەدەي دە تۇردى. ءبارى تازى ۇستادى. ءوزىمنىڭ اكەم ومىرباقي يت جۇگىرتتى. سول كەزدەگى كولحوزدىڭ باستىعى بالعاباي، راحمەتوللا اقساقال، سوت بوپ جۇمىس ىستەگەن كاكەنوۆ دەگەن كىسى، اكەم – بارلىعى  كۇزدىگۇنى بىرىگىپ اڭعا شىعاتىن. تۇپ-تۋرا ءبىر اي. قازاننىڭ جيىرماسىنان قاراشانىڭ جيىرماسىنا دەيىن «تىماقتىق تۇلكى الامىز» دەپ كەتەتىن. سويتسەك، وسى ۋاقىت ارالىعىندا تۇلكى ءجۇنى تۇبىتتەنبەيدى ەكەن. تۇبىتتەنسە تىماق بولمايدى دەيتىن. راحمەتوللا اقساقالدى 91 جاسىندا اڭعا الىپ شىققانىم ەسىمدە. ءبىر جەردەن تازىنىڭ قارا قانشىعىن الىپ كەلىپتى. قىزىعىپ ءجۇرمىن. «اعا، جالعىز سيىرىمنىڭ بۇزاۋىن بەرەم» دەيمىن. مەنىڭ ءيتىم 11 قار باسقان كارى ەدى. «ءبىر بۇزاۋعا بەرمەيمىن. سەن مەنى جۋاس اتپەن دالاعا الىپ شىق» دەدى. ومىرباقي اڭشى بولعان ادام. ۇكىمەت وعان اڭششى دەپ كارابين بەرگەن. ول كىسىنىڭ ەكى اق ءيتى بولدى. العىرلىعى سونداي، ءبىر قىستا 80 تۇلكى الدى. قازاقتىڭ اڭشىلىق تاريحىندا مۇنداي جوق شىعار. اقساقالدىڭ ەكى تازىسى ەلىكتىڭ ءوزىن اتتاپ باستىرمايتىن. ول كىسى اتقا ءمىنىپ شىققانشا تۇلكىنى باسىپ جاتاتىن». الماسايدا شيرەك عاسىر ءتۇتىن تۇتەتىپ، اكەسىنەن ونەگە الىپ، 10 جاسىنان تازى ەرتىپ، ساياتشىلىق قۇرعان، 15 جىلدان بەرى ۇلان اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاسىم قايسەنوۆ كەنتىندە تۇرىپ جاتقان، بۇگىندە زەينەتكەر امانگەلدى شاركەنوۆ اقساقالمەن اراداعى اڭگىمە وسىلاي باستالدى.

قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» عۇمىرنامالىق رومانىندا بالالىق شاعىنداعى كوشپەندى ءومىر كورىنىستەرىن سۋرەتتەي كەلىپ، جاياۋ ءجۇرىپ بۇركىت سالاتىن كورشىسى باياحمەتتىڭ سارساحمەتى جايىندا: «بالداعىن بەلبەۋىنە بەكىتىپ العان قارۋلى جىگىت بۇركىتىن جاياۋ كوتەرىپ، ەلەڭ-الاڭدا تاۋعا شىعىپ كەتەدى دە، تۇسكە قاراي ءبىر تۇلكىنى يىعىنا سالىپ، قايتىپ كەلە جاتادى. بۇركىتىن تاسقا قوندىرىپ قويىپ، ءوزى قاعۋشى بولادى ەكەن. تۇلكى كەزدەسپەسە امال جوق، ال كەزدەسە قالسا قىرانى قۇتقارمايتىن كورىنەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ول بىرەر ايدا تۇلكى تەرىسىنە ات ساتىپ الدى. كەيىن «سارساحمەتتىڭ جيرەنى» اتانعان الگى سايگ ۇلىك سول ماڭايدى تىيعان جۇيرىك بولدى» دەپ جازعانى بار ەدى. الماسايدا دا ءدال وسىنداي تۇلكىگە جاياۋ شىعاتىن اۋەسحان دەگەن اڭقۇمار اعامىز بولىپتى. «ءبىزدىڭ اتپەن اداقتاعان جەرلەرىمىزدى ول كىسى جاياۋ ءجۇرىپ-اق ارالايتىن. دۇرەگەي تازى ءيتى بولدى. اڭعا جەتە المايتىن. بىراق كەرەمەت اڭقوس. قويماي ءجۇرىپ ىنگە قۋىپ تىعاتىن. اۋەسحان اعامىز ەرىنبەيتىن. ءىن ءبىر شاقىرىم بولسا دا، تۇنىمەن قازسا دا قازىپ الاتىن. ءوزىمىز دە بالا كۇنىمىزدە اڭعا جاياۋ كوپ شىقتىق قوي. اتتى كىم بەرەدى بىزگە؟»، - دەيدى ساياتشى اۋىلداستارىن ساعىنا ەسكە العان امانگەلدى قاريا.

بالا كۇنىمىز دەمەكشى، اقساقالدىڭ بالعىن شاعىنداعى اكەسىنىڭ اۋىلعا تۇلكى قۋىپ اكەلگەن ءساتى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىندە. «قار جاۋىپ قالعان كەز. بالالار اۋىلعا كىرە بەرىس جەردە سىرعاناق تەۋىپ، ويناپ جۇرگەنبىز. ءبىر ۋاقتا قاراساق،  اكەم جيرەن قاسقا اتپەن تۇلكىنى الدىنا ساپ قۋىپ كەلەدى. تۇلكى ابدەن شارشاعان، دۇرىس قاشا الماي، بۇلتالاقتاپ كەلەدى. اۋىل شەتىندەگى ءارىن دەگەن اقساقالدىڭ قوراسىنا كىرىپ كەتتى. ءبىز بالالار قورانىڭ ءشوپ تۇسىرەتىن تەسىگىنەن قاراپ تۇرمىز. ەركەك تۇلكى ەكەن. بۇرىشتا يتكە ايبات شەگىپ، قۇيرىعىن قايقايتىپ تۇردى. سويتسەك بۇل اۋىلدىڭ ەشبىر اڭشىسىنا الدىرماي، اۋىلدىڭ ەشبىر يتىنە جەتكىزبەي جۇرگەن اككى تۇلكى ەكەن. يتتەردىڭ ءبارى شارشاعاننان كەيىن اكەم جۇيرىك جيرەن قاسقا اتىمەن قۋىپ جەتىپ، قايىرىپ اكەلگەن عوي. نەسىن ايتاسىڭ شىراعىم، الماسايدا جۇيرىك تازى دا، جۇيرىك ات تا كوپ بولدى عوي كەزىندە»، - دەيدى بۇرىنعى اڭشى. 

ءۇش كۇن اش جاتسا دا، ۇيدەگى تاماققا تيىسپەيتىن

ساياتشىلىقتىڭ قىر-سىرىنا قانىق اقساقالدان الماسايدىڭ قازىرگى تازىلارى جايىندا سۇرادىق. «ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ءبىر ۇيدە ەكى-ءۇش تازىدان بولدى. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ەكى ءيتىمىزدىڭ ەكەۋى دە جامان ەكى بولمەلى ۇيدە ءتور الدىندا جاتاتىن. كۇشىك كۇنىنەن تاربيەلەنگەن عوي. ءۇش كۇن اش جاتسا دا، شەلەكتەگى ساۋىپ كەتكەن سۇتكە تيىسپەيتىن. تەرەزەنىڭ الدىندا باتەر تۇرادى. ماڭايىنا جۋىمايتىن. قازىرگى يتتەردى كىرگىزشى، سول ساتتە تاس تالقانىن شىعارسىن. الماسايدىڭ قازىرگى تازىلارىنىڭ قويان، تۇلكى المايتىندارى كەم دە كەم. بىراق اۋىلداعى تازىلاردىڭ بارلىعىن انىق، تازا قازاقى تازى دەپ ايتا المايمىن. قازاقى تازى وتە از. بۇگىنگىلەرى كەشەگى مىقتى تازىلاردان قالعان جۇرناقتار. جاستارعا ايتارىم، تازىنى كۇشىك كۇنىنەن تاربيەلەۋ كەرەك. ول دا ادام سەكىلدى. تاماعى دۇرىس بولسا، جاتاتىن جەرى جايلى بولسا يەسىنە ادال قىزمەت ەتەدى، بابىن دا جوعالتپايدى»، - دەيدى اقساقال.

الماسايدىڭ تاعى ءبىر تۋماسى باعلان بايتىكوۆ بۇگىندە وسكەمەندە تۇرسا دا، تۋعان اۋىلىنىڭ ماقتانىشى سانالاتىن تازىلاردىڭ تۇقىمىن ساقتاۋعا، قانىن بۇزباۋعا اركەز ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جۇرەدى. قالا شەتىندەگى ۇيىندە 4 تازى ۇستاپ وتىرعان اڭقۇمار اعامىز تازىنىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى جۇيرىكتىگى ەمەس، يىسشىلدىگى دەپ سانايدى. «تازى ءوزى ءىز كەسىپ، اڭدى ءوزى قۋىپ شىعۋى كەرەك. ناعىز تازى قاردا عانا ەمەس، قارا جەردە دە ءىز كەسۋى قاجەت. تازىنىڭ نەگىزگى قاسيەتى - وسى. وسى قاسيەتىن جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك. يت ۇستايتىن جاس جىگىتتەرگە ۇنەمى وسىنى ايتامىن. قازىر جاستار تۇلكىگە كاندەن سالۋ دەگەن مودا شىعارىپ الدى. تۇلكى ىنگە كىرىپ كەتسە، الگى كاندەندى قوسا كىرگىزىپ، بايعۇستى الىپ شىعادى. دالانىڭ تاعىسىنا دا مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك قوي. كۇندە ۇستاي بەرسەك ساي-سالامىزدا اڭ قالا ما؟ كەيدە ۋاتساپتا جاس جىگىتتەر «ءيتىم بيتتەپ كەتتى» دەپ جازىپ جاتادى. بۇرىن شالدار ءۇيدىڭ قاسىنداعى كوڭگە قازىققا يتتەردى بايلاپ قوياتىن. سويتسە يت بيتتەمەيدى ەكەن. تاۋىقتار دا سول كوڭگە اۋناپ جاتاتىن. سوسىن جىلقىنىڭ قىلىن قيىپ-قيىپ سارى مايعا بايلاپ، ءيتتىڭ قوياسىن تۇسىرەتىن. وسىنىڭ ءبارىن كەيىنگى بۋىن – جاستار ەسكەرسە دەيمىز»، - دەيدى باعلان بايتىكوۆ.

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

ۇلان اۋدانى،

الماساي اۋىلى


سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تىلەۋبەك شاياحمەت

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار