حراپۋنوۆ مەملەكەتتىك قازىنا ەسەبىنەن بايىدى
سارسەنبى, 28 قاراشا 2012 7:31
قاشاندا مەملەكەتتىك قازىنا ەسەبىنەن بايۋ مۇمكىندىگى الاياقتاردىڭ بارلىعىن ماگنيتتەي تارتاتىندىعى بەلگىلى. بىراق بۇل ارماندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولارعا قىلمىستىق ويلارىنىڭ ورىندالۋىن توسۋعا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسىنداي وڭاي ولجاعا كەنەلمەك ءساتىن الماتى قالاسى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكس-اكىمى دە ۇزاق ۋاقىت جاسىرىپ كەلدى.
سارسەنبى, 28 قاراشا 2012 7:31
قاشاندا مەملەكەتتىك قازىنا ەسەبىنەن بايۋ مۇمكىندىگى الاياقتاردىڭ بارلىعىن ماگنيتتەي تارتاتىندىعى بەلگىلى. بىراق بۇل ارماندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولارعا قىلمىستىق ويلارىنىڭ ورىندالۋىن توسۋعا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسىنداي وڭاي ولجاعا كەنەلمەك ءساتىن الماتى قالاسى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكس-اكىمى دە ۇزاق ۋاقىت جاسىرىپ كەلدى.
حراپۋنوۆتىڭ كوپتەگەن قىلمىستارى تۋرالى تەرگەۋ ءمالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ونىڭ مەملەكەتتىك مەنشىككە قول جەتكىزەتىن ۋاقىتتى تاعاتسىز كۇتكەندىگى انىق بايقالادى. كوپ ۇزاماي وعان مۇنداي مۇمكىندىك تۋدى دا. 1997 جىلى ول ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى قالاسى – الماتىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ بەتكە ۇستار ساياسي زيالى قاۋىمى استاناعا قونىس اۋدارىپ جاتقان. وسى ءساتتى پايدالانعان حراپۋنوۆ مەگاپوليستىڭ ەڭ قۇندى جەرلەرىن يەلەنىپ, ءوزىنىڭ قارا جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كوشتى.
ماسەلەن, ول ءوزىنىڭ تىكەلەي اكىمدىك مىندەتىن ورىنداۋدىڭ ورنىنا الماتىنىڭ باعالى جەر تەلىمدەرى مەن پاتەرلەرىن جاپپاي ساتىپ, قيتۇرقى ارەكەتىن جۇزەگە اسىردى. ءوزىنىڭ الاياق ىستەرىن جاسىرۋ ارقىلى ول كوپ ۇزاماي ەلدىڭ ەڭ باي, قۋاتتى ادامىنىڭ بىرىنە اينالدى. سىبايلاس سەنىمدى ادامدارى مەن وففشورلىق كومپانيالار ارقىلى وعان قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىنا قاتىستى بارلىق كوممەرتسيالىق شارتتاردان پارا تۇرىندە قارجى قۇيىلا باستادى. بارلىق الىنعان جەر تەلىمدەرى مەن قىمبات عيماراتتاردى حراپۋنوۆتىڭ ءوزى مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولعاندىقتان ايەلى ءلايلا بەكەتوۆانىڭ اتىنا تىركەدى. وسىنداي ونىڭ الاياقتىق ىستەرى اقىرى حراپۋنوۆتىڭ 7 جىل باسقارعان الماتى اكىمى لاۋازىمىنان تۇسۋىنە اسەر ەتتى.
الماتى اۋەجايى قۇرىلىسىن سالۋ حراپۋنوۆ ءۇشىن بايۋدىڭ تاعى ءبىر امالى بولىپ تابىلدى. ورتەنىپ كەتكەن اۋەجايدىڭ ورنىنا جاڭا عيمارات تۇرعىزۋ كەرەك ەدى. ول قۇرىلىس قالانىڭ قازىناسىنا 13,4 ميلليون دوللارعا ءتۇستى. اۋەجايدىڭ قىزمەتىنەن پايدا الۋ ءۇشىن كومپانيا قاجەت بولعان كەزدە حراپۋنوۆ ءوزىنىڭ كومپانياسىن ۇسىنعان. وسى حراپۋنوۆ باسقاراتىن شىعىن فيرماعا 10 ميلليون دوللار اۋدارىلعان ەكەن. ءسويتىپ, حراپۋنوۆ مەملەكەتتىك مەنشىكتى تالان-تاراجعا سالۋدا الدىنا جان تۇسىرمەدى. الماتىداعى پاتەرلەر مەن ساياجايلاردى, پاركينگتەردى, ساۋدا جانە دەمالىس ورىندارىن, باسقا دا عيماراتتاردى قوسىپ العاندا 37 باعالى نىساندى يەلەندى.
جالپى, حراپۋنوۆتىڭ جاڭا قۋلىقتارىنا قۇرىق بويلامايتىنى راس. ويتكەنى, وعان قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان قۇتىلۋ, ءسويتىپ الاياقتىق جولمەن جيناعان ميلليوندارىن ساقتاپ قالۋ ەڭ باستى امال بولىپ تابىلادى. حراپۋنوۆتار وتباسىنىڭ قازاقستاندا جاساعان زاڭسىز ارەكەتتەرى شەكتەن شىعىپ كەتكەن. ونى قازىر جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. سوندىقتان ەكس-اكىمنىڭ جالعان اقتالۋ ءسوزى ەشكىمدى دە سەندىرمەيدى.
شۆەيتساريالىق Tagen-Aizenger باسىلىمى ونىڭ شەكسىز بايۋ كوزدەرىن سۇراعان بولاتىن. سوندا حراپۋنوۆ ءوزىنىڭ بايلىعى تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى اسىرا سىلتەگەندىك, دەدى. ءجۋرناليستىڭ ونىڭ ناقتى قانشا داۋلەتى بارلىعىن اتاپ ايتىپ بەرۋى تۋرالى سۇراعىنا: «ءبىز جاقسى قامتاماسىز ەتىلگەنبىز, بىراق اسقان باي ەمەسپىز», دەپ جالتارا جاۋاپ قايتاردى. الايدا, وعان مىنا تومەنگى بايلىقتار اسپاننان ءوزى سالبىراپ تۇسە قالعان جوق قوي. ماسەلەن, كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كورەلىكشى.
ءيا, حراپۋنوۆتىڭ شەتەلدەن جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ العانى جونىندەگى دەرەكتەر بۇرىن دا ايتىلاتىن. وسىلارعا قوسىمشا 2007 جىلى ول جەنەۆا كولىنىڭ سول جاعالاۋىنان ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن 32 ميلليون فرانك تۇراتىن ۆيللا ساتىپ الدى. باعاسىنىڭ ءوزى ۆيللانىڭ قانداي كەرەمەت ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. ول عيمارتتىڭ بارلىق قۇجاتتارى سول كەزدە ەسىمى ەشكىمگە بەلگىسىز ەلۆيرا حراپۋنوۆا-ءبيلديمانيدىڭ اتىنا تىركەلگەن. ال ۇستىمىزدەگى جىلى حراپۋنوۆ قۇرامىندا 24 سالتاناتتى رەزيدەنتسياسى بار HotelduParc قوناقۇي كەشەنىن اشتى. ونىڭ سالىنۋى مەن اشىلۋى قاشقىننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قازاقستانعا قارسى ارەكەتتەردى كۇشەيتە تۇسكەن كەزىمەن تۇس كەلدى. 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا فرانتسۋزدىق «بيلان» جۋرنالى ونى شۆەيتسارياداعى ەڭ داۋلەتتى 300 ادامنىڭ ساناتىنا قوستى. باسپاسوزدەگى ءمالىمەتتەرگە سەنسەك, 2009 جىلى ونىڭ جەكە داۋلەتى 300-400 ميلليون شۆەيتسار فرانكىنە, ياعني 360-480 ميلليونداي اقش دوللارىنا جەتكەن. حراپۋنوۆتار وتباسى يەلىگىنە 48 ەڭ ادەمى جەر تەلىمدەرى الىنعان, ونىڭ قاتارىندا «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى دا بار. سونىمەن قاتار, بۇعان شۆەيتسارياداعى ۆيللالاردان, پاتەرلەردەن, قوناقۇيلەردەن, ءىرى كەڭسەلەر مەن مەيرامحانالاردان تۇراتىن 14 اسا باعالى عيماراتتار مەن م ۇلىكتەردى قوسىڭىز.
قاي ەلدە بولماسىن قىلمىسكەردىڭ قادامى قىسقا دەگەندەي, اقىرى حراپۋنوۆ پەن ونىڭ زايىبى ل.حراپۋنوۆاعا قاتىستى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ونىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنە باسشىلىق ەتكەن, بۇل قىلمىستىق توپ جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن زاڭسىز جولمەن مەملەكەت يەلىگىنەن شىعارىپ, كەيىن ونى زاڭداستىرۋمەن, ساتۋمەن جانە وسىدان تۇسكەن قارجىنى زاڭسىز جولمەن شەتەلگە شىعارۋمەن اينالىسقان دەپ, وعان ەلدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىستىق ءىس قوزعادى. ول تۋرالى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى حابار دا بەرگەنى بەلگىلى. وندا حراپۋنوۆتىڭ «زاڭسىز جولمەن مەملەكەت يەلىگىنەن شىعارعاندارى قاتارىندا مەملەكەتتىك قورعاۋ ايماعى مەن بەلدەۋىندە جاتقان, تابيعاتتى قورعاۋ ايماقتارى مەن قورىقتارعا تيەسىلى, سونداي-اق, تاريحي-مادەني مۇرا بولىپ تابىلاتىن نىساندار مەن جەر تەلىمدەرى بار» دەپ كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, الماتى قالاسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە ۆيكتور حراپۋنوۆ ايەلى لايلامەن بىرگە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ونى باسقارعاندىعى انىقتالدى.
بۇل قىلمىستىق توپ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تابيعات قورعاۋ ايماقتارىندا ورنالاسقان, سونداي-اق, تاريحي-مادەني مۇراعا جاتاتىن نىساندار مەن جەرلەردى زاڭسىز الىپ وتىرعان. وسىعان بايلانىستى قارجى پوليتسياسى ۆيكتور حراپۋنوۆتىڭ ۇستىنەن 20-دان استام قىلمىستىق ءىس قوزعادى. ءسويتىپ, كوپ اسقانعا ءبىر توسقان دەگەندەي, سوناۋ ءبىر كەزدەرى الماتى قالاسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, كەيىن توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى بولعان وعان «بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاۋ, لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ, پارا الۋ, زاڭسىز جولمەن الىنعان قاراجاتتى, ءمۇلىكتى زاڭداستىردى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, سوت شەشىمىمەن تۇتقىنداۋعا سانكتسيا بەرىلدى. حراپۋنوۆ تەك 2003-2007 جىلدار ارالىعىندا, ياعني 4 جىلدىڭ ىشىندە 48 ميلليون دوللار مەن 8 ميلليونعا جۋىق ەۋرونى جىمقىرىپ, شەت ەل اسىرىپ جىبەرگەن. ناقتى ايتساق, شۆەيتسارياداعى جانە وففشورلىق ايماقتارداعى شوتتارعا اۋدارعان. 2009 جىلى ونىڭ جەكە ءداۋلەتى 480 ملن. اقش دوللارىنا جەتكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا, 1997 جىل مەن 2007 جىلدار ارالىعىندا حراپۋنوۆ الماتى قالاسىنىڭ جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە ءوزىنىڭ زايىبى حراپۋنوۆامەن بىرگە جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن مەملەكەتتىك مەنشىك ەسەبىنەن زاڭسىز الىپ, ونى زاڭداستىرۋ, ساتۋ جانە الىنعان اقشالاي قاراجاتتى قازاقستاننان تىسقا شىعارۋمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ونىڭ قىزمەتىن باسقارعان دەپ تولىقتاي ايتا الامىز. ويتكەنى, 2001 جىلى سول كەزدەگى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى بولعان ونىڭ شەشىمىمەن №186 بالاباقشانىڭ عيماراتى دا جەكەشەلەندىرىلدى. كەيىن انىقتالعانداي, عيمارات حراپۋنوۆتىڭ ايەلى ءلايلانىڭ مەنشىگىنە ءتيىپ, سوڭىندا 288 ميلليون تەڭگەگە ساتىلعان. بۇدان كەيىن ءلايلا حراپۋنوۆانىڭ اتىنا الماتىداعى 32 جىلجىمايتىن م ۇلىك تىركەلگەن. بۇدان ءارى ولار مەملەكەتتىك تابيعات قورعاۋ ايماقتارى مەن قورىقتاردا ورنالاسقان, وعان قوسا تاريحي-مادەني مۇرا بولىپ تابىلاتىن نىساندار مەن باعالى تەلىمدەرگە جاپپاي قول سالعان. ولاردى وڭدى-سولدى ساتقان, ال قىلمىستىق جولمەن تابىلعان م ۇلىكتى ساتۋدان الىنعان اقشالاي قاراجات حراپۋنوۆتار وتباسىنا سەنىمدى ادامداردىڭ ەسەپ-شوتتارى ارقىلى شەتەلدەرگە شىعارىلعان.
حراپۋنوۆتىڭ زايىبى ءلايلا قاليبەكقىزىنا دا قارجى پوليتسياسىنىڭ تاراپىنان اقشا جىمقىردى, قىلمىستىق توپ قۇردى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ولار ءتىپتى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردى قارجىلاندىرۋعا ىقپال جاساعان. ماسەلەن, 19971-2007 جىلدار ارالىعىندا حراپۋنوۆ الماتى قالاسىنىڭ جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە ءوزىنىڭ زايىبى ءلايلا حراپۋنوۆامەن بىرگە قوزعالمايتىن م ۇلىك نىساندارىن مەملەكەتتىك مەنشىكتەن زاڭسىز الىپ, ونى زاڭداستىرۋ, ساتۋ جانە الىنعان اقشالاي قاراجاتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى شىعارۋمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ونىڭ قىزمەتىن باسقارعاندىعى انىقتالدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى ءلايلا بەكەتوۆا, ياعني, كەيىن كۇيەۋىنىڭ تەگىنە اۋىسىپ حراپۋنوۆا اتانعان ءلايلا قاليبەكقىزى دا شۆەيتساريادا تۇرادى. كوپشىلىك كوزىنە كوپ تۇسە بەرمەي, وتباسىنىڭ عانا ۇيىتقىسى سياقتى بوپ كورىنگەن ول كۇيەۋىنىڭ كولەڭكەلى بيزنەستەرىن جۇرگىزىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارعان شەنەۋنىكتىڭ, ياعني حراپۋنوۆتىڭ «جولىن اشىپتى». تۋراسىن ايتقاندا, ۇرى كۇيەۋىنىڭ تىرلىگىن «ۇقساتىپ», ودان سايىن اسقىندىرا تۇسكەن. وسىلايشا, قىلمىستىق جولمەن تابىلعان م ۇلىكتى ساتۋدان الىنعان اقشالاي قاراجات شۆەيتسارياعا شىعارىلىپ وتىرعان. ۇرلىق ۇستىنە ۇرلىق قوسىلا بەردى. سونىڭ سالدارىنان حراپۋنوۆقا باسار جەر, شىعار تاۋ قالمادى, قۇزعا كەلىپ تىرەلدى. مىنە, ەندى كەزىندە ءوز ەلىندە جۇرت قاتارلى بولىپ, بوستاندىق پەن ازاتتىقتىڭ اۋاسىن ەمىن-ەركىن تىنىستاپ جۇرگەن ادام قولىنداعى بيلىگىن تەرىس پايدالانۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىققا سالىنامىن دەپ قاشقىن كەزبەگە اينالدى. ءسويتىپ, وعان قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى 20 قىلمىستىق ءىس قوزعادى, سوت ونى قاماۋعا الۋعا سانكتسيا بەردى. ءتىپتى وعان حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالاندى. ەندى نە بولدى؟ بايتال تۇگىل باس قايعى دەگەن وسى.
