قىلمىسكەردىڭ ورنى – اباقتى

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:39

بۇگىندە سوت ورگاندارىنان قا­­شىپ جۇرگەن حالىقارالىق قىلمىس­كەر مۇحتار ءابىلازوۆ ەرتە مە, كەش پە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ جاسا­عان قىلمىستارى جەتىپ-ارتى­لادى. سول ءۇشىن دە ول ۇزاق مەرزىمگە سوتتالۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە ءابى­لازوۆقا قارسى بتا بانك سالىمشىلارى عانا ەمەس, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ الدانعان تۇرعىندارى ناقتى تالاپتار قويۋدا. ەسكە سالا كەتەيىك, ءابى­لازوۆ بريتاندىق سوتتى سىيلاما­عا­نى جانە ءوزىنىڭ ميللي­ارد­تاعان اك­تيۆ­تەرىن جاسىرعانى ءۇشىن اعىلشىن تۇرمەسىندە 22 اي وتىرۋى قاجەت ەدى.

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:39

بۇگىندە سوت ورگاندارىنان قا­­شىپ جۇرگەن حالىقارالىق قىلمىس­كەر مۇحتار ءابىلازوۆ ەرتە مە, كەش پە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ جاسا­عان قىلمىستارى جەتىپ-ارتى­لادى. سول ءۇشىن دە ول ۇزاق مەرزىمگە سوتتالۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە ءابى­لازوۆقا قارسى بتا بانك سالىمشىلارى عانا ەمەس, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ الدانعان تۇرعىندارى ناقتى تالاپتار قويۋدا. ەسكە سالا كەتەيىك, ءابى­لازوۆ بريتاندىق سوتتى سىيلاما­عا­نى جانە ءوزىنىڭ ميللي­ارد­تاعان اك­تيۆ­تەرىن جاسىرعانى ءۇشىن اعىلشىن تۇرمەسىندە 22 اي وتىرۋى قاجەت ەدى.

انگليانىڭ جوعارى سوتى وسىنداي شەشىمدى بيىلعى جىلدىڭ باسىندا شىعارعان بولاتىن. ال كوپ­شىلىگىمىزگە بەلگىلى, جاقىندا وسى سوت قىلمىسكەر ءابىلازوۆتان قازاق­ستان­­دىق بتا بانكتىڭ مۇددەسىنە 2 ميلليارد دوللار ءوندىرۋ تۋرالى قاۋ­لى شىعاردى. الاياقتان وسىنشاما كو­لەم­دەگى اقشا ءوندىرۋ ءجو­نىندەگى قاۋ­لى بتا بانكتىڭ ەكى ازاماتتىق تالاپ-ارىزى بويىنشا شىعارىلعان. ءبۇ­­گىندە بانك ءابىلا­زوۆ­تىڭ زاڭسىز تۇردە 6 ميلليارد دوللار سوماسىن­­داعى قار­جىنى يەم­دەنگەنىن دالەل­دەپ وتىر. سا­راپ­شىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, بانك ديرەكتورلار كەڭەسى­نىڭ بۇ­رىن­عى باسشىسى قىلمىستىق جولمەن قا­زاق­ستاننان بتا بانك جانە وف­فشور­لار ارقىلى 10 ميلليارد دول­لارعا جۋىق قارجىنى جىلىست­ات­قان.

2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ باسىندا انگليانىڭ اپەللياتسيالىق سوتى جوعارى سوتتىڭ ءابىلازوۆتىڭ سىرتقى باسقارۋ اكتيۆتەرىنىڭ جالپى كولەمى 5 ميلليارد دوللار ەكەندىگىن شەشىم بويىنشا انىقتا­دى. بىراق ول 2009 جىلعى بەرىلگەن اكتيۆتەردى توقتاتۋ تۋرالى وردەردى ورىندامادى. قازاقستاندىقتار سياق­تى رەسەيلىكتەر دە الاياق ءابىلا­زوۆتىڭ تۇتقىنعا الىنۋىن اسىعا كۇتىپ وتىر. ويتكەنى, ينەنىڭ كوز­ى­نەن وتەتىن جىلپوس كورشى ەلگە دە ءوز قىلمىستىق ءىزىن قالدىرعان. رەسەي­لىك ربك Daily گازەتىنىڭ مالىمە­تىن­شە, قىلمىسكەر ءابىلازوۆ قازاق­ستان­نان عانا ەمەس, رەسەيدەن دە اسا ۇلكەن كولەمدە قارجى ۇرلاعان. بۇل قارجىلار ونىڭ بتا جانە امت بانكتەرى سالىمشىلارىنىڭ سەنىپ سالعان قاراجاتتارى بولاتىن.

اتالعان باسىلىم, سونداي-اق, كيپردە ارنايى قۇرىلعان وففشور­لىق كومپانيالار ارقىلى ميللي­اردتاعان دوللاردى جىلىستاتقا­نىن جازادى. اتىشۋلى الاياقتىڭ كوپ­تەگەن سىبايلاستارى قازىردىڭ ءوزىن­دە ءتيىستى جازالارىن الىپ, ءتۇر­مەلەردە جازاسىن وتەپ جاتىر. ولار­دىڭ قاتا­رىنا ءابىلازوۆتىڭ جا­قىن سىبايلاس­تارىنىڭ ءبىرى, جا­قىندا چەحيادا ۇستالعان ت.پاراسكەۆيچ تە قوسىلاتىن بولادى. ال وعان قازاقستاندىق بتا بانكتەن 5 ميلليارد دوللار ۇرلادى دەگەن كۇدىك كەلتىرىلىپ وتىر.

رەسەيلىك قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا جانە تەرگەۋ امالدارىنىڭ بارىسى كورسەتكەندەي, ت.پاراسكەۆيچ سىبايلاسى ءابىلازوۆ باسقارعان حالىق­ارالىق قىلمىستىق توپتاردىڭ قا­تىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. ول قىلمىستىق جولمەن اقشا جىمقى­رۋدىڭ جولىن دايىنداۋشى ءرولىن اتقارعان. سونىمەن قاتار, ول قار­جىلىق قۇجاتتارمەن, ونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى قاعازداردى بۇرمالاۋمەن اينالىسقان. ءبىر قىزىعى, ۇلىبري­تانيادا سوتتى بولعان قىلمىسكەر ابىلازوۆكە قارايتىن رەسەيلىك امت بانكىندە جاسالعان الاياقتىق ارەكەتتەر مىڭداعان بتا بانكى سالىمشىلارىن سان سوقتىرىپ كەتكەن ايلا-ارەكەتتەرىمەن وتە ۇقساس كەلە­دى. ولار دا كلاسسيكالىق قارجى پيراميداسىن قۇرۋ ارقىلى بۇرىنعى كرەديتورلاردىڭ قارىزدارىن جاڭا كرەديتورلاردىڭ سالعان قارجىلا­رىمەن جاۋىپ وتىرعان.

ءابىلازوۆتىڭ بانكى كوپكە دەيىن قارجىلىق پيراميدا رەجىمىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن. بۇل تالايدى زار قاقتىرعان ممم پيرامي­دا­سى­نىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن كورسە­تەدى. “يزۆەستيا” گازەتى ءابىلازوۆتىڭ امت بانكى پيراميداسى جونىندەگى ماتەريالداردى ءالى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل تاقىرىپ قازىرگە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن سياقتى. 2010 جىلدىڭ 12 تامىزىندا رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى امت-نى تۇرعىنداردان سالىمدار قابىلداۋعا تىيىم سالدى. بىراق بانك سالىمشىلاردان سالىم قابىلداۋدى توقتاتپادى, قايتا ستاۆكالاردى وسىرە ءتۇستى. بۇل ۇدەرىس امت بانكروتقا ۇشىراعانعا دەيىن جالعاسا بەردى. وسىلايشا سالىمشىلار الاياقتاردىڭ الداۋىنا ءتۇ­سىپ, اقشالارىنان قاعىلدى.

كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, ءابى­لا­زوۆتىڭ امت بانكىنە بان­كروت­تىق مەحانيزمى قوسىلعاندا بارىپ, وندا­عى اكتيۆتەردىڭ مولشەرى ءتورت ەسە از بولعان. كەرەك بولسا, ونداعى قارجى ءبىرىنشى كەزەكتە كرەديتور­لاردىڭ اق­­شاسىن تولەۋگە دە جەت­پەدى. ال ال­دان­عان سالىمشىلاردىڭ جالپى سانى 5,5 مىڭ ادامدى قۇ­را­دى. ءابى­لا­زوۆ بولسا, الدانعان كلي­ەنت­تەردىڭ اقشا­سىن قىلمىستىق جولمەن شەت ەلدەگى وففشورلىق ەسەپ-شوتتارعا اۋدارىپ كەلگەن. ءابى­لازوۆتىڭ كرەديتورلارى قاتا­رىن­دا تەك بيزنەسمەندەر عانا ەمەس, جۇمىسشىلار مەن زەينەتكەرلەر, الەۋمەتتىك قۇرىلىم­دار­دىڭ قى­ز­­­مەت­كەرلەرى, سونداي-اق امت-عا 2008 جىلى كەپىلسىز 24 ميلليارد رۋبل بەرگەن رەسەي بانكى دە بولدى.

2008 جىلعى داعدارىستىڭ بەلەڭ العان كەزىندە دە ءابىلازوۆ رەسەي ورتالىق بانكىنەن ەشقانداي كەپىل­سىز بىرنەشە رەت جالپى كولەمى 27 ميلليارد رۋبلدەن استام كرەديت العان ەكەن. قىلمىسكەر بۇل قارا­جاتتاردى بەلگىلى ماقساتتارعا پاي­دالانباعان, ياعني ءوزىنىڭ سالىمشى­لارىنىڭ قارىزدارىن تولەپ وتىر­عان. ءتىپتى امت بانك رەسەي بانكى­نەن العان 24,2 ميلليارد دوللاردى سول ساتتە-اق ابىلازوۆقا قاتىستى كومپانيالار توبىن نەسيەلەۋگە اۋدارىپ جىبەرگەن. تەرگەۋ بارىسىندا مەملەكەتتىڭ وسى قارجىسىن ءابىلا­زوۆ بىرقاتار باتىس بانكتەرىنە اۋدار­عانى دالەلدەندى.

شىنىندا دا ءابىلازوۆ بەنەفيتسيار رەتىندە ءوزىنىڭ ەكى بانكىن كرەديتورلار مەن سالىمشىلاردىڭ ەسەپ­تەرىندەگى اقشالاردى شەتەلدىك قۇرى­لىمدارعا جىلىستاتۋ ءۇشىن پايدا­لانعان. جىلىستاتۋعا ۇلگەرە الماي قالعان اقشالار ءابىلازوۆتىڭ كومپا­نيالارىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان. ال بتا بانك پەن امت بانكىنە تۇك تە قالماعان. وسىلايشا ءابىلازوۆ الاياق­تىق جولمەن مىڭداعان ادام­داردىڭ ميللياردتاعان تەڭگە, دوللار جانە رۋبلدەرىن شەتەل اسىرىپ, ءوز كلي­ەنتتەرىن «لاقتىرىپ» كەت­كەن. جىل­پوستىڭ الداۋىنا قا­زاق­ستان­دىق­تار­مەن قاتار, تمد ەلدەرىنىڭ دە تۇر­عىندارى كوپتەپ تۇسكەن. «نوۆوستي» اقپارات اگەنت­تىگىنىڭ ءمالى­مەت­تەرىنە قاراعاندا, الدانعاندار قار­جىسى­نىڭ كولەمى 500 ميلليون دوللاردان اسادى. ءتىپتى, ولاردىڭ ىشىندە بەلگىلى بري­تاندىق HSBC, «Standard Charte­red», RBS جانە «Barclays» بانكتەرى دە بار. بۇگىندە ولار قولدى بولعان قارجىلارىنىڭ ەڭ بولماسا ءبىر ءبو­لىگىن قايتارىپ الۋعا ۇمىتتە­نىپ وتىر.

قىلمىسكەر ءابىلازوۆ وسىنداي ۇياتسىزدىقپەن رەسەيلىكتەردى دە, بريتاندىق قارجى قۇرىلىمدارىن دا جانە ولاردىڭ سالىمشىلارىن دا تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتتى. ونىڭ جوعارىدا اتالعان قىلمىستىق ارە­كەتتەرىن شەتەلدىكتەر دە, ونىڭ ءىشىن­دە ۇلىبريتانيا تۇرعىندارى دا جاقسى ءتۇسىندى, وعان باسپانا بەرۋدىڭ قاجەتسىز ەكەندىگىن انىق ءبىلدى. سوندىقتان دا لوندوننىڭ جوعارى سوتى ءوز شەشىمىمەن سوت ورگاندارىن قۇرمەتتەمەگەنى ءۇشىن جا­ۋاپقا تارتتى. بۇلاردان بولەك ءابى­لازوۆتىڭ جاڭاوزەن وقيعاسىنا قا­تىسى بار ەكەندىگى, بەلگىلى ءبىر توپتاردى قارجىلاندىرعاندىعى ءدا­لەل­دەنىپ وتىر. الاياق ۇرلاعان اق­شاسىن جازىقسىز جانداردىڭ ءولى­مىنە اكە­لىپ سوقتىرعان قاندى وقي­عاعا جۇم­ساعانى بۇگىندە بۇكىل قازاقستان­دىقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزۋدا.

ءابىلازوۆتىڭ جاڭاوزەندەگى قاي­عىلى جاعدايعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەندىگى سوت بارىسىندا دالەلدەندى. ونى ءوزىنىڭ «سىبايلاستارى» كوزلوۆ, ساپارعالي جانە باسقالار ايتىپ بەردى. وڭىردەگى جاعدايدى تۇ­راق­سىز­داندىرۋ ارەكەتتەرى ءابىلا­زوۆتىڭ نۇس­قاۋىمەن جۇزەگە اسقان­دىعى بە­ل­گىلى بولدى. ولار ونىڭ بۇيرىعى بويىنشا ارەكەت ەتكەن, مۇنايشى­لار مەن جۇمىس بەرۋشى­لەر اراسىندا كيكىلجىڭدەر تۋعىز­عان. وسىلايشا حالىقارالىق قىل­مىسكەر ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن وزگەر­تۋگە ارەكەت جاسا­عان. سونىمەن بىرگە, ول «العا» جانە «حالىق مايدانى» توپتارىن قارجىلاندىرىپ وتىرعان. مۇنىڭ بارلىعى سوت پروتسەسى كەزىندە ناقتى دالەلىن تاپتى.

«العانىڭ» بۇرىنعى مۇشەلەرى­نىڭ ءبىرى سوت بارىسىندا ءابىلا­زوۆ­تىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ ءۇشىن جاپپاي ءتار­تىپسىزدىكتەر جاساۋعا شاقىرعاندى­عىن ايتىپ بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول جاپپاي ءتارتىپسىز­دىك­تىڭ سوڭى قيىن جاعدايلارعا ۇرىن­دىراتىنىن ءتۇ­سىن­گەن. وكىنىشكە قا­راي, جاڭا­وزەن­دە قايعىلى وقيعا ورىن الدى. «العانىڭ» بىرقاتار ءمۇ­شەلەرى قىل­مىستىق ارەكەتتەرى ءۇشىن ءتۇرلى مەر­زىمگە باس بوستاندىق­تارى­نان ايىرىلدى. قازىرگى كەزدە ولار ءابىلا­زوۆ­تىڭ سوزىنە الدانىپ قالعان­دا­رى­نا وكىنىپ وتىر.

جاڭاوزەندەگى وقيعانىڭ ورىن الۋىنا جانە مۇنايشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ ورشۋىنە ءابى­لا­زوۆ قارجىلاندىراتىن باق-تار دا وزىندىك ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى سوت تارتىبىمەن ءبىر­قاتار باق-تاردى ەكسترەميستىك دەپ تانىدى جانە ولاردى جاپتى.

قازىرگى كەزدە سوت ورگاندارىنان بوي تاسالاپ جۇرگەن حالىقارالىق قىلمىسكەر ءابىلازوۆتىڭ قايدا ەكەن­دىگى بەلگىسىز. الاياق ەرتە مە, كەش پە ءوزىنىڭ قولىمەن ىستەگەن قىلمىستارى ءۇشىن جاۋاپ بەرەرى انىق. ونىڭ قازىرگى جاسىرىنىپ جۇرگەن جەرى وعان ۋاقىتشا عانا باس­پانا دەۋىمىز قاجەت. «ءوزى قۇرعان تۇزاققا ءوزى تۇسەدى» دەمەكشى, حا­لىق­ارالىق قىلمىسكەر ءابىلازوۆ­­تىڭ ورنى اباقتى بولماق.