باسشىلاردىڭ بايقاپ سويلەگەنى ءجون

جاقىندا مەكسيكادا لاتىن امەريكاسى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ باسقوسۋىندا كۇتپەگەن جاعداي بولدى: ۆەنەسۋەلا جانە كولۋمبيا پرەزيدەنتتەرى ۋگو چاۆەس پەن البارو ۋريبە  سوزگە كەلىپ قالدى. سوندا جۇرت بۇل ەكەۋى ايقايىنىڭ ءتىپتى وسى باسقوسۋدىڭ جۇمىسىنا سالقىنى تيەر مە ەكەن دەپ سەسكەنگەن. ارينە, اي­تىسقان جاقتار وزدەرىنىكىن قۇپ كورەدى. سول ء“سوز سوعىسىنان” كەيىن ءار جاقتىڭ رەسمي وكىلدەرى ءوز باسشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىن ءتۇ­سىندىرىپ, ەكىنشى جاقتى ايىپت­ا­­عانى بار. ادەتتە مۇندايدا ءوز باسشىسىنىڭ ارسىن-گۇرسىن سوزدەرى مەن شالكەم-شالىس ارە­كەتتەرىنە تۇسىندىرمە بەرىپ ءۇي­رەنگەن ۆەنەسۋەلا جاعى بۇرى­نىراق قيمىلدادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, داۋدى باستاعان كولۋمبيا پرەزيدەنتى ۋريبە. ول ۆەنەسۋەلا تاراپىنان كولۋمبيالىق كومپانيالارعا جاسالىپ وتىرعان ساياساتتى اقش-تىڭ كۋباعا جاساعان قورشاۋىنا تەڭەپتى. سوندا چاۆەس ءوز مىنەزىنە ساي شارت كەتىپ, ءوزى بيلىك باسىنا كەلگەن 1999 جىلدان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى سەگىز ەسە وسكەنىن ايتادى. سوندا ۋريبە دورەكى تۇردە ونىڭ ءسوزىن بولمەك بولعان ەكەن, چاۆەس وعان ەسكەرتۋ جاساپ, ءوز ءسوزىن اياقتاۋعا مۇمكىندىك بە­رۋدى ءوتىنىپتى. بۇل – ۆەنەسۋە­لالىقتاردىڭ ايتاتىنى. كولۋمبيالىقتاردىڭ پىكىرى وزگەشەلەۋ. ۋريبەنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ماۋريسيو ۆەلاسكەستىڭ ايتۋىنشا, وسىناۋ كيكىلجىڭ باس­تاماشىسى ۋگو چاۆەس بولعان. ول جۇرت كوزىنشە كولۋمبيا پرەزي­دەنتىنە 300 جالدامالى باسكەسەردى ۆەنەسۋەلاعا وزىنە قاستاندىق جا­ساۋ ماقساتىمەن جاسىرىن ءجى­بەر­دىڭ دەگەن ايىپ تاعادى. وعان ۋري­بە بايقاپ سويلەسەيشى, الدىمەن ءوزىڭدى سىيلاعان ءجون عوي دەگەندى ايتسا كەرەك. سوندا چاۆەس تاعى تۋ­لايدى, ءتىپتى ءجۇرىپ جاتقان جي­ىن­نان كەتىپ قالامىن دەپ قور­قىتادى. سوندا ۋريبە: “ەركەكشە بەتپە-بەت سويلەسەيىك, ايتپەسە ءسىز كەيدە سىرتتاي بىرەۋدى جاماندا­عاندى جاقسى كورەسىز”, دەپتى. سولاي دەسە دە, ۆەلاسكەستىڭ پىكىرىنشە, بۇل سونشالىقتى ءمان بەرە قوياتىن, ءتىپتى باسشىلاردىڭ باسقوسۋىنا ىقپال ەتە قويعانداي داۋ-داماي ەمەس. بىراق باس­قالار­دىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, ەكى پرە­زيدەنتتىڭ ءسوز قا­ع­ىستىرۋى تىم تەرەڭدەپ كەتكەنى سونشالىق, ولار­دى توق­تا­تۋ­عا كۋ­با باس­شى­سى را­ۋل كاسترو ارا­لاسىپتى. ادەتىنە باسىپ, چا­ۆەس ايقايلاپ كەتىپ, ءوزىنىڭ كو­لۋم­بيا­لىق ارىپتەسىنە “قۇرىپ كەتشى” دەگەنگە دەيىن بارعان سياقتى. بۇل ەكى ەل باسشىلارى ءبى­راز­دان بەرى ءدۇرداراز. ونىڭ دا ءوز­ىندىك سەبەبى بار. كولۋمبيا ءوزىنىڭ اسكەري بازالارىن اقش-تىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات ەتكەن. ونى ۆەنەسۋەلا وزىنە قارسى ارەكەت دەپ باعالاپ, ءتىپتى سوعىس اشامىز دەپ دوق تا كورسەتكەن. سودان بىلتىر­دان بەرى ەكى ەل اراسى سالقىن. رەتى كەلگەندە بۇل ەلدىڭ باسشىلارى ءبىر-ءبىرىن تىستەپ قالادى. كوبىنە ۋگو چاۆەس قاپى جىبەرمەيدى. ءبىر جاعى مۇنايى كوپتەۋ دە, ودان تۇسكەن قىرۋار قارجىعا قارۋ-جاراق ساتىپ الىپ, كورشىلەرىنە قوقاڭدايتىنى بار. بۇل ەكى ەل سوعىسا قويماسىن. سوعىسا قويعاندا, قارۋ-جاراعى بارشىلىق, دەگەنمەن, 26,3 ميل­ليون حالقى بار ۆەنەسۋەلانىڭ 45 ميلليون حالقى بار جانە  ايتار­لىقتاي الەۋەتتى وداقتاستارى بار كولۋمبيانى جەڭە قويۋى ەكىتا­لاي. ال ونىڭ ۇستىنە ۋگو چا­ۆەستىڭ مۇنداي داراقىلىقتان بەدەلى كوتەرىلە قويماسى دا انىق. ول بۇرىن دا وسىنداي جوسىقسىز ارەكەتتەرىمەن سيىق­سىز بولىپ جۇرگەن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن يسپانيا كورولى حۋان كارلوس 1-مەن داۋلاسىپ, اقىرى مونارحتىڭ “اۋزىڭدى جاپ­شى” دەگەن ءسوزىن ەستىپ, ماس­قارا بولعانى بار. ارينە, باسشى دا پەندە, ونىڭ دا توزاتىن جۇيكەسى بار, وعان دا ادامي قاسيەتتەر ءتان. بىراق جۇك­تەلگەن جاۋاپكەرشىلىك ەرەكشە. سو­دان دا ول قاشان دا اڭداپ ءسوي­لەۋگە ءتيىس. ءوزىنىڭ باسشىسىنىڭ ورىنسىز ارەكەتتەرىنەن زارداپ شەگىپ جاتقان ەلدەر دە بار. رۋ-تايپا بولىپ اتتارىن بايگەگە قوسپاق قىرعىز اعايىندار قىزىق: ەكىگە ءبولىنىپ, ايتىسىپ جاتادى. كەيدە ول اسقىنسا, اياعى رەۆوليۋتسياعا ۇلاسىپ كەتەدى. بىرەۋى بيلىككە جەتسە, وعان وپپوزيتسيا دايىن. بۇرىن كوبىنە وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك دەپ بولىنەر ەدى. ەندى رۋ-تايپا بولىپ ءبولىنۋدى ۇسىنىپ جاتقاندار بار. حالىقتى ءبو­لىپ, سول ءبولىن­گەن­دەردى ءبىر-ءبى­رىنە قارسى قوي­ىپ,  سوندا ءال­سى­رەگەن حالىقتى جەڭۋ دە, بيلەۋ دە وڭاي. بۇرىننان سولاي. سوعان ءبىر مىسال وسى قىر­عىز ەلىنىڭ ءوزى. پارلامەنتتى, ناقتىراق ايت­قاندا, ونىڭ ءبىر پالاتاسىن رۋ-تايپا وكىلدەرىنەن جاساقتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعاننان كەيىن-اق بۇل ەلدە اقپارات قۇرالدارىندا ونى قولداعان دا, سىناعان دا پىكىر ايتىلا باستادى. وسىعان وراي ءبىراز فاكتىلەر العا توسىلدى. بۇل ەلدە جەتەكشى سارى باعىش, يچكىلىك, بۇعى, مۇندىز, ساياق, ادىگەنە, تاعى باسقا رۋلار بار ەكەن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلارى وسى رۋلاردىڭ وكىلدەرىن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەزەكپەن قويىپ, ءبىر جاعى ەلدەگى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ وتىرسا, ەكىنشى جاعىنان رۋلاردىڭ جىگىن اجىراتىپ, حالىقتى ءبولىپ وتىرىپتى. وداقتاس رەسپۋبليكالار پايدا بولعاندا, ەل كومپار­تيا­سىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا يچكىلىك  ىسقاق راززاقوۆ سايلانسا, ەكىنشى كەزەكتە سارى باعىش تۇرداحىن ۇسىباليەۆ تىزگىن ۇستاپتى. ودان كەيىن بيلىككە يچكىلىك ءابسامات ماساليەۆ كەلەدى. سوڭعى بۋىن جاقسى تانيتىن اسقار اقاەۆ سارى باعىش ەكەن. ودان بيلىكتى يچكىلىك قۇرمانبەك باكيەۆ الىپ وتىر. جۇرت رۋلىق-تايپالىق قۇرى­لىمعا قايتا كوشۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتىپ جاتقاندا, ءبىرشاما اقپارات قۇرالدارىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ول بۇگىندە دە جۇزەگە اسىپ جاتقانداي ەكەن. پرەزيدەنت ق.باكيەۆتىڭ رۋلاستارى مولدامۇسا قونعانتيەۆ – ءىىم باسشىسى, ەل­مىرزا ساتىبالديەۆ – قورعانىس, قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشى, ءتا­جىحان قالىمبەتوۆ – ۆيتسە-پرە­مەر, ىسقاق ماساليەۆ – پارلا­مەنت دەپۋتاتى. بىراق وكىمەت باس­شىسى, پارلامەنت سپيكەرى, باسقا دا كوپتەگەن مينيسترلىك قىزمەتتەر بارلىعىن ەسكە الساق, ءبارىن باكيەۆ جيناپ الدى دەۋگە دە كەلمەيتىندەي. ونىڭ ەسەسىنە سا­رى باعىشتار ەكس-پرەزيدەنت اسقار اقاەۆتان كەيىن, قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ ەكس-حات­شى­سى بولات جانۇ­زا­قوۆ, ءىىم ەكس-باس­شىلارى كە­ڭەش­بەك ديۋشەباەۆ پەن تەمىربەك اح­ما­تاليەۆتەردىڭ قىز­مەتىنەن قۋىل­عانى بار. بىراق ونى دا زاڭدى دەۋگە بولعانداي: پرەزيدەنت كەتكەن سوڭ, ونىڭ شاشباۋىن كوتەرگەن ءبىر-ەكى ادامنىڭ كەتۋىندە وعاشتىق جوق. بىراق ءبىر كۇن عانا, 2005 جىلعى 24 ناۋرىزدا ىشكى ىستەر مي­نيسترى بولعان كەڭەشبەك ديۋشە­با­ەۆ­تىڭ وكپەسى ۇلكەن. بيلىك باسىندا سارى باعىش وتىرعاندا, ونىڭ بي­لىكتەگى كۇنى ۇزاعىراق سوزىلار ەدى. ءسىرا, سودان بولار, رۋ-تاي­پا­لىق قۇرىلىمدى پايدالانۋ ۇرانىن كوتەرىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى سول ديۋشەباەۆ. بۇل بيلىكتى حالىققا جاقىنداتادى, دەيدى ول. بۇل پىكىردى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى ازامات بورونچيەۆ تە ايتادى. ونىڭ ويىنشا, قىرعىز­ستان قۇقىقتىق تۇيىققا تىرەلگەن. بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ بارلىق زاڭ­دىق ءتاسىلى تۇگەسىلگەن. زايىرلى وپ­پوزيتسيا دا جوق. مۇنداي جاعدايدا تاڭداۋ رۋ-تايپالىق قۇرىلىمعا تۇسەدى. بۇل ۇسىنىسقا قارسىلار دا جەتەرلىك جانە ولاردىڭ ءۋاجى دە نەگىزدى. ەڭ الدىمەن “دەموكراتيا جانە ازاماتتىق قوعام ءۇشىن” كواليتسياسى ەل باسشىلىعىنا, پار­لامەنتكە جانە باق وكىلدەرىنە ار­ناعان ۇندەۋىندە مۇنداي اران­داتۋشىلىق باستاماعا تۇبەگەيلى سوققى بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ويتكەنى, بۇل قىرعىزستان حالقىن بولشەكتەپ, قوعامعا رۋشىلدىق لاڭ كىرگىزەدى. بۇل نەگىزىنەن بۇرىن بيلىكتە بولعانداردىڭ  ارەكەتى ەكەنىنە نازار اۋدارادى. قازاقتا “اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن” دەگەن ىنتىماققا شاقىرعان جاقسى ءسوز بار. رۋعا ءبولىنىپ, ول رەسمي مارتەبەگە جەتكەندە اۋىلدان دا, ايماقتان دا, ەلدەن دە بەرەكە كەتە­دى. ونى تاريح تالاي دالەلدەگەن. ماماديار جاقىپ.