ۇلتتىق بانك: قارجى سەكتورى تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن ارتتىرماق

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا ارناعان بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاڭا مىندەتتەر ايقىندالعاندىعى بەلگىلى. ەلباسى جولداۋىندا سونداي-اق قارجىلىق رەتتەۋشى بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋىن جانە بانكتەردىڭ ەكونوميكاعا ونىڭ داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلۋى مەن دامۋىنا جىگەرلى تۇردە جاردەمدەسۋگە ءتيىس ەكەندىگى دە اتاپ ايتىلعان بولاتىن. سونىمەن, ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورى مەن جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنداعى تۇجىرىمدامالاردىڭ تەتىكتەرى انىقتالعان جولداۋ العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا قر ۇلتتىق بانكى قانداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرماق؟ بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسى جانە كەلەشەكتەگى جوبالار جونىندە قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي شامعالي ۇلى تاجىياقوۆ اڭگىمەلەيدى. – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ بيىلعى 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قارجىلىق رەتتەۋشىلەرگە – بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋى تيىستىگى جونىندە مىندەت قويىلعان بولاتىن. بيسەنعالي شامعالي ۇلى, كەلەشەكتە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى قالاي جوسپارلانۋدا؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا اتاپ ايتىلعانداي, بانكتەردىڭ وتىمدىلىگىن جاقسارتۋ جانە قايتا قارجىلاندىرۋ تاۋەكەلىن ازايتۋ بويىنشا شارالاردىڭ شەڭبەرىندە سىرتقى قارىز الۋدىڭ ارتىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ كوزدەلگەن. ال مۇنىڭ ءوزى تۇپتەپ كەلگەندە بانكتەردىڭ سىرتقى بورىش­تىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرگە اراقاتىناسىن حالىقارالىق پراكتيكادا قابىلدانعاننان اسپايتىن مولشەرگە جەتكىزۋدى بولجايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) اقپاراتىنا سايكەس (“اگەنتتىكتىڭ 2009 جىلعى جۇمىسى تۋرالى الدىن الا قورىتىندىسى” (№196 ءباسپاسوز رەليزى), سىرتقى قارجىلان­دى­رۋدى بانكتەردىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ 30%-دان استام دەڭگەيىنە دەيىن شەكتەۋ جۇ­مىستارى جالعاستىرىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتە­مە­لەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنىڭ مولشەرىن ءتو­مەندەتۋ نەمەسە ەڭ تومەنگى رەزەرۆتىك تالاپتار تەتىگى ارقىلى ىقپال ەتە الادى. قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنىڭ تومەن­دەۋى سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا قارجى رەسۋرستارىنىڭ باعاسى اراسىنداعى مارجانىڭ تومەندەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزا وتىرىپ, ىشكى نارىقتاعى قارجى رەسۋرستارىنا قىزىعۋشى­لىقتى ارتتىرادى. ءسويتىپ, ەڭ تومەنگى رەزەرۆتىك تالاپتار تەتىگى سىرتقى رەسۋرستاردى سىرتقى مىندەتتەمەلەرگە بارىنشا ۇلكەن رەزەرۆتىك اكتيۆتەر ءنورماتيۆى ارقىلى تارتۋدى قايتا ىنتالاندىرادى. – وزىڭىزگە بەلگىلى, پرەزيدەنت جول­داۋىنا وراي, قارجىلىق جۇيەنىڭ قىزمەتىن تۇ­راق­تاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بيزنەس – كليماتتى جاقسارتۋ جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ مىندەتتەرى قويىلعان بولاتىن. سوعان وراي, ەلىمىزدىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋى جەتىستىكتەرىنە ارنالعان اقشا-كرەديت سايا­ساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي بولماق دەپ ويلايسىز؟ – 2010 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ باسىم ماقساتى باعالاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2010 جىلى ينفلياتسيانىڭ جىلدىق دەڭگەيى 6-8 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇلتتىق بانكتىڭ وسى ماقساتقا جەتۋ جونىندەگى شارالارى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قولداۋعا, دەپوزيتتىك نارىقتىڭ الۋەتىن دا­مىتۋعا, سونداي-اق بانك سەكتورىنىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىقپال ەتەدى. ۇلتتىق بانك قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ايىرباستاۋ باعامى ساياساتىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرادى. باعام بەلگىلەۋدىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ ماقساتىندا تەڭگەنىڭ اۋىتقۋ ءدالىزى 2010 جىلعى 5 اقپاننان باستاپ كە­ڭەيتىلدى: 150 دوللار/تەڭگە (+)10% نەمەسە 15 تەڭگە, (-)15% نەمەسە 22,5 تەڭگە. تەڭگە باعامىنىڭ ديناميكاسىندا باسىم ءۇردىس الەمدىك قارجى جانە تاۋار نارىقتارىنداعى جاعدايعا جانە تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى بولادى. ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن بەلگىلەنگەن دالىزدە قامتاماسىز ەتۋىنە قاجەتتى جەتكىلىكتى التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى بار جانە تەرىس كۇتۋلەرگە العىشارتتار جوق. ماڭىزدى فاكتورلار تاراپىنان كۇتىلەتىن شامالى ينفلياتسيالىق قىسىم كەزىندە ۇلتتىق بانك قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار قابىلدايدى. بانكتەردىڭ وتىمدىلىگى دەڭگەيىنىڭ جانە وعان بايلانىستى تاۋەكەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەردىڭ مونيتورينگى جالعاسادى. ۇلتتىق بانك قورلاندىرۋ بازاسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە بانكتەردى ىشكى كوزدەرگە بۇدان ءارى قايتا باعىتتاۋعا ىقپال ەتەدى. وسى ماقساتتا ۇلتتىق بانك 2010 جىلى “قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى” اق-تى 11 ميلليارد تەڭگەگە كاپيتالداندىرۋدى ۇلعايتادى. سونداي-اق بانكتەردىڭ رەسۋرستىق بازاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتە ورنالاستىرىلعان بانكتىك ەمەس قارجى ۇيىمدارىنىڭ ۋاقىتشا بوس اقشا قاراجاتىن وتاندىق بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىنە اۋدارۋ تۋرالى ماسەلە قارالادى. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وسى شارالارىن ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق بانككە ينفلياتسيا بويىنشا بەلگىلەنگەن باعدارلارعا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جانە ساپالى وسۋىنە ىقپال ەتەدى. – جولداۋدا قور نارىعى دامۋىنا باستى نازار اۋدارىلعاندىعى بەلگىلى. قازاقستانداعى قور نارىعىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى جانە بۇل باعىتتاعى كۇردەلىلىكتەر جونىندە ايتساڭىز؟ – الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى قازاقستانداعى قور نارىعىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. بولاشاقتا الماتى قالاسى ايماقتىق بيزنەسكە ينۆەستيتسيالاردى, ونىڭ ىشىندە ءىPO ارقىلى تارتۋ ورتالىعى بولۋى مۇمكىن. ال, قازىرگى ۋاقىتتا قور نارى­عىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كۇردەلىلىگى ەميتەنتتەر­دىڭ ۇلەستىك قۇرالداردى تارتۋى بولىپ تابىلادى, سەبەبى الەۋەتتى ەميتەنتتەر باتىستىڭ بارىنشا دامىعان جانە تەرەڭ نارىقتارىن ارتىق كورەدى. قور نارىعىنىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ ءىرى كوم­مەرتسيالىق كومپانيالارى وزدەرىنىڭ ۇلەستىك قۇرالدارىن ىشكى نارىقتا شىعارعىسى كەل­مەيدى. وعان, بىرىنشىدەن, ىشكى نارىقتىڭ جەتكىلىكسىز ەداۋىر كولەمى, ەكىنشىدەن, ۇلەستىك قۇرالداردى شىعارۋدىڭ جەتكىلىكتى تۇردە تۇسىنىكسىز جانە ستاندارتتالعان ءراسىمى سەبەپ بو­لىپ تابىلادى. ۇلەستىك قۇرالداردى شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋمەن, اتاپ ايتقاندا ۇيىمداس­تىرۋشى كومپانيالارمەن (اندەررايتەرلەرمەن) پروبلەمالار بولۋى ىقتيمال. ىشكى نارىقتاعى الەۋەتتى ەميتەنتتەردەن باسقا ۇلەستىك قۇرالدارعا ينۆەستورلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. ينۆەستورلاردىڭ جەتىسپەۋى سالىستىرمالى تۇردە العاندا ساۋاتسىزدىقپەن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك سياقتى باسقا بارىنشا ءداستۇرلى بالاما ينۆەستيتسيالاۋ قۇرالدارىنىڭ دامىعاندى­عىمەن تۇسىندىرىلەدى. – بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ەلەكتروندىق اقشانىڭ سيپاتتاماسى تۋرالى تولىق مالىمەت جانە ەلەكتروندىق اقشانىڭ تولەم كارتوچ­كاسىنان ارتىقشىلىعى توڭىرەگىندە ءوز ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟ – ەڭ الدىمەن, “ەلەكتروندىق اقشانىڭ” اقشانىڭ جاڭا نىسانىن بىلدىرمەيتىنىن جانە اقشا بولىپ تابىلمايتىنىن, ەلەكتروندىق قۇرىلعىدا ساقتالاتىن جانە تولەمدىك جانە باسقا دا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ەلەكتروندىق قۇرالدار (بايلانىس ارنالارى) ارقىلى ءبىر قۇرىلعىدان ەكىنشىسىنە بەرىلە الاتىن اقشالاي قۇندى بىلدىرەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا “ەلەك­تروندىق اقشا” ەلەكتروندىق اقشانىڭ يەسى (پايدالانۋشى) ناقتى اقشاعا ايىرباس رەتىندە شىعارعان جانە ەلەكتروندىق نىساندا ساقتا­لاتىن, ولاردىڭ ەميتەنتتەرىنىڭ (بانكتەردىڭ) “اق­شالاي مىندەتتەمەلەرى” رەتىندە ايقىن­دالادى. ەلەكتروندىق اقشا مەن تولەم كارتوچ­كالارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تولەم كارتوچكاسىنىڭ بانك شوتىنا كىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلاتىندىعىندا. تولەم كارتوچكا­لارى بويىنشا وپەراتسيالاردى جۇرگىزگەن كەزدە بارلىق وپەراتسيالار كليەنتتىڭ بانك شوتىنان جۇزەگە اسىرىلادى. ەلە­كتروندىق اقشا بانك شوتىنا بايلا­نىس­تى ەمەس جانە ولاردى پايدالانا وتىرىپ وپە­راتسيالاردى جۇرگىزگەن كەزدە تولەم ەلەك­تروندىق اقشانى ءبىر ەلەكتروندى قۇرىلعىدان ەكىنشىسىنە بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, ونىڭ تولەم كارتوچكاسىنان ايىرماسى, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋ كەزىندە تولەم اقشانى (قولما-قول, قولما-قول ەمەس) پايدالانباي, ءبىر تۇلعانىڭ (تولەۋشىنىڭ) ەكىنشى تۇلعاعا ەلەكتروندىق اقشانى – “ەميتەنتتىڭ اقشالاي مىندەتتەمەلەرى بار اقپاراتتى” بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن­دىعىندا بولىپ وتىر. بۇل رەتتە تولەمدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەلەكتروندىق اقشانى بەرۋ ۇدەرىسى ەلەكتروندىق اقشاسى بار نەمەسە ولارعا كىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكتروندىق قۇ­رىل­عىلار (ميكروپروتسەسسور (چيپ), باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, كومپيۋتەردىڭ “جادىسى”) ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. الەمدىك پراكتيكادا قولدانىلاتىن تا­سى­مالداۋىشىنا بايلانىستى ەلەكتروندىق اق­شانىڭ ەكى ءتۇرى ەرەكشەلەنەدى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – كارتوچكالار نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا (card-based). بۇل جاعدايدا ەلەكتروندىق اقشا كارتوچ­كالار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان ءونىمدى (ميكرو­پروتسەسسورلىق كارتوچكا) بىلدىرەدى, ياعني يەسىنە (پايدالانۋشىعا) قولجەتىمدى “اقشا تۋرالى” نە اقشالاي قۇن تۋرالى اقپارات كارتوچكاعا كىرىكتىرىلگەن ميكروپروتسەسسورلىق چيپتە ساقتالادى جانە ونىڭ قۇنى, ادەتتە, كارتوچكانىڭ ەسەپتەۋىش قۇرىلعىعا قوسىلعان كەزىندە بەرىلەدى. كارتوچكالار نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا ساناتىنا الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندە قۇرىلعان, GeldCarte (گەرمانيا), Proton (بەلگيا), ءChىp ءknىp (نيدەرلاند), Cash Card (شۆەتسيا), ءQuىck (اۆستريا), eNETS (سينگاپۋر), Mondex (MasterCard) جانە ءVىSA CASH ء(VىSA) سياقتى جۇيەلەر جاتقىزىلادى. ەكىنشىسى جەلىلەر نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا (network - based) نەمەسە “جەلىلىك اقشا”. “ەلەكتروندىق اقشانىڭ” بۇل ءتۇرى تەلەكوممۋ­نيكاتسيالىق جەلى (ينتەرنەت) ارقىلى اقشالاي قۇندى ەلەكتروندىق ساقتاۋ جانە ەلەكتروندىق اقشانى (ەميتەنتتىڭ ەلەكتروندىق مىندەتتەمە­لەرىن) بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كومپيۋتەردە (كومپيۋتەردىڭ قاتتى ديسكىسى) ورناتىلعان ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى پايدالاناتىن جەلىلىك ءونىمدى بىلدىرەدى. جەلىلەر نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشاعا ەلەكتروندىق اقشانىڭ مىناداي جۇيەلەرىن جاتقىزۋعا بولادى - Paypal (اقش), WebMoney (رەسەي), ياndex. اقشا (رەسەي). – ولاي بولسا كەلەشەكتە ەلەكتروندىق اقشانىڭ شىعارىلۋى, تاراتىلۋى جانە پايدالانىلۋى قالاي جوسپارلانۋدا؟ – تۇتاستاي العاندا, ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ, تاراتۋ جانە قولدانۋ ءتارتىبىنىڭ ماسەلەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى دەڭگەيىندە رەتتەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىن ءتيىستى زاڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. سونىمەن بىرگە ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ ەلەكتروندىق اقشانى ناقتى اقشاعا اۋىستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن, ياعني ەميتەنت بانك پايدالانۋشىدان (جەكە تۇلعادان) ءتيىستى اقشا سوماسىن العاننان كەيىن ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋشىنىڭ “ەلەكتروندىق ءاميانىنا” قابىلدانعان ناقتى اقشانىڭ نومينالدى قۇنىنىڭ مولشەرىندە “سالۋدى” جۇزەگە اسىرادى. وسىدان كەيىن يەسى (جەكە تۇلعا) ەلەكتروندىق اقشانىڭ قولدا بار سوماسى شەگىندە ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىندە ساۋدا جانە وزگە دە وپەراتسيالاردى جاساي الادى. ەلەكتروندىق اقشانى تاراتۋ ءۇشىن ەميتەنت بانك ونى بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىق­تارىنداعى ءوزىنىڭ فيليالدىق جەلىلەرى ارقىلى تاراتا الادى نەمەسە ەلەكتروندىق اقشانى پاي­دالانۋشىلار اراسىندا تاراتۋمەن اينا­لىسا الاتىن ءوزىنىڭ اگەنتتىك جەلىسى بولادى. نە­گىزگى فۋنكتسياسى ەميتەنت اينالىسقا شىعارعان ەلەكتروندىق اقشانى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ بولىپ تابىلاتىن وسىنداي اگەنتتىڭ رولىندە ەميتەنت بانكپەن ءتيىستى شارتتىق قارىم-قاتىناستارى بار زاڭدى تۇلعا بولا الادى. ەلەكتروندىق اقشانى ونىڭ يەلەرى (جەكە تۇلعالار) ينتەرنەتتە ونلايندىق ساتىپ الۋدى جاساۋعا جانە ساۋدا ۇيىمدارىنان جانە ەميتەنت بانكتەرمەن ولار شىعاراتىن ەلەك­تروندىق اقشانى قابىلداۋ بويىنشا ءتيىستى كە­لىسىمدەرى بار وزگە دە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلە­رىنەن وزگە دە ساۋدا وپەراتسيالارىن جاساۋعا پايدالانۋى مۇمكىن. سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشانى جەكە تۇلعالار بەلگىلى ءبىر ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ شەڭبەرىندە باسقا پايدالا­نۋشىلارعا – جەكە تۇلعالارعا اۋدارۋ ءۇشىن پايدالانا الادى. اتالعان زاڭ جوباسىنا سايكەس ساۋدا وپەراتسيالارىن جاساۋ ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جانە دارا كاسىپكەرلەردىڭ ەلەكتروندىق اقشانى ساتىپ الۋىنا جانە پايدالانۋىنا شەكتەۋ بەلگىلەنەدى. وسىعان وراي, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وزدەرى جەتكىزەتىن تاۋارلار (قىزمەت كورسەتۋلەر) ءۇشىن اقى تولەۋگە ەلەكتروندىق اقشانى قابىلداۋعا (الۋعا) جانە ولاردى وتەۋگە ۇسىنۋعا قۇقىلى. سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا بەلگىلەنگەن شەكتى ماندەردەن اساتىن سوماعا ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى. – جاسىراتىنى جوق, ەلەكتروندىق اقشانىڭ پايدالانىلۋى كولەڭكەلى كاپيتالدىڭ اينالى­مىن, زاڭسىز كەلىسىمدەردى بولدىرماۋعا كەپىل بەرمەيدى. سوندىقتان دا, ەلەكتروندىق اقشانىڭ كومەگىمەن كەلىسىمدەردى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ تۋرالى ءىس-شارالار “قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلگەن بە؟ – “زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بانكتەردىڭ, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ, زەينەتاقى قورلارىنىڭ, نوتاريۋستاردىڭ جانە ادۆوكات­تار­دىڭ قارجى مونيتورينگىنىڭ سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىندىعىن كوزدەيدى. قازاقستان­نىڭ اۋماعىندا ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ قۇقىعىنا تەك بانكتەر عانا يە بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا قاتىستى اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار بويىنشا قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭنامانىڭ بارلىق تالاپتارى قولدانىلاتىن بولادى. زاڭناماعا سايكەس تولەم جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن بانكتەر كۇماندى وپەراتسيالاردى تەكسەرەدى (مونيتو­رينگ جۇرگىزەدى) جانە ءتيىستى اقپاراتتى قارجى مونيتورينگى ورگاندارىنا ۇسىناتىن بولادى. سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا بانكتىڭ ەلەك­تروندىق اقشا يەلەرى شەكتى ماننەن اسا­تىن سوماعا وپەراتسيا جۇرگىزۋى ءۇشىن ەلەك­تروندىق اقشانى شىعارعان جانە پايدالانعان جاعدايدا, ولاردى مىندەتتى سايكەستەندىرۋ ءجو­نىندەگى ءىس-شارالار ەسكەرىلىپ, كورىنىس تاپتى. باع­دار رەتىندە كاپيتالدى جىلىستاتۋ پروب­لەمالارى جونىندەگى ارنايى قارجى كوميسسيا­سىنىڭ (FATF) ۇسىنىمدارى بولدى, ولار بارلىق دۇنيە جۇزىندە ەسكەرىلەدى. – كەڭىرەك ويلانىپ قاراساق, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋ جالپى قوعام, كوپشىلىك ءۇشىن شىندىعىندا دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىندىعى ءسوزسىز. سوندا ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە كەلەشەكتە وسىنداي سيپاتتاعى تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى كۇردەلىلىكتەرى نەدە؟ بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋدى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى قانداي بولماق؟ – قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەتتى پايدالانۋ جانە موبيلدىك كوممەرتسيا نەگىزىندە تسيفرلىق تاۋارلار نارىعىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتىنىڭ سالاسىن بىرتىندەپ ەندىرۋ مەن دامىتۋ ورىن الۋدا. كۇندەلىكتى بولشەك تولەم وپەراتسيا­لارىن جۇرگىزەتىن پايدالانۋشىلاردىڭ, سول سياقتى ءوز قىزمەتىن تەك قانا تسيفرلىق تاۋار­لار نارىعىندا كورسەتەتىن ساۋدا قىزمەتى سۋبەك­تىلەرىنىڭ سانى بىرتىندەپ ۇلعايۋدا. تۇتاستاي العاندا قازاقستاننىڭ ەلەكتروندىق ساۋداسىن دامىتۋعا بايلانىستى جاڭا دامىپ كەلە جاتقان سەگمەنتكە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا قاجەتتىلىك تۋىندايدى. جالپى العاندا قازاقستانداعى ەلەكترون­دىق ساۋدانىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا وراي ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى ودان ءارى دا­مي­دى. ماسەلەن, قازاقستاندا بۇگىندە ەلەكترون­دىق ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋ بوي­ىنشا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ پروبلەمالارى بار, ونىڭ ىشىندە ولارعا كوپتەگەن ءوزارا بايلانىستى فاكتورلار كەدەرگى بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ ءبىرى حالىقتىڭ اراسىندا ينتەرنەتتى قولدانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى. وسى ارقىلى ەڭ الدىمەن ەلەكتروندىق اقشانىڭ بولاشاقتاعى دامۋى تۇتاستاي العاندا قازاقستانداعى ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ دامۋ ديناميكاسىنان نارىقتىڭ قاتىسۋشىلارى تاراپىنان ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا سۇرانىس ارتادى. – ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىندا وتكەن 2009 جىلدىڭ ناتيجەسىندە قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتتى؟ ال, ەندى بيىلعى 2010 جىلى قارجى سەكتورىندا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي؟ – وتكەن جىلعى باستى جەتىستىك – قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسى داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنىڭ تەرىس ىقپالىنا سالىستىرمالى تۇردە العاندا تەگەۋرىن تانىتتى. جەكەلەگەن ءىرى بانكتەردىڭ پروبلەمالارى تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسى ءۇشىن پروبلەما تۋدىرعان جوق, ال پروبلەمالى بانكتەر قازىرگى كەزدە قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىن تابىستى اياقتاۋ ۇستىندە. مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارى­نىڭ ىشىندە قوعامدى ەلەڭ ەتكىزگەن قۇبىلىس 2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى بولدى. ال قازىر بۇل شارانىڭ قاجەت بولعاندىعى كۇمان تۋدىرماي­دى, الايدا ونى جۇزەگە اسىرعاننان كەيىنگى بىرنەشە اي ىشىندە تەرىس پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى, سىندار ايتىلدى. الايدا, ءتىپتى قارجى جۇيەسى ءۇشىن نەعۇرلىم قاۋىپتى بولعان قۇنسىزدانۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر – شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلگەن زاەمدار ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى جانە دەپوزيتتەردىڭ بانك جۇيەسىنەن اكەتىلۋى – اسا قيىندىق تۋدىرعان جوق. ماسەلەن, 2009 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇنسىزدانۋدىڭ ەڭ قاجەتسىز دەپ تانىلاتىن بولۋى ىقتيمال سالدارلارىنا – بانكتەردەن سالىمداردىڭ تازا اكەتىلۋى مەن تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسىنە سەنىمنىڭ ازايۋىنا جول بەرىلمەگەنىن اتاپ ايتۋعا بولادى. كەرىسىنشە, حالىقتىڭ سالىمى 20 پايىزدان استام ءوستى. بۇل رەتتە جەكەلەگەن بانكتەردەن “سالىمشىلاردىڭ بويىن اۋلاق سالۋى” بايقالدى, بۇل تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسىنە ءتان ەمەس. تۇتاستاي العاندا, 2008 جىلعى 25 قاراشادا قابىلدانعان ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەكونو­مي­كانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى 2009-2010 جىل­دارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپا­رىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلعان داع­دا­رىسقا قارسى شارالار جيىنتىعى داعدارىس­تىڭ نەعۇرلىم قاۋىپتى سالدارلارىن ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, ول ەكونو­مي­كانىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى سالالارى بويىنشا كرەديتتەۋدىڭ تاپشىلىعىن جەڭۋگە جانە جەتە قارجىلاندىرماۋ سالدارىنان ولاردىڭ كوللاپسىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2010 جىلى ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جانە داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ قىز­مەتىنە قاتىستى قول جەتكىزەتىن تابىس ۇكىمەتتىڭ, ققا-نىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ جولعا قويىلعان ءىس-قيمىلدارىنا بايلانىستى بو­لا­دى. قازىرگى كەزدە اسا كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن نەگىزگى باعىتتار بارىنشا ايقىن بەلگىلەندى. بىرىنشىدەن, بۇل – ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلاتىن تەڭگەنىڭ باعامدىق تۇراقتىلىعىن جانە باعا نارىعى وتىمدىلىگىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, بانكتەردىڭ بالانستارىن ساۋىقتىرۋ ۇدەرىسىن قارقىندى ەتۋ جانە ولاردى ساپاسىز اكتيۆتەردەن “تازارتۋ” قاجەت. ۇشىنشىدەن, دامۋدىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىندە بانك­تەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىراتىن شارالار جيىنتىعىن ازىرلەۋ قاجەت. ءتورتىن­شىدەن, كونترتسيكلدىك رەتتەۋگە كوشۋدى جانە قارجى ينستيتۋتتارىندا تاۋەكەل-مەنەدجمەنت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. جانە, ەڭ سوڭىندا, بەسىنشىدەن, ەكونوميكالىق ديسبالانستار مەن جۇيەلىك تاۋەكەلدەر دەڭگەيىن تومەندەتەتىن شارالار جيىنتىعىن ازىرلەۋ قاجەت. – داعدارىس كەزەڭىندە قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى اياسىندا قارجى سەكتورىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاۋاپتى جانە ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋشى ورتالىق ورگان رەتىندە قر ۇلتتىق بانكىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قالاي جۇرگىزىلمەك؟ – قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق بانكتەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ورتالىق بانكتىڭ جانە رەتتەۋشىنىڭ فۋنكتسيالارىن بولە وتىرىپ رەتتەۋ نوبايى قولدانىلاتىن ەلدەر ءۇشىن ورتاق ءۇردىس بولىپ تابىلادى. داعدارىستىڭ اسەرىن ايتارلىقتاي دارەجەدە تەرەڭدەتكەن رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قاتەسى قارجى سەكتورىن جانە وزگە دە سەكتورلاردى رەتتەۋدىڭ ديسكرەتتىلىگى بولدى. الەمدىك داعدارىس تاجىريبەسى قارجى جۇيەسىن رەتتەۋ تيىمدىلىگىنىڭ ەداۋىر دارەجەدە قول­دانىلاتىن ءتاسىلدىڭ جۇيەلىگىنە جانە كەشەندىلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگىن كورسەتتى. باسقاشا ايتقاندا, قارجى جۇيەسىن رەتتەگەن كەزدە قارجى جۇيەسىنە جانە تۇتاستاي العاندا ەكونوميكاعا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار فاكتورلار ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى الەمنىڭ جەتەك­شى ەلدەرى قازىرگى ۋاقىتتا قارجى تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى فۋنكتسيا­لاردى ورتالىقتاندىرىپ وتىر, بۇل رەتتە قار­جى تۇراقتىلىعىنا جاۋاپتى نەگىزگى ۆەدوم­ستۆولار ورتالىق بانكتەر بولادى. وسىنداي سەبەپتەرمەن ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستانداعى ءرولى كۇشەيەدى. سونىمەن قاتار ورتالىق بانكتىڭ فۋنكتسيا­لارىنا قارجى ينستيتۋتتارىنا وتىمدىلىك بەرۋ جانە, بىرقاتار ەلدەر بويىنشا, ولاردى قورلاندىرۋ كىرەدى. بۇل قارجى نارىعىنىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرىن تىكەلەي قولداۋ, سول سياقتى ولاردى رەتتەۋ بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋدى ورتالىقتاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق بانك قارجى سەكتورىن جانە جۇيە قۇراۋشى ينستيتۋتتاردى رەتتەۋ جونىندە شەشىمدەر قابىلداۋعا بارىنشا بەلسەندى قاتىساتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, نەگىزگى رەتتەۋ باعىتتارى جانە رەتتەۋ شارالارىنىڭ ماقساتتى ولشەمدەرى ازىرلەنەتىن بولادى. ەگەر بۇرىن قارجى جۇيەسىن, اتاپ ايتقاندا بانك سەكتورىن رەتتەگەن كەزدە قارجى جانە ناقتى سەكتورلار اراسىنداعى بىرقاتار ءوزارا بايلانىستار ەسكەرىلمەسە, قازىرگى ۋاقىتتا ازىرلەنىپ جاتقان رەتتەۋ ۇلگىسى ەكونوميكانىڭ قارجى, سول سياقتى ناقتى سەكتورلارىندا ورىن العان تاۋەكەلدەردىڭ بارلىق كەشەنى ەسكەرىلە­تىنىن بولجايدى. ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى پايدالانا وتىرىپ قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, كەشەندى تۇردە شەشىلەتىن بولادى. – بيسەنعالي شامعالي ۇلى, وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا اقوردادا وتكەن كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قر ۇلتتىق بانكىنە ديسبالانستاردىڭ جيناقتالۋىن بولدىرماۋ جانە ونىڭ الدىن ەرتەرەك الۋدىڭ وڭتايلى مەحانيزمىن جاساۋدى, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ قارجى سەكتورىنىڭ جۇيەلى تاۋەكەلدەرىن ازايتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟ – ۇلتتىق بانك قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلىق قاداعالاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ ماكروپرۋدەن­تسيالدىق رەتتەۋدى ەندىرۋ شەڭبەرىندە راسىمدەردى ازىرلەۋ ۇستىندە, بۇل راسىمدەر جۇيەلىك تاۋەكەلدەر مەن ديسبالانستى تومەندەتۋگە باعىتتالعان, قارجى جۇيەسىنە ىقپال ەتەتىن قۇرالداردىڭ بۇكىل اياسىن كەشەندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. قازاقستان الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جانە قارجى جۇيەسىنە تەرىس اسەر ەتۋىنە بايلانىستى سىناقتان سۇرىنبەي ءوتتى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ دامۋىنىڭ جاڭا, داعدارىستان كەيىنگى ساتىسىنا كىرۋدە. دامۋدىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىنە كىرۋ ەلگە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق كورسەت­كىشى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جانە وعان قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى بويىنشا ساپالى سەكىرىس مۇمكىندىگىن بەرەدى. قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. تۇجى­رىم­دامانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى اراسىندا قار­جى سەكتورىنىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ; اعىم­داعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس بارىسىندا انىقتالعان كەمشىلىكتەرگە, تۇراق­سىزدىق جانە قۇبىلىستار فاكتورلارىنا جول بەرمەۋ بويىنشا جاعدايلار جاساۋ بار. سو­نى­مەن قاتار, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ينۆەس­تيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ماكروەكونوميكالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە ىنتالاندىرۋ جانە ينۆەستورلار تاراپىنان جانە سول سياقتى قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋ­شىلار تاراپىنان رەسپۋبليكانىڭ قارجى سەكتورىنا سەنىمدى نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. تۇجىرىمدامادا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ جانە قارجى جۇيەسى مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قورلان­دى­رۋدىڭ ىشكى كوزدەرىن بارىنشا تولىق پاي­دالانۋ, اكتيۆ نارىقتارىنداعى “كوپىرشىكتەر­دىڭ” پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ جانە قارجى جۇيە­سىندەگى ونىڭ تۇراقتىلىعىنا قاتەر كەل­تى­رەتىن تاۋەكەلدەردىڭ جيىنتىق دەڭگەيىن ءتو­مەندەتۋ ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, قارجى سەكتورىن رەتتەۋدىڭ قازاقستان ءۇشىن مۇلدەم جاڭا, ماكروپرۋ­دەن­تسيالدىق جانە كونترتسيكلدىك رەتتەۋ قۇرالدارى كىرەتىن تەتىكتەرىن ەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاڭا ءتاسىل تۇتاستاي العاندا قارجى جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىندە تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردى بارىنشا تومەندەتۋدەن جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ جانە قارجى جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىنە تەرىس اسەر ەتۋىن تومەندەتۋدەن تۇرادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.