جالپى, SIPRI قارۋ-جاراقتى شىعارۋ مەن تاسىمالداۋ, قىسقارتۋ مەن شەكتەۋ, باقىلاۋ مەن قارجىلاندىرۋ سالالارىندا ناقتى دەرەكتەر بەرە الاتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دەگەن اتاعىنا كىر كەلتىرمەي كەلە جاتقان ۇيىم. ءوز دەرەكتەرىن ينستيتۋت بارلىق اشىق دەرەككوزدەرىنەن الادى. ونىڭ قۇرامىنداعى ساراپشىلار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن شاقىرىلعان. ينستيتۋت بۇۇ جانە ەو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. عىلىمي ۇيىمنىڭ زەرتتەۋ باعىتتارىنا ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك, قارۋلى قاقتىعىستار مەن ولاردى شەشۋ جولدارى, اسكەري شىعىندار مەن قارۋلى كۇشتەر, قارۋلانۋدى باقىلاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ماسەلەلەرى جاتادى. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە, الەمدىك قارۋ-جاراق نارىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاق باعدارىن ايقىندايدى.
وسى ينستيتۋتتىڭ قارۋ-جاراق نارىعىنىڭ احۋالى تۋرالى بىلتىرعى قورىتىندىسىنا قاراعاندا سوڭعى بەس جىلدا اقش الەمدىك رىنوكتىڭ 36 پايىزىن قامتۋعا قول جەتكىزگەن. ونىڭ بەس جىلداعى ۇلەسىنىڭ ءوسىمى 6 پايىز. ءدال وسى جىلداردا رەسەي ءوزىنىڭ ۇلەسىن 17 پايىزعا ازايتىپ العان. بۇل قۇلدىراۋ نەگىزىنەن ءۇندىستان مەن ۆەنەسۋەلاعا شىعارىلاتىن قارۋدىڭ ازايعانىنا بايلانىستى بولعان.
قازىر كەز كەلگەن باق-تىڭ جازبالارىنا كۇدىكپەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ءبىرازى دەرەكتەردى بۇرمالاپ, وزدەرىنىڭ قولايىنا قاراي بۇرىپ جاريالايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. مىسالى, رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك حالىقارالىق RT (Russia Today) تەلەارناسى وتكەن جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا عانا رەسەيدىڭ قورعانىس ونەركاسىبى سالاسى قارۋ ساتۋدى 8,5 پايىزعا ۇلعايتىپ, ونى 37,7 ملرد دوللارعا جەتكىزدى دەپ قۋانا حابارلاعان ەدى. (اۆتورلارى ر.شيماەۆ پەن ا.رۋميانتسەۆا) ءسويتىپ رەسەي وسى نارىقتىڭ 9,5 پايىزىن قامتىپ, 100 ءوندىرۋشىنىڭ اراسىنان ۇلىبريتانيادان وزىپ, ەكىنشى ورىنعا شىقتى دەلىنگەن وندا. ەندى SIPRI-ءدىڭ دەرەكتەرىنە قاراساق, ول سوڭعى بەس جىلداعى ەكسپورتىن 17 پايىزعا ازايتىپ العانى بەلگىلى بولىپ وتىر...
«قازىر اقش الەمنىڭ 98 مەملەكەتىنە قارۋ شىعارادى. ونىڭ ىشىندە اسكەري ۇشاقتار, شاعىن قاشىقتارعا جەتەتىن قاناتتى جانە بالليستيكالىق زىمىراندار, باسقارىلاتىن بومبالار بار», دەپ جاريالادى SIPRI-ءدىڭ قارۋ-جاراق جانە اسكەري شىعىستار باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى و.فلورانت. وسى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا رەسەي 48 ەلگە قارۋ-جاراق ەكسپورتتاپ, اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر. ونىڭ ەكسپورتىنىڭ جارتىسى ءۇندىستان, قىتاي جانە الجيرگە شىعارىلادى.
ەكسپورتتىڭ ءوسىمى جاعىنان سوڭعى ءتورت جىلدا فرانتسيا العا شىققان. وسى كەزەڭدە ول قارۋ-جاراق ەكسپورتىن 43 پايىزعا ۇلعايتقان. ال گەرمانيا 13 پايىزعا وسىرگەن. وسىنىڭ ارقاسىندا قارۋ-جاراق ساتۋ رىنوگىنىڭ 6,8 پايىزىن قامتىعان فرانتسيا ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپ تۇر, ال گەرمانيا (6,4%) ءتورتىنشى, قىتاي (5,2%) بەسىنشى ورىندا. وسى بەس مەملەكەت الەمدەگى قارۋ-جاراق ساتۋدىڭ 75 پايىزدىق ۇلەسىنە يە. پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىنان رەسەيدەن كەيىنگى ەكسپورتەر ۋكراينا. ونىڭ تانك, بروندى ترانسپورتەر سياقتى اسكەري جاراقتارى نيگەريا, تايلاند, حورۆاتيا, قىتاي جانە الجير سياقتى مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتالادى.
قارۋ-جاراق ساتىپ الۋشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى تاياۋ-شىعىس ەلدەرى, بارلىق يمپورتتىڭ 87 پايىزدىق ۇلەسى سولارعا تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسى سوڭعى ءتورت جىلدا قارۋ ساتىپ الۋدى 192, مىسىر 206 پايىزعا ۇلعايتقان. اسىرەسە اقش قارۋلارىن ساتىپ الاتىندار وسى ايماق ەلدەرى. سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسى, ءباا, تۇركيا مەملەكەتتەرىن وسى قاتاردا اتاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە امەريكا قارۋلارى وڭتۇستىك كورەيا مەن اۋسترالياعا دا ميللياردتاعان دوللارعا شىعارىلادى. تايۆان, ءۇندىستان, سينگاپۋر, يراك, مىسىر ەلدەرى دە امەريكالىق قارۋلارعا قوماقتى قاراجاتتارىن سارپ ەتەدى.
رەسەي قارۋىن الۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن ءۇندىستان باستاپ تۇر. 2016 جىلعا دەيىنگى بەلگىلى بولعان دەرەكتەر وسى ەل رەسەي قارۋىن 13,4 ملرد دوللارعا العانىن ايتادى. بىراق بىلتىر كۇزدە «روسوبورونەكسپورت» جانە باسقا دا قورعانىس سالاسىنىڭ كومپانيالارى ءۇندىستان العان قارۋى ءۇشىن اقى تولەي الماي وتىرعانىن جاريالادى. ويتكەنى رەسەيدىڭ وسى كومپانيالارى اقش تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان شەكتەۋلەر (سانكتسيالار) تىزىمىنە ەنگەن, سوندىقتان ۇندىستاندىق بانكىلەر دوللارمەن ەسەپ ايىرىسا الماي وتىر. قازىر رەسەي تاراپى وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋدان ىزدەۋدە. ونداي تاجىريبە دە قولدانىسقا ەنە باستادى. ماسەلەن, بىلتىر ءۇندىستان رەسەيدىڭ «الروس» كومپانياسىنان الماز العاندا ءوزىنىڭ رەسەيدەگى ەسەپشوتى ارقىلى رۋبلمەن ەسەپتەسكەن. الايدا, ونداعى قاراجات بارلىق شىعىندى وتەۋگە جەتە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋ مەن دەلي قارۋ-جاراق ساۋداسى جونىندە 2012 جىلدان كەيىن كەلىسىمشارت تا جاساماعان ەكەن. وسىنى سىلتاۋراتقان ءۇندىستان ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار
ايىندا رەسەيدىڭ س-400 كەشەنىنەن باس تارتتى. ول ول ما, سۋ-57 نەگىزىندە جاسالعان شابۋىلداۋشى ۇشاقتىڭ بەسىنشى بۋىنىنان دا باس تارتىپ, ەسەسىنە فرانتسيادان Rafale ۇشاعىن ساتىپ العان. ءسويتىپ رەسەي اقش سانكتسياسىنىڭ كەسىرىنەن قارۋ-جاراق ساۋداسى جونىندەگى ءوزىنىڭ ەڭ باستى يمپورتەرىنەن دە ايرىلىپ قالعالى وتىر. بۇل ءۇردىس باسقا تۇتىنۋشىلارىنىڭ اراسىنان دا شىعۋى مۇمكىن.
رەسەي قارۋىن تۇتىنۋشى يمپورتەردىڭ ءبىرى قازاقستان. ءبىزدىڭ ساتىپ العان قارۋىمىزعا ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپتەسۋىمىزگە كەدەرگى از. سوندىقتان الىس شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىنە وتكىزۋى قيىنداپ كەتكەن قارۋ-جاراعىن رەسەي ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى وداقتاسى – بىزگە ارزانداتىلعان باعامەن ساتسا, قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى بولار ەدى.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
