ارحەولوگيا سالاسىنا دەن قويعان ءا.مارعۇلاندى ن.ك.ارزيۋتوۆتىڭ 1937 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى سارايشىقتاعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى قاتتى قىزىقتىرادى. ويتكەنى ول سارايشىقتا جۇرگىزىلگەن العاشقى كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ بولاتىن. 1949 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى حابارشىسىندا جاريالانعان ن.ك.ارزيۋتوۆتىڭ ەكسپەديتسيا ەسەبىمەن مۇقيات تانىسىپ, ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسى تاريحىن زەرتتەۋ كەشەگى ورىس پاتشاسى زامانىندا باستالعانىن, ونىڭ بۇگىنگە دەيىن نەگىزىنەن 2 باعىتتا: ءبىرى – قالانىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋىن تاريحي دەرەكتەر مەن ورتاعاسىرلىق ساياحاتشىلاردىڭ جازبا دەرەكتەرى, ەكىنشىلەرى ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان جادىگەرلەر ارقىلى زەرتتەلىپ جاتقانىن تاعى ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. بۇل ارادا ن.ك.ارزيۋتوۆ ساراتوۆ عىلىمي مۋزەيىندە ارحەولوگيالىق ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ, 1928 جىلدان باستاپ تومەنگى ەدىل بويىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, كوشپەلى تۇركىلەر مەن التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ەدىل, جايىق وزەندەرى بويىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق قالالارىنا قاتىستى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرعانىن جاقسى بىلەتىن. عالىم سارايشىق قالاسى تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر جيناقتاپ جاريالاعان ورىنبور ولكەسىندە ەڭبەك ەتكەن پ.ي.رىچكوۆ, حVIII عاسىردىڭ ءىى جارتىسىندا قازاق حاندىعى تەرريتورياسىنا جاسالعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بولعان پ.س.پاللاس, 1861 جىلعى توپوگراف ا.ە.الەكسەەۆ ەڭبەكتەرىمەن تانىسادى. ناتيجەسىندە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ا.ە.الەكسەەۆتىڭ توپوگرافيالىق تۇسىرۋلەرىنىڭ كونە قالانىڭ قازىرگى جاعدايىمەن سايكەسپەيتىنىن انىقتايدى. بىزدىڭشە ءا.مارعۇلان ن.ك.ارزيۋتوۆتىڭ عىلىمي ۇستازى پ.س.رىكوۆپەن دە تانىس بولعانداي. پ.س.رىكوۆ قازاق زيالىلارىنا باتىس قازاقستان بولىمشەسى ولكەتانۋشىلارى الدىندا جاساعان, كەيىن «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتىندە جاريالانعان «يزۋچەنيە ۋرالسكوي گۋبەرني ۆ ارحەولوگيچەسكوم وتنوشەني» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىمەن تانىس بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە پ.س.رىكوۆ 1932-1933 جىلدارى لەنينگرادتاعى مەملەكەتتىك ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحى اكادەمياسى تاپسىرماسىمەن ورتالىق قازاقستاندى زەرتتەيدى. اتاقتى نۇرا ەكسپەديتسياسى داندىباي اۋىلى ماڭىنان كونە ەسكەرتكىشتەر ورنىن اشىپ, ءا.مارعۇلاننىڭ بولاشاق جاڭالىقتارىنا جول اشقان-دى. سونىمەن 1937 جىلعى 15 كۇندىك ەكسپەديتسيا قورىتىندىسى ءا.مارعۇلاننىڭ سارايشىقتاعى ىزدەنىستەرىنە نەگىز بولادى. ساراتوۆ عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان ءا.مارعۇلان «دەگەنمەن ولار بارلاۋ بەلگىلەرىن سالۋمەن شەكتەلىپ, تاريحي حرونولوگياسىن انىقتاۋ ءتارىزدى ۇلكەن مىندەتتەردى الدىنا قويمادى» دەي كەلە, الدىنا سارايشىق قالاشىعىنىڭ 1950 جىلعى كورىنىسىن انىقتاپ, ونى بۇرىنعى ورنىمەن سالىستىرۋدى, سول ارقىلى قالانىڭ قانشالىقتى وزگەرىسكە ۇشىراعانىن انىقتاۋدى ماقسات ەتىپ قويادى.
قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى تاپسىرماسىمەن سارايشىققا 1950 جىلى تامىز ايىندا كەلگەن ءا.مارعۇلان باتىس قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قۇرامىنا ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گ.ي.پاتسەۆيچ, اعا لابورانت پ.ۆ.اگاپوۆ, فوتوگراف ا.ا.پوپوۆتى قوسادى.
ءا.مارعۇلان باسقارعان ارحەولوگيالىق قازبا قورىتىندىسى 1951 جىلى 24 ساۋىردە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحى ينستيتۋتى پلەنۋمىنىڭ ورتالىق ازيا ارحەولوگياسى سەكتسياسىندا تالقىعا سالىنادى. سەكتسيا توراعاسى پروفەسسور م.م.دياكونوۆ ءا.مارعۇلاننىڭ «سارايشىقتاعى قازبا جۇمىستارى» اتتى بايانداماسىن تىڭداۋدى ۇيىمداستىرادى. وتىرىس بارىسىندا ۇيىمداستىرىلعان پىكىرتالاستا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى س.س.چەرنيكوۆ: «سارايشىقتىڭ جىل سايىن جايىق وزەنى تاسۋىمەن جويىلۋىنا جانە قازىرگى كەزەڭدە جايىق وزەنىنىڭ قالا ورتالىعىنا جاقىنداۋىنا بايلانىستى سارايشىقتى زەرتتەۋ ماڭىزدى مىندەت. سارايشىقتىڭ ستالينگراد گەس-ءى جۇمىستارى ايماعىنا جاقىن ورنالاسۋى سارايشىقتا قازبا جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن سەنىم ۇيالاتادى. پروفەسسور تولستوۆتىڭ سارايشىقتى – حورەزم كولونياسى دەپ ەسەپتەيتىنى بەلگىلى, ويتكەنى ونىڭ انىقتاۋىنشا ونىڭ ەجەلگى قاباتى حورەزمدىكى. ال مارعۇلان قازبا جۇمىستارى قورىتىندىسىنا سۇيەنىپ, ەجەلگى قاباتتى پەچەنەگتەر مۇراسى دەگەن توقتامعا كەلگەن. مۇنىڭ ءوزى عىلىمي شىندىقتى انىقتاۋ ءۇشىن قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى قاجەت ەتەدى, دەيدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ن.يا.بەرنشتام: «مەن سارايشىق ورنىندا التىن وردا زامانىنداعى تۇراقتىڭ الدىندا تۇراق بولدى دەگەن مارعۇلاننىڭ پىكىرىمەن كەلىسەمىن» دەسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.م.دياكونوۆ: «مارعۇلان بايانداماسى وتە قىزىقتى. سارايشىقتاعى 1950 جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇلكەن بولماسا دا كەيىنگى جىلدارى قازبا جۇمىستارى ۇلكەن اۋماقتى قامتۋى قاجەت» دەپ ويلارىن قورىتادى(اوتوم ن.قور №11453).
سەكتسيا وتىرىسىنان قولداۋ تاپقان ءا.مارعۇلان قازبا قورىتىندىلارىن 1951 جىلعى كسرو-داعى بۇكىلوداقتىق ارحەولوگيالىق كەڭەسكە شىعارادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, عالىم بايانداماسىن 21 شاعىن تەزيسكە ءبولىپ باياندايدى. جاڭادان توپوگرافيالىق ءتۇسىرىلىم جاسالىپ, ەجەلگى قالانىڭ ورنىن قازۋ بارىسىندا قالا دامۋىنىڭ ءۇش كەزەڭى انىقتالادى: موڭعولعا دەيىنگى ء(حى-ءحىىى عع.), التىن وردا زامانى ء(حىىى-ءحىV عع.) جانە قازاق-نوعاي زامانى ء(حۇ-ءحVى عع.). عالىم وسى ارقىلى سارايشىقتىڭ باي تاريحىن, ونىڭ قىتاي-ورتالىق ازيا-شىعىس ەۋروپا ارالىعىنداعى اسا ماڭىزدى كەرۋەن ورتالىعى بولعانىن دالەلدەپ, وزەننىڭ وڭ جاعاسىنداعى قالا ورنىنىڭ باتىس شەتىنەن كەراميكا كۇيدىرەتىن ۇلكەن پەشتى اشادى. ول: «قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. جۇمىستار قالانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى جايىق وزەنى جارقاباعىنان باستالدى. ناتيجەسىندە مول كەراميكا مەن تۇرمىستىق ماتەريالدار تابىلىپ, سارايشىقتىڭ قولونەرشىلەر اۋماعى انىقتالدى» دەي كەلە, قالانىڭ موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن قالىپتاسقانىن جاريا ەتەدى. ءا.مارعۇلان سارايشىق قيراندىلارىنىڭ بولاشاق زەرتتەلۋىن سول ۋاقىتتاعى وراسان زور قۇرىلىس ستالينگراد كانالىمەن بايلانىستىرىپ, قازاقستان عالىمدارىن جاڭا ىزدەنىسكە شاقىرادى.
سارايشىقتاعى ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان باس سۇيەكتەردى ءا.مارعۇلان 1952 جىلى انتروپولوگتارعا تابىستايدى. 1955 جىلى ۆ.ۆ.گينزبۋرگ پەن ت.ا.تروفيموۆ باس سۇيەكتەردى زەرتتەپ, ولاردىڭ موڭعولدىق ناسىلگە جاتاتىنىن جانە التىن وردا زامانىنداعى ورتا, تومەنگى ەدىل بويلارىنان تابىلعان باس سۇيەكتەرگە ۇقساستىعىن انىقتايدى(قاسەنوۆ م. اكادەميك ءا.ح.مارعۇلاننىڭ سارايشىقتاعى زەرتتەۋلەرۋى // ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتىك ۋنيۆەرسيتەتى حابارشىسى 2011, №4 (23), 8-13 بب.). ال گازەتكە جاريالانعان عالىم قولىنداعى سفەروكونۋس نەمەسە سىناپكوزەنىڭ قازىرگى تاريحى بەلگىسىز. ساز بالشىقتان شارىقتا نازىك تۇردە اسەم جاسالىپ, جوعارى تەمپەراتۋرادا كۇيدىرىلگەن قىش سفەروكونۋستى ىدىستار نەمەسە سىناپكوزەلەر زامانىندا سىناپتى تاسىمالداۋ ءۇشىن نەمەسە جۇپار سۋدىڭ ىدىسى رەتىندە پايدالانىلعان ەكەن. وسىعان ۇقساس ونىڭ وزگە ءبىر داناسى بۇگىندە سارايشىقتا ساقتالعان.
الكەي مارعۇلاننىڭ سارايشىقتاعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى بۇگىنگە دەيىن تولىققاندى سارالانباي كەلەدى. عالىمنىڭ سارايشىق قازبالارى تۋرالى كەيىنگى جاريالانعان ارحەولوگتار ماقالالارىندا دا ايتىلمايدى. ءا.مارعۇلان ەكسپەديتسياسىنا قاتىستى قىزىقتى اقپارات اتىراۋ وبلىسى تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەتنوگرافيا جانە ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ق.قۇدابايدىڭ 2008 جىلعى 25 شىلدە –14 تامىزداعى سارايشىق ەكسپەديتسياسى بارىسىنداعى كۇندەلىگىندە ساقتالعان. ق.قۇداباي ارحەولوگ ۆاسيلي ۆيكتوروۆيچپەن ديدارلاسقان سوڭ, «سودان كەيىن اڭگىمەمىز ءا.مارعۇلاننىڭ سارايشىقتاعى قازبا جۇمىسى تۋرالى بولدى. ول كىسى حاندارعا قاتتى قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن ەكەن. سول كەزدە تابىلعان جادىگەرلەردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن تولىق نۇسقاسى جوق ەكەندىگىن ايتتى. سول كەزدەگى ساياساتتىڭ كەسىرى دەيدى ول» – دەپ جازىپ قويادى. ء(اوتوم نق №19851). ارحەولوگ م.قاسەنوۆتىڭ انىقتاۋىنشا, ءا.ح.مارعۇلاندى قاتتى قىزىقتىرعان قالا قورىمىنداعى قاسىم حان كەسەنەسى بولدى. ول كەسەنە ورنىنا قازبا سالىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ول تۋراسىندا 1913 جىلى تۋعان, كەزىندە اتىراۋ وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولعان شوقان قارجاۋوۆ: «1950 جىلى الكەي مارعۇلان سارايشىقتا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەندە, قاسىم حاننىڭ قابىرىن ىزدەدى. بىردە الەكەڭدەر جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرگە كەلسەم, ول: «مەشىتتىڭ جانىن قازىپ ەدىك, ناۋبايحانا شىقتى, بۇل قالاي؟» – دەپ, بىزدەن سۇرادى. سوندا ءبىز: «ەرتەدە مەشىت جانىنان ناۋبايحانانى قوسا سالاتىن بولعان. سەبەبى ناماز جانازاعا جينالعاندارعا تابا ناننان ءدام تاتتىرۋ ءداستۇرى بولعان» – دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدىك, ء«ا سولاي ەكەن عوي», – دەپ الەكەڭ جاۋابىمىزعا قاناعات ءبىلدىردى» دەپ ايعاقتايدى (توقتاباەۆ ا. سارايشىق اققۋ كولى // «ەگەمەن قازاقستان». –1998. 21 ناۋرىز). ەل ىشىندە ەكسپەديتسيا سوڭىندا ءا.مارعۇلان الماتىعا قايتار جولدا قىزىلوردا قالاسىندا تۇتقىنعا الىنىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەن دەگەندە اڭگىمەلەر بار. عالىمنىڭ شاكىرتى م.قادىرباەۆتىڭ انىقتاۋىنشا تۇتقىنعا الىنعان سوڭ مارعۇلان ءۇيى بۋلدوزەرمەن تەگىستەلگەن ەكەن. ۇستازىنا ادال شاكىرتى ونىڭ مۇراسىن تۇندەلەتىپ جيناپ, كەيىن وزىنە تابىستاعان. قايتكەندە دە سارايشىق عالىم تاعدىرىندا تەرەڭ ءىزىن قالدىردى. بىزدىڭشە « ۇلى ورىس حالقىنىڭ تاريحىن ۇلىقتاعان» كەڭەستىك جۇيە ءا.مارعۇلاننىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەن التىن وردا جانە قازاق حاندىعى حاندارى مەن نوعايلى بيلەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەر ەدىگەنىڭ تاريحىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىن قۇپتاماعانداي.
سارايشىقتا بولعان عۇلاما عالىم اتىراۋلىقتارعا ەرەكشە اسەر قالدىرعان. ونىمەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا كەزدەسىپ باتاسىن العان م.بەردىمۇراتوۆ: «سۇيىكتى ۇستازىمنىڭ ءبىرى – تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى جاروللا بيسەنعاليەۆ اعايىمنىڭ ساباق ءتۇسىندىرۋى, اسىرەسە, قازاق تاريحىنا بايلانىستى تۇسىنىك بەرۋى تىم بولەك-تۇعىن. كەيدە ورتاعاسىرلىق قالالاردى اتاپ, ونىڭ ىشىندە, سارايشىق قاسىم حاننىڭ كەزىندە استانا بولعان قالا دەپ تۇسىندىرگەندە ءبىز تاڭعالاتىنبىز. بىردە ول, «كونە سارايشىقتىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ماقساتىندا, جايىقتىڭ جاعاسىندا قازبا جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر, ونىڭ باسشىسى اتاقتى عالىم الكەي مارعۇلان دەگەن اعالارىڭ. بارىپ كورۋلەرىڭە بولادى, بىراق, ءبىر زاتتارىن شاشىپ, ءبۇلدىرىپ جۇرمەڭدەر», – دەپ ەسكەرتتى. سول كۇننەن باستاپ مەن جايىق جاعاسىندا قازبا جۇرگىزىپ جاتقانداردىڭ قاسىنا ءجيى بارىپ, قولىمنان كەلگەنىنشە كومەكتەسىپ جۇرەتىنمىن. اۋىل ىرگەسىندە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كەلگەن عالىم الكەي مارعۇلان بىردە ماعان كەلىپ: – ء«اي, بۇيراباس, كۇندەردىڭ كۇنىندە سارايشىقتىڭ تاريحىنا سەن جاۋاپ بەرەتىن بولاسىڭ» – دەپ, باسىمنان سىيپاعانى ەسىمدە» دەپ ەسكە العان بولاتىن. راسىندا دا عۇلاما عالىم كورەگەن ەكەن. 1999 جىلى 3 قىركۇيەكتە «حان وردالى سارايشىق» مۋزەي قورىعى اشىلعان كەزەڭدە مولداش اعامىز ونىڭ ديرەكتورلىعىنا بەكىتىلىپ, 2018 جىلعا دەيىن باسقارادى. ونىڭ كابينەتىنىڭ تورىندە الكەي مارعۇلاننىڭ سۋرەتى ءالى دە ءىلۋلى تۇر.
ولاي بولسا عالىم الكەي حاقان ۇلىنىڭ ىزدەنىس ىزدەرى سارايشىقتا سايراپ جاتىر. ول ءالى دە زەرتتەۋشىلەردى, ەل زيالىلارىن سارايشىققا ايرىقشا ماڭىز بەرۋگە شاقىرىپ تۇرعانداي.
ابىلسەيىت مۇقتار,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى
