وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات جۇندىباەۆ, ءار ۇلىس وكىلدەرى ءسوز سويلەدى. جينالعان جۇرت كونتسەرت الدىندا فويەگە قويىلعان كورمەنى تاماشالادى. ول نەگىزىنەن قازاق دالاسىنا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە سوعىس جىلدارى جەر اۋدارىلعان ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ تۇتىنعان زاتتارى جانە قوستاناي ءوڭىرىن جايلاعان وزگە دە ۇلىستاردىڭ ۇلتتىق بۇيىمدارىنان تۇراتىن ەدى. كورمەنى قىزىقتاعان جۇرتتىڭ نازارى نەمىس دياسپوراسىنان جينالعان بۇيىمدار اراسىنداعى اق شىتقا قازاق جانە نەمىس تىلدەرىندە قىزىل جىپپەن كەستەلەنگەن «سالەمەتسىز بە؟» دەگەن سوزگە اۋعانداي, ونى قىزىقتاۋشىلار كوپ بولدى. وسىنى بايقاعان «ۆوزروجدەنيە» نەمىس ەتنو-مادەني قوعامدىق بىرلەستىگى جانىنداعى «مۋزەي, مادەنيەت جانە تۇرمىس» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ۆياچەسلاۆ اۆدەەۆ وسى اق ماتاعا كەستەلەنگەن «سالەمەتسىز بە؟» ءسوزىنىڭ تاريحىن ايتىپ بەردى.
«بۇل «ۆوزروجدەنيە» مۋزەيىنىڭ ەڭ قىمبات جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. مۇنى بەرتە سيتنەر دەگەن اجەمىز ءوز قولىمەن تاپسىرعان ەدى. ول كىسى مۇنى توعىز جاسىندا كەستەلەگەن ەكەن. تاريحىن ايتايىن. 1942 جىلى قاڭتار ايىندا وزەرنايا ستانساسىنا پوۆولجەدەن جەر اۋدارىلعان نەمىستەر تيەلگەن ەشەلون كەلىپ توقتايدى. ول ونشاقتى ۆاگون ەكەن. سونىڭ ىشىندە 8 جاسار بەرتە سيتنەر دەگەن قىز بالا دا بولادى. ۆاگوننىڭ ءىشى ازىناعان سۋىق, ساراتوۆتان 1941 جىلى قازان ايىندا شىققان پويىزدا دۇرىس ازىق-ت ۇلىك تە بولمايدى. جولاي اشتىقتان, سۋىقتان كوپ ادامدار ولەدى. بەرتەنىڭ اناسى دا جولدا قايتىس بولادى. ەشەلون وزەرناياعا كەلىپ توقتاعاندا, ونىڭ اناسىنىڭ ءمايىتى قاردىڭ ۇستىندە جاتتى. قوستانايدىڭ اۋداندارىنان تاپسىرمامەن كەلگەن ادامدار ات ارباعا نەمىس وتباسىلارىن وتىرعىزىپ اكەتىپ جاتادى. سول جەردە, اتا-اناسى جوق جەتىم قىز تەمىر جول ۆوكزالىندا ءبىر ءوزى قالىپ قويادى. 8 جاسار قىز اش, توڭعان ءۇرپيىپ وتىرادى. كەش ءتۇسىپ بارا جاتادى. ءبىر ۋاقىتتا جانىنا ەرلى-زايىپتى كەلەدى دە, ءتىل بىلمەۋىنە قاراعاندا ەشەلوننان تۇسكەنىن سەزىپ, وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتەدى. بەرتە ءاليا مەن قاناتتىڭ قولىندا وسەدى, بوي جەتىپ, ەل قاتارىنا قوسىلادى. ءاليانى «ماما», قاناتتى «پاپا» دەپ وسەدى. ءاليا اناسى بەرتەگە كەستە تىگۋدى ۇيرەتەدى. ول ءبىر جاپىراق اق ماتا بەرىپ, (ول كەزدە اق باتەستىڭ ءوزى تابىلا بەرمەيدى عوي) «وسىعان ءوزىڭ كەستە تىگە عوي» دەيدى. 1943 جىلى توعىز جاسار قىزدىڭ بۇل العاش ينە-ءجىپ ۇستاپ, كەستە تىگۋى ەكەن. بەرتە «سالەمەتسىز بە؟» ءسوزىن قازاق جانە نەمىس تىلدەرىندە كەستەلەيدى. قازاق وتباسىنان ءجيى ەستيتىن ءسوزى بولسا كەرەك. «سالەم – ءسوزدىڭ اتاسى» دەيتىن قازاق ەمەس پە, وسى ءسوز كىشكەنتاي قىزدىڭ جۇرەگىنە دە جىلى تيسە كەرەك» دەپ قايىردى اڭگىمەسىن ۆياچەسلاۆ اۆدەەۆ.
وكىنىشكە قاراي, بەرتە اجەي قازىر ومىردە جوق, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن گەرمانيادا بالالارىنىڭ قولىندا دۇنيە سالىپتى. قازاق تىلىندە مۇدىرمەي, تازا سويلەپتى, نەمىس ءتىلىن دە ۇمىتپاعان. ال ورىس ءتىلىنىڭ ماقامىن دا كەلتىرە الماي, قاتە سويلەپ كەتىپتى.
«اجەيدىڭ بالالارى 90-شى جىلدارى-اق گەرمانياعا كەتتى. بىزدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس كوشى-قوڭدى ۇدەتىپ جىبەردى عوي, كوپتەگەن ۇلتتار وكىلدەرى تاريحي وتانىن ىزدەدى. ال بەرتە بالالارىنا ەرگەن جوق, ول كەزدە جولداسى بار ەدى, ەكەۋى بارماي قالدى. 2005 جىلى جولداسى قايتىس بولعان سوڭ, جالعىز قالعان ءوزى امالسىزدان گەرمانياعا بالالارىنا كەتكەن ەدى. كەتەردە مەن ول كىسىدەن بۇكىل تاريحىن بەينە تاسپاعا جازىپ الىپ قالدىم. قازاق حالقىن اينالىپ وتىرار ەدى. «نەمىستەردىڭ ولەتىنى قازاقستانعا جەتكەنشە پويىزدىڭ ىشىندە ءولدى, ءتىرى قالعانى قازاق حالقىنىڭ ارقاسىندا, سولاردىڭ كەڭ پەيىلىمەن ادام بولىپ, ىلەسكە ءىلىنىپ كەتتى» دەپ وتىراتىن» دەيدى ۆياچەسلاۆ.
پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن بەلگىلەنگەن العىس ايتۋ كۇنى بەرتە سيتنەر اجەيدىڭ قولىنىڭ تابى قالعان ەسكى اق شۇبەرەكتەگى ونىڭ كىرشىكسىز ءسابي جۇرەگىنەن شىققان «سالەمەتسىز بە؟» ءسوزى اينالاعا جىلۋ, شاپاق شاشىپ تۇرعانداي بولدى. شىمىرلاعان جۇرەكتەر بۇل ءسوزدى العىس دەپ قابىلداپ جاتقانداي.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
