ەۋروپانى ەرەۋىل ەلەسى كەزىپ ءجۇر
سەيسەنبى, 20 قاراشا 2012 7:11
ءتورت جىلدان بەرى تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن داعدارىس كارى قۇرلىقتى تاعى ءبىر سىلكىنىسكە ۇشىراتپاي تىنبايتىن سەكىلدى. سوناۋ ءحىح عاسىردا كارل ماركس «ەۋروپانى بەلگىسىز ءبىر ەلەس كەزىپ ءجۇر – كوممۋنيزم ەلەسى», دەپ ادامزات تاريحىنىڭ حح عاسىرىنداعى ۇلى توڭكەرىسىن ءدال بولجاعان ەدى. ەندى مىنە, ءححى عاسىردىڭ باسىندا ەۋروپانى تاعى دا جاھاندىق ءبىر جويقىن ەلەس كەزىپ كەتتى. ونىڭ اقىرىنىڭ قايدا اپارىپ سوعارىن كىم بولجاپتى…
سەيسەنبى, 20 قاراشا 2012 7:11
ءتورت جىلدان بەرى تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن داعدارىس كارى قۇرلىقتى تاعى ءبىر سىلكىنىسكە ۇشىراتپاي تىنبايتىن سەكىلدى. سوناۋ ءحىح عاسىردا كارل ماركس «ەۋروپانى بەلگىسىز ءبىر ەلەس كەزىپ ءجۇر – كوممۋنيزم ەلەسى», دەپ ادامزات تاريحىنىڭ حح عاسىرىنداعى ۇلى توڭكەرىسىن ءدال بولجاعان ەدى. ەندى مىنە, ءححى عاسىردىڭ باسىندا ەۋروپانى تاعى دا جاھاندىق ءبىر جويقىن ەلەس كەزىپ كەتتى. ونىڭ اقىرىنىڭ قايدا اپارىپ سوعارىن كىم بولجاپتى…
ءيا, كارى قۇرلىقتى قۇرساۋلاعان قارىز داعدارىسى وركەنيەت شوعىرىنىڭ الدىڭعى لەگىندەگى ەلدەردى ابدەن تيتىقتاتىپ ءبىتتى. ەۋروايماقتى ابدەن سارساڭعا سالعان بۇل قۇبىجىقتىڭ تاياۋ ۋاقىتتا بەتى قايتاتىن ءتۇرى دە كورىنبەيدى. عاسىرلار بويى وركەنيەت يگىلىگىن مولىنان تۇتىنىپ كەلگەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ قابىلداعان شەشىمدەرى راديكالدىق سيپاتتا ەمەس. سوندىقتان ەۋروايماقتىڭ سوزىلمالى سىرقاتىن جازا الماي وتىر. ءتىپتى, ەۋروايماق داعدارىس باتپاعىنان شىعۋ سوقپاعىن تابۋدىڭ ورنىنا, قايتا سول ءتۇپسىز سورعا تەرەڭدەي باتىپ بارا جاتقان سياقتى.
ەۋروپاداعى داعدارىستىڭ تەرەڭدەگەن بۇگىنگى سيپاتىن تىلگە تيەك ەتپەستەن بۇرىن, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ شەشۋشى ۇلەسىن يەلەنەتىن ەۋروپالىق وداق دەگەنىمىز نە ەكەنىنە قىسقاشا توقتالىپ وتەيىك. ەۋروپالىق وداق (ەو) – ەۋروپانىڭ 27 مەملەكەتىن بىرىكتىرەتىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي بىرلەستىك بولىپ تابىلادى. ەو قۇرامىنا اۆستريا, بەلگيا, بولگاريا, ۇلىبريتانيا, ۆەنگريا, گەرمانيا, گرەكيا, دانيا, يرلانديا, يسپانيا, يتاليا, كيپر, لاتۆيا, ليتۆا, ليۋكسەمبۋرگ, مالتا, نيدەرلاند, پولشا, پورتۋگاليا, رۋمىنيا, سلوۆاكيا, سلوۆەنيا, فينليانديا, فرانتسيا, چەحيا, شۆەتسيا جانە ەستونيا مەملەكەتتەرى كىرەدى. قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ ءارتۇرلى بولۋىنا قاراماستان, ەۋروپالىق وداق 500 ميلليوننان استام ادامدى بىرىكتىرەتىن الەمدەگى ەڭ باي ەكونوميكالىق وداق بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءبىرىككەن ءىجو كولەمى 15 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. بۇل الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى – اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىمەن پارا-پار. سوڭعى جىلدارى وداقتىڭ 17 مەملەكەتى اينالىمعا بىرىڭعاي ۆاليۋتا – ەۋرونى ەنگىزىپ, ەۋروايماق قۇرعان بولاتىن.
«شومىشتەن قىسۋ» ساياساتى سىلكىنىستەرگە باستايدى
مىنە, بۇگىندە وسى ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى وتە شيەلەنىسىپ, حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس جاعدايى كۇرت تومەندەپ بارادى. ۇزاق جىلدار بويى تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى دارەجەسىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن كارى قۇرلىق تۇرعىندارى داعدارىس سالدارىنان الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ تومەندەۋىنە بارىنشا قارسىلىق بىلدىرۋدە. قازىر ەۋروايماققا كىرەتىن ەلدەر اۋماعى تۇتاس ءبىر ەرەۋىلدەر الاڭىنا اينالىپ بارادى. كوپ رەتتە بەيبىت سيپاتتا باستالعان شەرۋلەردىڭ ارتى ءتارتىپ ساقشىلارىمەن بولاتىن قاقتىعىستارعا ۇلاسىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرىنە كۋا بولعان تاريحي قالالار قاقتىعىسپەن ورىلگەن ەرەۋىلدەر قۇشاعىندا سىلكىنىپ-اق تۇر.
ۇستىمىزدەگى جىلى 14 قاراشادا ەۋروپادا سوڭعى ونجىلدىقتار ىشىندە بولىپ كورمەگەن ءىرى قارسىلىق اكتسيالارى ورىن الدى. ەۋروپالىق كاسىپوداقتار كونفەدەراتسياسى جاريالاعان جالپىعا بىردەي بۇل كۇنگى ەرەۋىلگە ەو-عا قاراستى 23 مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى ءتۇگەلدەي اتسالىستى. ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ حالقى وسى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى قولعا الىپ وتىرعان مەملەكەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋ, زەينەت جاسىن ۇزارتۋ جانە بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ شارالارىنا قارسى كوزقاراستارىن وسى ەرەۋىلدەر ارقىلى ءبىلدىرىپ وتىر. اسىرەسە, ەۋروپانىڭ وڭتۇستىگىندە قونىستانعان يسپانيا, گرەكيا, پورتۋگاليا جانە يتاليا مەملەكەتتەرىندەگى ەرەۋىل ەكپىنى ەرەكشە قاتتى بولدى.
يسپانيا جانە يتاليا ەلدەرىندەگى ەرەۋىلدەر پوليتسيامەن ءىرى كولەمدەگى قاقتىعىستارعا ۇلاستى. پيرەنەي تۇبەگىندەگى ەلدە ورىن العان وسى كوشە قاقتىعىستارىنىڭ سالدارىنان 74 ادام اۋىر جاراقات الىپ, جۇزدەگەن ەرەۋىلشىلەر قاماۋعا الىندى. سوڭعى ۋاقىتتا بولىپ كورمەگەن وسىنداي بۇقارالىق قارسىلىقتار بارىسىندا يتاليادا ونداعان ءتارتىپ ساقشىلارى جاراقات الدى. ماريو مونتي باسقاراتىن يتاليا ۇكىمەتىنىڭ بيۋدجەتتى قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى راديكالشىل جاستاردىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىعىنا تاپ بولدى. ريم جانە تۋرين قالاسىنداعى بەيبىت شەرۋلەر وسىنداي جاستاردىڭ باسبۇزارلىعىنا جالعاسىپ, اۆتوكولىكتەر ورتەلدى. دۇكەن سورەلەرى تونالدى.
ەرەۋىل شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن كۇندەرى ەۋروپالىق وداققا قاراستى ەلدەردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى توقتاپ قالدى. قوعامدىق كولىكتەر جۇمىسىن توقتاتىپ, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى جابىلدى. يسپانيا جانە پورتۋگاليادا بۇكىل تەمىر جول جانە اۋە قوزعالىسى توقتادى. تەك قانا يسپانيادا 600-دەن استام باعىتتاعى اۋە ساپارلارى كەيىنگە قالدىرىلدى. كارى قۇرلىق ەلدەرىن تۇگەل قامتىعان وسى ەرەۋىل شەرۋلەرىن يسپانيا كاسىپوداعى «ەۋرووداق تاريحىنداعى شەشۋشى كەزەڭ» دەپ اتادى.
پورتۋگاليادا وتكەن ەرەۋىلدەرگە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جانە مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ 90 پايىزعا جۋىق ەڭبەككەرلەرى قاتىستى. ءتىپتى بۇل ەلدە ەرەۋىلشىلدەرگە ءتارتىپ ساقشىلارى دا قوسىلدى. گرەكيا, يسپانيا, پورتۋگاليا جانە يتاليا مەملەكەتتەرىندە ورىن العان وسىنداي زور حالىقتىق قارسىلىقتارعا قاراماستان, بۇل مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى «شومىشتەن قىسۋ» ساياساتىنان باس تارتپاي وتىر. وسىنداي تەكەتىرەستىڭ سالدارىنان پورتۋگاليادا ءىجو-ءنىڭ تومەندەۋى قاتارىنان 8 توقسان بويى جالعاسۋدا. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسۋدە. ەرەۋىلگە شىققان حالىق بيلىك باسىنداعىلارعا قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن بيۋدجەتتى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن بارىنشا دالەلدەپ باعۋدا. داعدارىس زاردابىن بارىنشا سەزىنىپ وتىرعان ەلدەردەگى «قاتاڭ ۇنەمدەۋ» ساياساتى حالىقتى كوشەگە شىعاردى. ۇكىمەت پەن تۇرعىندار اراسىنداعى بۇل تەكەتىرەستەر تەك ەرەۋىلدەرمەن عانا اياقتالسا ءجون. ەۋروايماق حالقىن تيتىقتاتقان «شومىشتەن قىسۋ» ساياساتى ءىرى سىلكىنىستەرگە ۇرىندىرماسا جارادى.
جاپپاي جۇمىسسىزدىق جارعا جىقپاسىن
قارجى داعدارىسىنان قينالعان حالىقتى جاپپاي بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىق تا تيتىقتاتىپ ءبىتتى. ەۋروپاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بيىلعى جىلى سوڭعى 17 جىل ىشىندە بولىپ كورمەگەن بيىك دەڭگەيگە جەتتى. ەۋروپالىق وداقتىڭ ستاتيستيكالىق باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەو-عا مۇشە 27 مەملەكەتتەگى جۇمىسسىزدار سانى 25,5 ميلليون ادامنان استى. اسىرەسە, يسپانياداعى جاعداي وتە كۇردەلى بولىپ وتىر. بۇگىندە بۇل ەلدىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى تۇرعىندارىنىڭ 25 پايىزدان استامى ەڭبەك بيرجالارىنىڭ كەزەگىندە تۇر. حالىقتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان جۇمىسسىزدىق كەسەلىنىڭ دەڭگەيى جونىنەن وداق بويىنشا ەكىنشى ورىندى ەلليندەر ۇرپاعى يەلەنۋدە. بۇل ەلدەگى جۇمىسسىزدىق حالىقتىڭ 24,5 پايىزىن قامتيدى.
«جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بارعان سايىن وسۋدە. ونى توقتاتۋ شارالارى بايقالمايدى. الداعى ۋاقىتتا جۇمىسسىزدىقتىڭ بەتى قايتاتىندىعىنا مۇلدە سەنىم جوق. بۇگىندە بۇل كەسەل تەك ءالسىز مەملەكەتتەردىڭ عانا ەمەس, گەرمانيا سياقتى بارىنشا دامىعان ەلدەردىڭ دە ەڭبەك رىنوگىن جاۋلاپ بارادى», دەيدى بريۋسسەلدەگى NG Group اعا ەكونوميسى كارستەن برجەسك. Bloomberg-ءتىڭ حابارلاۋىنشا, ەۋروپالىق كومپانيالار الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تەجەلۋىنەن, بيۋدجەتتىك قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارىنان جانە رەتسەسسيا قاۋپىنەن قورعانىپ ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىن كەيىنگە قالدىرۋدا. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكادا ەشقانداي العا باسۋشىلىق بايقالمايدى. Deutsche Bank AG, PSA Peugeot Citroen and Air France-KLM Group سياقتى الەمدىك ءىرى كومپانيالار دا وسىنداي ساياساتتى ۇستانۋدا.
وتكەن جىلى ەۋرووداق ەلدەرىندە جالپى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 70 پايىزعا ءوستى. «لانتا-بانك» اكب-نىڭ ينۆەستيتسيالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ولەگ پوددىمنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپ رەتتە داعدارىستان شەكتەن تىس قورعانعان كومپانيالار جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا جاعداي جاساۋدا. ەگەر بيىلعى جىلدىڭ قالعان ءبىر-ەكى ايىندا ەۋروپا ەلدەرىندەگى جۇمىسسىزدىق كولەمى وسىنداي قارقىنمەن وسە بەرەتىن بولسا, وندا كەلەسى جىلى كارى قۇرلىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىندا ۇلكەن الەۋمەتتىك سىلكىنىس ورىن الاتىندىعى ايقىن.
گرەكيانىڭ ەرتەڭى ب ۇلىڭعىر
قارىز داعدارىسىنان تۇنشىققان گرەكيا ۇكىمەتى ەلدىڭ دەفولتقا ۇرىنۋ شەگىنە جەتكەنىن اشىق مويىنداۋدا. مەملەكەت قازىناسىندا مۇلدە قارجى جوق. ال ەۋروپالىق ورتالىق بانك ەلدىڭ قارىزدى قايتارۋ مەرزىمىن شەگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەمەس. وسى قادامدارى ارقىلى بانك بۇل ەلگە قارىز بەرۋشى ۇشتىكتىڭ قالعان ەكى مۇشەسى – ەۋروكوميسسيا مەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىن گرەك قارىزىن قىسقارتۋ شەگىن بەلگىلەۋ جونىندە جىلدامىراق شەشىم قابىلداۋعا ماجبۇرلەمەك. بۇل گرەكيا ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن كەزەكتى قارىز ترانشى – 31,3 ميلليارد ەۋرونى الۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ايتا كەتەر بولساق, 2010 جىلى گرەكياعا بەرىلگەن 110 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى ءبىرىنشى كومەك قارجىسى بۇل ەلدى رەتسەسسيادان قۇتقارا المادى. ەۋرووداقتىڭ قارجىلىق كولەمىنىڭ ەكىنشى ترانشى بويىنشا افينا 130 ميلليارد ەۋرو قارجىعا يە بولدى. بۇل باعدارلامانىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىن 2020 جىلى ءىجو-ءنىڭ 120,5 پايىزىنا جەتكىزۋ بولىپ تابىلاتىن. سونىمەن بىرگە, وسى كەلىسىم شەڭبەرىندە گرەكيانىڭ جەكە مەنشىك بانكتەرگە دەگەن قارىزىن 53,5 پايىزعا قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. ال بۇل قارىز دەڭگەيى 230 ميلليارد ەۋرودان اسىپ كەتكەن بولاتىن. قازىردىڭ وزىندە ءمالىم بولعانىنداي, گرەكياعا جاسالعان كومەك شارالارى بۇل ەلدىڭ قارىزىن 2020 جىلى ءىجو-ءنىڭ 120,5 پايىزىنا دەيىن تومەندەتە المايدى. سوندىقتان ەۋروايماقتىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى گرەكيانى قۇتقارۋدىڭ ءۇشىنشى ترانشىن بەرۋگە ءماجبۇر. بۇل گرەكيانى قۇتقارۋعا ارنالعان كەزەكتى قارجى ترانشى 31,3 ميلليارد ەۋرونى قۇراماق.
الايدا, وسى ءبىر قارجىنى بەرۋدى ۇشتىك ءالى ەمەكسىتىپ وتىرسا, ونى كۇتۋدەن گرەكيا ۇكىمەتى دە شارشاعان سياقتى. ەۋروايماق مەملەكەتتەرى گرەكياعا بەرەتىن بۇل كومەكتى تاعى دا كەيىنگە قالدىرىپ, ونىڭ شەشىمىن 26 قاراشادا بولاتىن ەۋروايماق مەملەكەتتەرى قارجى مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىنە قالدىرىپ وتىر. الايدا, گرەكيانى قارجى قۇرساۋىنان قۇتقاراتىن نەگىزگى ۇشتىكتىڭ اراسىندا ءبىراۋىزدى كەلىسىم جوق. ۇشتىكتىڭ ەكەۋى – ەۋروكوميسسيا مەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى گرەكيانىڭ قارىزىن قانداي مولشەرگە دەيىن قىسقارتۋ جانە مۇمكىن بولاتىن شىعىندارعا كىم جاۋاپ بەرەتىندىگى جونىندە ءالى كەلىسە الماي كەلەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى گرەكيا مەملەكەتىنىڭ رەتسەسسيادان شىعۋ مۇمكىندىكتەرى وتە ءالسىز دەپ سانايدى. سونىمەن بىرگە, ول بۇل ەلدە م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا جينالۋى مۇمكىن 50 ميلليارد ەۋرو قارجىعا دا سەنىمسىزدىك بىلدىرەدى. ءسويتىپ, گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىن 2020 جىلعا دەيىن ازايتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن ەۋروكوميسسيا اراسىندا ءبىراۋىزدى شەشىم بولماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىن 2020 جىلعا دەيىن ءىجو-ءنىڭ 120 پايىزىنا دەيىن قىسقارتىلۋى كەرەك دەسە, ەۋروكوميسسيا ودان گورى جۇمساعىراق كوزقاراستى – ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 2022 جىلعا دەيىن 125 پايىزعا دەيىن قىسقارتىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الادى.
ال گرەكيا ۇكىمەتى بولسا, نەسيە بەرۋشىلەردىڭ دەگەنىنەن شىعۋ ءۇشىن بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋدى ودان ءارى جالعاستىرىپ, ونسىز دا ءبۇيىرى سولعان الەۋمەتتىك شىعىنداردى قىسىپ جاتىر. بۇل ەلدە زەينەتاقى, ەڭبەكاقى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە دەيىن قىسقارتىلدى. نەسيە بەرۋشىلەردىڭ تالابى بويىنشا الداعى ەكى جىلدا بيۋدجەتتىڭ مۇنداي شىعىندارى تاعى دا 13,5 ميلليارد ەۋروعا دەيىن قىسقارتىلىپ, 2016 جىلعا دەيىن ەلدە ەڭبەك رەفورماسى جۇزەگە اسىرىلىپ, سالىق مولشەرى ارتۋى كەرەك. «بارار جەر, باسار تاۋى» قالماعان گرەكيا ۇكىمەتى كەلەسى جىلى الەۋمەتتىك بيۋدجەتتى تاعى دا 9,2 ميلليارد ەۋروعا قىسقارتىپ, ەڭبەككەرلەردىڭ زەينەتكەرلىككە شىعاتىن جاس مەرزىمىن 65-تەن 67 جاسقا دەيىن كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, بۇل ەلدىڭ الداعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ بولجامى دا كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. Reuters اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا, كەلەسى جىلى ءىجو-ءنىڭ تومەندەۋى 3,8-4 پايىزدى قۇرايدى. ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل ەلدەگى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى 7 پايىز بولماق. سونىمەن بىرگە, ەۋروايماق ەلدەرى ىشىندە گرەكيامەن بىرگە پورتۋگاليانىڭ, يسپانيانىڭ جانە يتاليانىڭ دا ەكونوميكالارى قۇلدىراۋ كەزەڭدەرىن باستان كەشۋدە. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل مەملەكەتتەردەگى ءىجو-ءنىڭ تومەندەۋى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جالعاساتىن بولادى.
2012 جىلدىڭ ءىىى توقسانىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا, يسپانيانىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى ءاربىر ءتورتىنشى تۇرعىنى جۇمىسسىز قالعان. جۇمىسسىزدىقتىڭ 25 پايىزدىق مەجەگە جەتۋى ەل ۇكىمەتىن مۇلدە تىعىرىققا تىرەيدى. ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەت شىعىندارىن بارىنشا ۇنەمدەۋ جونىندەگى ساياساتى احۋالدى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە. يسپانيادا قازىر ورىن الىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 1970 جىلى ديكتاتور فرانسيسكو فرانكونىڭ بيلىك قۇرۋ داۋىرىندە بولعان مەجەگە جەتتى. ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانى 5,8 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا, بيىلعى جىلى بۇل ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءوسۋىن ودان ءارى جالعاستىراتىن بولادى. يسپانيا ەكونوميكاسى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا رەتسەسسياعا ۇشىراعانىن بىلەمىز. ساراپشىلار الداعى 2013 جىلى دا بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وڭالۋى نەعايبىل دەگەن پىكىردە.
الاڭداتقان قاۋىپتى احۋال
الەم ساراپشىلارى ەۋرووداقتىڭ داعدارىستان شىعۋ كەزەڭىن بولجاپ, قارا تەر بولىپ جاتقاندا, ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك بولىگى ۇكىمەتكە قارسى شەرۋلەرگە تولدى. قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتى ەلدىڭ شىن ءمانىندەگى اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. جاعداي وسىلاي شيەلەنىسە بەرەتىن بولسا, كەيبىر دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا ەۋروپانىڭ باستى پروبلەماسى ەكونوميكا ەمەس, ساياسات بولۋى ابدەن ءمۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ءبىر, ءتىپتى بىرنەشە مەملەكەتتە ۇكىمەتتى قاۋىپتى راديكالدار باسىپ الۋى مۇمكىن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنداعى ەۋروپالىق ورتالىق بانكتىڭ باسشىسى ماريو دراگي «ەۋرونى قۇتقارۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن» دەگەن ۋادەسىندە تۇرىپ, ورتاق ۆاليۋتانىڭ جاعدايىن ءبىرشاما تۇزەگەندەي بولدى. ەۋرونى دوللارمەن سالىستىرعانداعى باعامى 10 پايىزعا كوتەرىلدى. ەۋروپا بانك جانە فيسكالدىق وداقتار قۇرۋ جونىندە دە ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كارى قۇرلىقتىڭ وركەنيەتتى ەلىن ءبىرشاما قاناعاتتاندىرعانداي بولدى. وسىدان كەيىن ىلە وتكەن سايلاۋلار بارىسىندا حالىق انتونيس ساماراس جانە ماريانو راحوي سياقتى سابىرلى ساياساتكەرلەردى سايلاپ, ۇستامدىلىق تانىتتى.
بەلگىلى ەكونوميست بارري ەيچەنگرين, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بەركلي سياقتى ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, كارى قۇرلىقتاعى داعدارىس الداعى ۋاقىتتا دا تەرەڭدەي تۇسەدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قازىرگى ۇكىمەتتەر حالىقتىڭ قولداۋىنان ايىرىلادى. مىنە, وسىنداي شيەلەنىستى جاعدايلاردا ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەت باسىنا راديكالدار مەن ۇلتشىلداردىڭ كەلۋ مۇمكىندىگى بارىنشا جوعارىلاپ وتىر.
بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك شىعىندارىن شەكسىز قىسقارتا بەرۋ, سالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ونسىز دا تىعىرىققا تىرەلگەن حالىقتى اشىندىرادى. قالىپتاسقان وسىنداي جاعدايدى پايدالانعان اسىرە ساياساتشىلار حالىق ساناسىن باۋراپ الۋى مۇمكىن. سوڭعى ۋاقىتتا گرەكيادا وسىنداي جاعداي ورىن الدى. «التىن اراي» اتتى راديكالدىق پارتيا حالىقتىڭ قولداۋى تۇرعىسىنان ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ەۋروپانىڭ ەڭبەك رىنوگىندا قالىپتاسقان قازىرگى احۋال ساياسات ساحناسىنا قاۋىپتى ويىنشىلاردىڭ شىعۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. اسىرەسە, بۇل ەلدەردە جۇمىسسىز قالعان جاستاردىڭ جاعدايى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. پورتۋگاليا, گرەكيا, يسپانيا جانە يتاليا مەملەكەتتەرىندە جاستاردىڭ 50-55 پايىزىنا دەيىن جۇمىسسىز قالىپ وتىر. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قۇرعاق ۋادەگە باي راديكالدى پارتيالار جاستاردى وزدەرىنىڭ كوكەيكەستى پيعىلدارى ءۇشىن پايدالانادى. بۇگىندە گرەكيا پارلامەنتىندە «التىن اراي» پارتياسى 18 داۋىستى يەلەنىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كەلەسى سايلاۋدا بۇل پارتيانىڭ جەڭىسكە جەتۋى ابدەن مۇمكىن.
دامۋدىڭ سونى سوقپاعى كەرەك
دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى اقىل-ويى بۇگىندە ەۋروپانى داعدارىستان شىعارىپ, ەكونوميكانى دامۋ جولىنا باعىتتاۋدى باستى ماقسات تۇتىپ وتىر. بۇل رەتتە كارى قۇرلىقتى داعدارىس تۇزاعىنان قۇتقارۋدىڭ ءتيىمدى جولى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن بەلگىلەپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بارىنشا بەتبۇرىس جاساۋ قاجەتتىگىنە سايادى. ەۋروپا «ءشومىشتەن قىسۋ» ساياساتىنان قۇتىلىپ, وندىرىستىك دامۋ جولىنا ءتۇسۋى كەرەك. ەۋروپا ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ەسكىرگەن تەتىكتەرىنەن قۇتىلىپ, دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جاڭا جولدارىن تابۋى قاجەت. انگليانىڭ پرەمەر-مينيسترى دەۆيد كەمەروننىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق جاعىنان جىلدام دامىپ بارا جاتقان مەملەكەتتەرمەن ارىپتەستىك قاتىناستار جاساپ, كەلىسىمدەرگە جول بەرۋى كەرەك. ال يسپانيا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ماريانو راحوي ءوزىنىڭ پارلامەنتشىلەر الدىنداعى سوزىندە, «ءبىزدىڭ زاڭدىق بازامىز بۇدان 30 جىل بۇرىن قابىلدانعان. ءبىز جاڭا داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز, وتكەننىڭ سالماعىنان قۇتىلىپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا رەفورمالار شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە, جۇمىسشىلارعا, اسىرەسە, جاستارعا كەڭ مۇمكىندىكتەر اشىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جول سالۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن تەرەڭ زەردەلەگەن ساراپشىلاردىڭ دا, ساياساتشىلاردىڭ دا ءبىراۋىزدان مويىنداپ وتىرعانىنداي, بۇل قۇرلىقتا بەلەڭ العان ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى قوردالانعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارعا سەرپىن بەرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
