جاراتۋشى اللا شەبەرلىگىمەن ايەل ادامزاتىن ەركەكتىڭ قابىرعاسىنان جاراتسا-داعى, بار قۇدىرەتىن ايەلگە توككەن ەكەن. ياعني, جاراتىلىسىندا ءاۋ باستان ايەل زاتى كۇش-قۋاتتىڭ كوزى بولىپ قالانعان. ەرلى-زايىپتىلار ۋاقىت وتە كەلە ءبىرتۇتاس ادامعا اينالسا دا, ءبارىبىر ەكەۋى ەكى قيلى الەم. ويتكەنى ەركەك وتتىڭ, ايەل وشاقتىڭ يەسى. بىرەۋى ءتۇزدىڭ, بىرەۋى ءۇيدىڭ ادامى. دەگەنمەن بۇگىنگى تاڭمەن تارازىلاپ, اسىرەسە قازىرگى قازاق ايەلدەرى ەرەكشە قۇرمەتكە لايىقتى جاندار دەر ەدىم. سەبەبى قوعامدى سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان وسى ءوزىمىزدىڭ ايەلدەرىمىز. ولار ءبىلىمنىڭ سان قيلى تۇرلەرىن يگەرىپ, ىسكەر دە شەبەرلەر دە اتانۋدا. مەملەكەتىمىزدىڭ جارتى قىزمەتىن اتقارۋدى دا ۇلگەرىپ, وتاندىق كاسىپتى دە شيراتۋدا. حالىققا قاجەتتى جۇمىس ورىندارىن اشىپ, كاسىپكەرلىكتى دە دامىتىپ وتىر. قىزمەت تاڭداماي-اق, تالعاماي-اق, ونەركاسىپ, الپاۋىت زاۋىتتار مەن كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلار قاتارىن قۇرۋدا. ءۇيىنىڭ تىرلىگىن دە پىسىقتايدى, اتاسى مەن ەنەسىنە دە قىزمەتىن ايامايدى, شيەتتەي بالا-شاعانى ومىرگە اكەلەدى دە, ولاردى ءارى تاربيەلەيدى دە. كۇيەۋى دۇنيەدەن وزسا, ورنىن جوقتاتپايدى, وتاعاسى ورنىنا جاتپاي-تۇرماي وتىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتەدى. تاعدىرى مەن تۇرمىسىنا كوندىككەننەن, شاڭىراعىن شايقالتپاي, مەيلى ءالجۋاز, ءتىپتى سىرتتاپ كەتكەن, ىشىمدىككە ءۇيىر جارلارىنا دا شىداپ باعۋدا. ۇرپاعىنىڭ اكەسى رەتىندە سىيلاپ ءتورىن, جارى رەتىندە جىلى شىرايىن بەرىپ, ىشەر اسىنا دەيىن تاۋىپ بەرىپ جاتسا, كەيبىرى تولىقتاي اسىراپ تا وتىر.
نەگىزىندە, ايەلدى مارتەبەلەگەن جاراتۋشى اللا جانە ونىڭ مارجان ءدىنى يسلام. وسى جولداعى بابالارىمىز بىردە-ءبىر قىز بالاسىن, جەسىرىن جىلاتپاعان, وزگەگە باسىندىرماعان. ءتىپتى يسلام ءدىنى كەلمەي تۇرعان جاھيلەت ناداندىق داۋىردە دە قىز بالاعا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە كورسەتىلگەن. مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ «جۇماق – انانىڭ اياعىنىڭ استىندا» دەگەن ۇلى قاعيداسى ادامزاتتىڭ ماڭدايىن ءالى كۇنگە دەيىن جەر يىسكەتىپ كەلەدى. ال ايەلدىڭ قۇرمەتتەلۋىن, قۇقىلى بولۋىن, قوعاممەن قورعالۋىن مەيىرىمدى اللانىڭ قالاۋى قامتىعان. دۇنيەسى مەن قيامەتىنە كوپ جەڭىلدىكتەردى ءناسىپ ەتكەن.
سوناۋ داۋىرلەردەگى جاڭگىر حاننىڭ جارى ءباتيما ءوز ءداۋىرىنىڭ حاس سۇلۋى, بەس ءتىلدى يگەرگەن اقىلدى دا كورىكتى, اۋەندى اسپاپتا ويناعان, شىر كوبەلەكشە بيمەن شۇعىلدانعان ونەرلى ايەل بولعان دەسەدى. مىنەزىندە ماڭعازدىق بولسا دا, جاپان تۇزگە كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, قازاقتىڭ داستۇرىنە دەن قويعان. ال كەنەسارى حاننىڭ كۇنىمجانى كۇن كەلبەتىن تەكتىلىگىنە جاراستىرعان ەل اناسى اتانعان. ابىلقايىر حاننىڭ بوپاي حانىمى ەل باسقارۋ ىسىندە سەنىمدى اقىلشى, ەرىنىڭ دە, ەلىنىڭ دە سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن ايەل بولعانى انىق. ءتىپتى ايەلدەر اتقا قونىپ, جاۋعا دا قارسى تۇرا الادى. الامان بايگەدە وزىپ, اتىن دا وزدىرا الادى. ارينە, جۇمساق مىنەزىن, نازىكتىگىن قايشىلايتىن قاساپشى, زيرات قازۋ, جەر استى كەنىشتەرى, ادام تاعدىرىنا ۇكىم كەسەتىن قىزمەتتەردەن الىس بولعانى ءجون. ويتكەنى ونداي ايەلدىڭ ىرىسى ەر ىسىنەن كەمي تۇسەدى. سەبەبى تابيعاتىنا ساي كيىم كيىپ, زاتىنا لايىقتى ىستەرمەن شۇعىلدانسا, نازىكتىگى مەن مەيىرىمدىلىگىن جوعالتپايدى.
ومار (ر.ا) پاتشالىق قۇرعان كەزەڭدە ءبىر ايەل كەلىپ, كۇيەۋىنەن اجىراتۋىن ءوتىندى. ويلانۋعا ۋاقىت سۇراعان ومار (ر.ا) ايەلدىڭ ەرىن ىزدەتىپ, تاپتىرتادى. الدىنا الىپ كەلگەن ساحابانىڭ ءۇستى مەن كەيپى رەڭسىز, توزىڭقى كورىنەدى. جۋىندىرىپ, ادەمى كيىمدەردى كيگىزەدى, حوش يىستەندىرىپ, قۇزىرىنا وتىرعىزدىرادى دا, ايەلدى الدىرتادى. سوندا الگى ايەل ءوز كۇيەۋىن ءوزى تانىماي قالىپ, اقىرىندا اجىراسۋ رايىنان قايتادى. شاريعات شارتىمەن اجىراسۋدى «تالاق» دەيدى. ال وسى ۇكىمدى اللا تاعالا ەرلەرگە نە ءۇشىن بەردى, وسىنى بىلە مە ەرلەر؟ البەتتە, ايەلىنىڭ اركەز سۇراعانىن تاۋىپ بەرۋ, تالابىن ورىنداۋ ەر-ازامات ءۇشىن ادەتكە اينالعانى ءجون-اق. الايدا, تالاق سۇراعان كەزدە, ادەتكە اينالعان تىرلىگى قۇساتىپ, ايەلىنە تالاق بەرە سالۋى كەرەك پە؟ ارينە, جوق! تالاق ۇكىمىنىڭ ەر-ازاماتتا بولۋدىڭ حيكمەتى سوزىنە ءىسى لايىق ەركەك جۇبايىن تالاققا دەيىن جەتكىزبەۋدە. ۇلىلاردىڭ جارىنا اجال جەتكەندە, جانازاسىندا «ريزا بول» دەپ ايەلىمەن قوش ايتىسۋ ادەبى بار. مىنە, سول ريزالاسۋدى ايەلى دۇنيەدەن وتكەندە ەمەس, كوزى تىرىسىندە جاساي بىلگەنى ەر-ازامات ءۇشىن ابزال ۇلى مىندەت.
قازاقتىڭ وجەت ۇلى, جاۋىن قاباعىمەن قايمىقتىرعان باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى اعامىزدىڭ: «ايەلدى قورلاعان ەركەكتى ءومىر وكىنىشسىز جىبەرمەيدى. ويتكەنى ايەل – ءومىردىڭ اناسى, ال اسىل پەرزەنت اناسىن ەشكىمگە دە قورلاتپايدى. ويتكەنى ايەل – كيەلى حالىق. ونىڭ كيەسى ءوزىن قورلاعان ەركەكتى ءبىر اتپاي كەتپەيدى» دەگەنى بار.
وكىنىشتىسى سول, گۇلدەي جاراتقان ايەلدى قۇلداي كورەتىن قازاقتىڭ ەرلەرى بار بۇگىندە. قالام ۇستاعانى دا, كۇرەك ۇستاعانى دا ايەلدەرىنە ەكى ءتۇرلى ەمەس, ءبىر تۇرمەن قارايدى. ياعني, كوزىندە دە, سوزىندە دە «سەن ايەلسىڭ, مىندەتتىسىڭ. مەن ەركەكپىن!» دەگەن قاتە ۇعىم تۇرادى. ءسال ارتىق قيمىلداپ قالسا, قاباق شىتۋ, ۇرىس-كەرىس, داۋ-جانجال, قول كوتەرىپ, ءومىرىن بۇزۋ, دەنساۋلىعىن كەمتار ەتۋمەن اياقتاپ جاتادى. بۇل ناعىز قيانات. ەگەر دە ەر-ازامات ار-ۇجدانى مەن شىنايى يمانىنا مىقتى بولسا, اماناتىنداعى ايەلىن اقىلمەن قىزعىشتاي قورىپ, جۇزدەرىنە سەنىمدىلىك ۇيالاتۋى ءتيىس. ال ىشكەن-جەگەنىن, تاپقان-تايانعانىن سانامالاپ, اسىراپ-باققانىن مىندەت قىلىپ, ساتىپ بەرگەن كيىم-كەشەگىن تىزبەكتەسە, اللا الدىنداعى بارشا ساۋابىنان, ادام الدىنداعى ەركەكتىك نامىسىنان جۇرداي بولادى. مۇنداي ىستەردى كىتاپتاردا قۇسقان قۇسىعىن جەگەنگە تەڭەيدى. ال ناداندىق پەن ز ۇلىمدىقتىڭ باستاۋى بولعان قول كوتەرۋ, ياعني قانداي جاعداي باسىنا تۋسا دا, ۇرىپ-سوعۋدى ءوز ايەلىنە قولدانۋى – ول ونىڭ السىزدىگى, نامىسسىزدىعى, رۋحاني قۇلازىعاندىعى. ۇمبەتى بولىپ سانالعان بىزدەردىڭ ۇلگى تۇتار پايعامبارىمىز (س.ع.س) ەشقاشان ايەلدەرىنە قول كوتەرمەگەن! ساحابالار دا, عۇلامالار دا قاي جاعدايدا بولسا دا, ايەلدىڭ كوزىنەن مونشاق جاس شىعارتپاعان. ال بۇگىنگى ايەلدەردىڭ كوز جاسىن كورىپ, تۇڭىلىستەگى كوڭىلدەرىن سەزگەندە, قور بولعان ءومىرلى وقيعالارىن ەستىگەندە, قازاقتىڭ ەر-ازاماتتارىنان يماني قاسيەت كەتتى مە دەگەن ويدا قالاسىڭ.
الەم تىنىسىن كىلت توقتاتىن ءبىر عانا ۇلى كۇش كىمدى بولسىن, ءتورت اياقتى اعاش اتپەن قۋىپ جەتەدى. بىلگەنگە, ول عيبرات! ايەلدىڭ ءۇش قينالىسى بار دەيدى دانالىق. ولار:
اللانىڭ امىرىمەن, قۇدايدىڭ قالاۋىمەن جەتكەن سوڭعى ءساتى;
ۇرپاعىن دۇنيەگە اكەلەردەگى قىسقان تولعاعى;
كۇيەۋىنەن جانى قيانات كورىپ, زورلىق-زومبىلىقتا قالعان ءومىرى.
ال ەر ادامدىكى:
اللانىڭ امىرىمەن قۋىپ جەتكەن سوڭعى ساعاتى;
ەر-ازاماتقا لايىقتى ءىس ىستەمەۋى;
جۇرتىنان قارىز الىپ, ەل جاعالاپ قاشىپ ءجۇرۋى.
راسىندا, قازىرگى قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلىمىزدىڭ ەستى ەر-ازاماتتارى نەندەي ۇلەس قوسۋدا؟ ايەلدەردىڭ تەرىس جولعا تۇسۋىنە, رۋحاني بۇزىلۋىنا, كوشە دارەتحانالارىندا شالا جانسار ۇرپاعىمىزدىڭ شاشىراۋىنا سەبەپكەر وسى ءوزىمىز ەمەسپىز بە؟ كۇنانىڭ باسىم بولىگىن, اۋىر جاعىن ايەلدەرگە يتەرە سالعاننان, ءوزىمىز جەڭىلدەدىك پە؟ ويلانايىقشى ازاماتتار, وسى بىزدەر اماناتقا قيانات جاساپ جۇرگەن جوقپىز با؟
نۇرلان قاجى بايجىگىت ۇلى,
ءدىنتانۋشى
الماتى
