الەمگە تاراعان اۋەندەر

سوناۋ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ەلدە قازاقتىڭ كومپوزيتورى وزگە جۇرتتى ونەرىمەن مويىنداتىپ, جازعان مۋزىكالارى بۇگىندە الەمدى شارلاپ كەتىپتى دەسە, كىم كىمنىڭ دە توسىرقاي تىڭداۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بۇل قاي قازاق, وندا قايدان تاپ بولىپ ءجۇر؟الەم تانىعان كومپوزيتوردىڭ ءوز ەلىنە ورالام دەگەن ويى بار ما؟ جانى قازاق پا ەكەن ءوزىنىڭ دەگەن سىندى سان سۇراقتى جاقىندا “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” كونكۋرسىنداعى ەڭ ۇزدىك بالەت تۋىندىسى نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز اتانعان كومپوزيتوردىڭ الدىنا توسقاندا, بىزگە بەيمالىم ءبىراز سىردىڭ سىڭعىر قاققانى راس. كانادا اسىپ, بۇگىندە ۆانكۋۆەردە تۇرىپ جاتقان قانداسىمىزدىڭ اتى-ءجونى – ءادىل بەستىباەۆ. ءيا, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ, سونداي-اق كانادا مۋزىكا ورتالىعىنىڭ مۇشەسى, سونو-وۋ ءبىر جىلدارى ەسىمى “سۇراپىل سۇرجەكەي”, “قازاق تاريحى” فيلمدەرىنە ارناپ جازعان مۋزىكالارىمەن تانىلعان ءادىل باۋىرىمىز. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن شەتەل اسىپ كەتتى دەگەن سىبىستى قۇلاعىمىز شالىپ قالعان. ەندى, مىنە, سول ەسىم ونەردىڭ بايگە الاڭىندا تاعى دا اسقاق مۇراتىنا جەتىپ, وتانىنا ۇزدىك تۋىندى سىيلاپ وتىر. ال ونىڭ شەتەلدەگى داڭقىنا كەلسەك, بۇگىندە شىعارمالارى الەمدىك ەڭ وزىق ۇرلەمەلى مۋزىكالىق تۋىندىلار بويىنشا العاشقى وندىقتان ورىن الاتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى سياقتى. امەريكالىق دجون ريد, فرانتسيالىق يدا گوتكوۆسكي, گوللانديالىق يوحون دە مەي سىندى تاعى دا باسقا ەسىمدەر ەڭسەرگەن بيىكتەن ءبىزدىڭ دە وتانداسىمىز ورنىن تاۋىپ جاتقاندا قالايشا قۋانباسقا. ۇرلەمەلى وركەستر­گە جازعان شىعارمالارى اۆستريا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ءبىرتالاي ەلدەردە جارىق كورىپ, اقش, شۆەيتساريا, يسپانيا, فرانتسيا, اۆستريا, يتاليا, گوللانديا, شۆەتسيا, رەسەي, تايلاند ساحنالارىندا ورىندالعان اۆتورمەن وربىگەن اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋى دا مۋزىكا حاقىندا. – ءادىل مامبەت ۇلى, اۋەلى تۋعان جەرىڭىز, وسكەن ۇياڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. –الماتىدا, ونەرلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم مامبەت بەستىباەۆتىڭ ەسىمىن مادەنيەت سالاسىنداعى ادامدار وتە جاقسى بىلەدى. كەزىندە فيلارمونيانى, قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق وركەستردى باسقارعان. مەن دە بالا كۇنىمنەن ونەردى ءسۇيىپ ءوستىم. رەسپۋبليكالىق احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا ۇلتتىق كلاسسيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, مۋزىكا مايتالمانى, پروفەسسور عازيزا جۇ­بانوۆانىڭ كلاسىندا ءبىلىم الدىم. چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىندا ن.سيدەلنيكوۆتەن شەبەرلىگىمدى شىڭدادىم. مۋزىكالىق باعىت-باستاۋىمنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى ءبىلىم وشاقتارىندا ءدارىس بەرگەن ۇستازدارىمنىڭ كورسەتكەن كومەگى ۇشان-تەڭىز. – سول كەزدەگى ونەرلى جاستاردىڭ بويىنان نەندەي قاسيەتتەردى بولە-جارىپ ايتار ەدىڭىز؟ – نەمىس حالقى ءۇشىن باح پەن بەتحوۆەننىڭ, پولياكتارعا شوپەننىڭ, يتالياندىقتارعا پاگا­­نيني مەن ۆەرديدىڭ, ورىستار ءۇشىن چايكوۆسكي مەن گلينكانىڭ رۋحى ماڭگىلىك سانالسا, اۋەنى مەن كۇيلەرى ەجەلدەن كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ پىرىندەي ەرەكشە قۇرمەتكە يە قازاق دالاسى نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدىك وركەنيەت ونەگەسىنە وسىنداي ءوزىنىڭ اسقارالى تۇلعاسىن قوسا الماي كەلگەن دەگەن وي ۇنەمى مەنىڭ جانىمدى الماس­تاي وساتىن. قاشاننان ەركىندىك تاڭى تىنباي جىرلانعان ساحارادان مۇنداعى ۇلى تۋىندىلار الدەقاشان زاڭعار كوككە بيىكتەپ, ادامزاتتىق يگىلىككە اينالۋعا ابدەن قۇقىلى ەمەس پە ەدى؟ ولاردى تۇنشىقتىرىپ, ەزگىدەن ەڭسەسىن تىك­تەتپەگەن نە نارسە؟ جاستىق وتىن توقسانىنشى جىلدار توقىراۋى كومەسكىلەي باستاعاندا نامىس-جىگەرىن ازاتتىق رۋحى بيلەگەن جاس ۇرپاق وسى ءبىر ماسەلەگە كوبىرەك ءمان بەرگەنى راس. سو­نىڭ بەل ورتاسىندا ءوزىم دە ءجۇردىم. بىزگە جۇرت قازاق ونەرىندەگى جاڭا تولقىن دەپ باعا بەردى. جاڭا تولقىن وكىلدەرى ونەردىڭ بارلىق سالا­سى­نان بىرتىندەپ بوي كوتەرىپ كەلە جاتتى. كومپو­زيتورلاردىڭ جاس بۋىنى دا مۋزىكاعا جاڭاشا قولتاڭبا الىپ كەلدى. ويتكەنى, ءبىر ورىندا توقتاپ تۇرىپ قالۋ قولدا بار قۇندىلىقتىڭ وزىنە يە بولىپ قالا المايتىن حالگە جەتكىزەتىن ەدى. سوندىقتان قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ونە­رىنە جانى اشيتىن زيالى قاۋىمنىڭ ساناسىن ء“بىز كىمبىز؟” دەگەن ساۋال سابالادى. ولاردىڭ اراسىنان مۇندا ءوز مۇمكىندىگى شەكتەۋلىدەي كورىنىپ, قۇلاشىن كەڭگە سەرمەي الماعان كەيبىر ونەر يەلەرى وزگە ەلدەردىڭ شىعارماشىلىق مەكتەبىندە شىڭدالۋدى ءجون تاۋىپ, شەت ەل اسىپ كەتىپ جاتتى. الەمدىك دەڭگەيدى باعىندىرۋ جولىندا باق سىناعان ونداي ءبىرلى-جارىم تالپىنىستار تۋرالى كەزىندە جاق اشتىرمايتىن ەدى عوي. بىراق ۋاقىت ەسكى ۇلگىنىڭ ءۇيىندىسىن قوعا­مىمىزدان بىرتىندەپ ىسىرىپ, تىڭ يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قولايلى مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدا. ونەر وركەنيەتىنە قازاقستان تمد اۋماعىندا قول سوزعان العاشقى مەملەكەتتىڭ ءبىرى دەسەك, وعان دالەل – بۇگىندە كوپتەگەن ونەر ساڭلاقتارى الەمدەگى ەڭ ءىرى تەاتر ساحنالارىندا ءساتتى ونەر كورسەتىپ ءجۇر, سونداي-اق دارىندى جاستارىمىز شەتەلدەگى اتاقتى ونەر وشاقتارىندا كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋدا. باياعى وقشاۋلانۋ وشاعى ەسكىردى. ءبىر بايقاعانىم, سوڭعى جىلدارى وزگە ەلدەردىڭ مادەنيەتىمەن ارالاسىپ-قۇرالاسۋ جيىلەپ كەلەدى. ونەردىڭ ءتۇرلى سالاسىندا بىرلەس­كەن تىڭ جوبالار دۇنيەگە كەلە باستادى. وسىلار ونەرى شەتەلدەردە قۇرمەتكە يە وتانداستارعا دەگەن بۇرىنعى قاساڭ ۇعىمداردى وزگەرتەرىنە سەنەمىن. – كلاسسيكالىق مۋزىكاعا قاراعاندا, جەڭىل اۋەنگە جۇرت كوبىرەك ەلىتىپ كەتىپ جاتادى. ال كا­نادادا مۋزىكاڭىزدى حالىق قالاي قابىلدايدى؟ – ول راس, مەنىڭ العاشقى “ازيا داۋىسى” دەپ اتالاتىن ديسكىم 1993 جىلى اۆستريادا جا­رىق كوردى. وسى تابىس بىرتىندەپ اتاعىمدى اسى­رىپ, شىعارماشىلىق جۇمىسىمنىڭ ورگە با­سۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ال مۇندا ۇرمەلى مۋزىكا وتە كەڭ تاراعان جانر. ماسەلەن, اقش پەن كاناداداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ, ۋنيۆەر­سي­تەتتەر مەن كوللەدجدەردىڭ, مەكتەپتەر­دىڭ جانىندا وزدەرىنىڭ جەكە ۇرلەمەلى وركەستر­لەرى جۇمىس ىستەيدى. امەريكالىق “BANDWORLD” با­سىلىمى حا­لىققا تەك ءۇر­لەمەلى مۋزىكا ونەرىنىڭ تاڭ­داۋلى وكىلدەرىن تانىستىرۋمەن اينالىسادى. وسىعان قاراپ-اق, ولاردا بۇل ماسەلەگە قان­شا­لىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر­عانىن باعامداي بەرىڭىز. مەملەكەتتىك ۇرلەمەلى ور­كەستر­دىڭ ورىن­داۋىنداعى “ازيا داۋىسى” سالتاناتتى مارش-شەرۋىم دۇنيە جۇزىنە كەڭ تاراعان تۋىندىلارىمنىڭ بىرىنەن سانالادى. ۇرلەمەلى وركەسترگە جازعان شىعار­ما­لارىم بۇگىندە باتىس ساحنالارىنىڭ رەپەر­تۋا­رىنان تۇسپەي كەلەدى. “ازيا داۋىسى” فەستي­ۆالىنىڭ اشىلۋىنا ارناپ جازعان مارش-شەرۋىمدى قۇرامىندا 500-گە جۋىق مۇشەسى بار وركەستر (اقش) 1995 جىلدان بەرى ۇرلەمەلى مۋزىكا كون­گرەسىندە ۇزبەي ورىنداپ كەلەدى. ءدال وسى جى­لى امەريكا مەن سيەتلدە مۋزىكالارىم شىر­قالا سالا اۆستريانىڭ “JOHANN ءKLىMENT KG” با­سىلىمىنان شىققان 200 پارتيتۋرامدى جۇرتتىڭ قالاي تالاپ العانى ءالى كۇنگە جادىمدا. بۇعان قوسا تاعى دا 200 پارتيتۋرا ەۋروپاعا تاراپ ۇلگەردى. مادەنيەتى ءبىر كەزدەرى داۋىرلەپ تۇرعان يمپەريانىڭ گۇلدەنگەن شاعى مەن كەيىن ونىڭ قالاي جەرمەن جەكسەن بولعانىن باياندايتىن 1991 جىلى دۇنيەگە كەلگەن “ ۇلى موعول” سيمفونيالىق پوەمام دا تىڭدارماندى تىنىسىمەن ىلەستىرىپ الىپ كەتتى. ء“ىdee ءFىxe” سيم­فونيامنىڭ يدەيالىق مازمۇنى مەن فيلو­سوفيالىق تۇجىرىمىن شوستاكوۆيچ, بريتتەن, ونەگگەردىڭ مۋزىكالىق پولوتنولارىمەن ۇقساستىرۋشىلار كوپ. وندا حح عاسىردىڭ تۇتاس شەجىرەسى تۇجىرىمدالادى. تۋىندىما ادام بالاسى باسىنان كەشكەن قايعى-قاسىرەتتىڭ جىرىنداي جان-دۇنيەلەرى ەزىلىپ قۇلاق تۇرگەن قاۋىمنىڭ رۋحاني ءشولىن وسىمەن قاندىرا الدىم با, جوق پا, ول سۇراقتىڭ ءادىل جاۋابىن بەرەتىن تەك حالىق ەكەنى بەلگىلى. وندا دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇكىل قاقتىعىس, حالىق پەن بيلىكتىڭ كۇرەسى مۋزىكا تىلىمەن جاڭاشا ءورىلىپ, ەپيگرافىنا “...سانكت-پەتەربۋرگ, 1917...پراگا, 1968... الماتى, 1986... پەكين, 1989... ماسكەۋ, 1991...” سىندى ەلەۋلى كەزەڭدەر ءتىزىلىپ كورسەتىلگەن. 1993 جىلى ول مەملەكەتتىك ۇرلەمەلى وركەستردىڭ ورىنداۋىندا 44 ونەر ۇجىمى باق سىناسقان يسپانياداعى فەستيۆالگە قاتىستى. مۇندا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى كوپتەپ ورىندالدى. سونىڭ ىشىندە جۇرتشىلىق اسىرەسە, ء“ىdee ءFىxe” سيمفونياسىن ايرىقشا سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلدادى. وسى ساتتەن باستاپ, شىعارمالارىما قىزىعۋشىلار قاپتاپ كەتتى. ۇرلەمەلى مۋزىكا كونگرەسىنە جان جاقتان ادەيىلەپ ىزدەپ كەلىپ تىڭداۋشىلار كوبەيدى. “كاتالوني–2001” كامەرالىق مۋزىكا فەستيۆالىندە ورىندالعان جاياۋ مۇسانىڭ “اق سيسا” انىنە جازعان فانتازيام ۇلكەن تابىسقا كە­نەلدى. شىعارمانى ورىنداعان جانات ەرما­نوۆ­تىڭ ۇرلەمەلى اسپاپتار كۆينتەتىن كوپشىلىك ساحنادان كوپكە دەيىن جىبەرمەي قۇرمەت كورسەتۋى ادامعا قالايشا قانات بىتىرمەيدى. “فانتازيا” قازاقستاننىڭ اۆسترياداعى مادەنيەت كۇندە­رىندە دە جۇرت ريزاشىلىعىنا بولەنگەن بولاتىن. – شىعارمالارىڭىزدىڭ شەت ەلدەردە وسىنشا جوعارى باعالانىپ, تابىسقا كەنەلۋىن نەمەن تۇسىندىرەسىز؟ – ەۋروپا مەن باتىستا كلاسسيكالىق مۋزى­كاعا حالىقتىڭ قۇرمەتى ەجەلدەن ەرەكشە. ولار بۇل باعىتتاعى تيتتەي ءبىر جاڭالىقتىڭ ءوزىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرادى. اسىرەسە, بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن سونى ۇندەرگە ۇزدىگە قۇلاق تۇرەدى. مەنىڭ شىعارمام ءدال سونداي قايتالان­باس ورنەگىمەن قاتتى اسەر ەتكەن بولسا كەرەك. سا­رىنى بولەك, مۋزىكالىق ءتىلى مەن ءستيلى ەش­كىم­گە ۇقسامايتىن مۋزىكانتقا كورسەتىلەر قۇر­مەت كىسىنى جىگەرلەندىرە تۇسپەي مە؟ شىعار­ماشىلىق ادامىنا تۋىندىسى تۇرالاماي, تۋى جەلبىرەي تۇسكەننەن اسقان شاتتىق بار ما؟ مۋزىكانىڭ ىرعاعى مەن ەكپىنى, شىنايىلىق پەن بەينەلى سۋرەتتەۋ, بۇرىن ەشبىر شىعارماعا ارقاۋ بولماعان سونى سوقپاق ءا دەگەننەن-اق جۇرت نازارىن اۋدارىپ, ابدەن ەستىلە-ەستىلە جاۋىر بولعان ەسكى ەۋروپالىق “ستەرەوتيپتى” بۇزا-جارا ساحنا تورىنە وزدى. مەنىڭ مۋزى­كالارىمدى تىڭداۋعا جۇرتتىڭ سونشاما ىنتىق بولاتىنى دالانىڭ تامىرىنان تارايتىن تۇنىق بوياۋىندا شىعار دەگەن ويعا كەلۋىمنىڭ ءمانى سوندىقتان. – جاڭا تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ شىعار­مالارى وسىلاي تولاعاي تابىسقا كەنەلىپ جاتىر ما؟ – شىنىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ بۋىن كەزىندە ەۋروپالىق, ورىس مۋزىكاسىنىڭ ۇلگىسىمەن وقىپ, ءوستى عوي. ءداستۇرلى جانە كاسىبي قازاق مۋزىكاسى جايىندا ماردىمدى ماعلۇمات الا الماي, الساق تا شالا-شارپى ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالىپ, تامىرىمىزدان قيىلىپ كەتە جازداعانىمىز كەيىن جانىمىزعا قانشالىق اۋىر سوققانىن بىلەسىز بە؟ ءبىز وقىپ جۇرگەندە جاستاردىڭ ۇلت­تىق ساناسى جاڭادان عانا ويانىپ كەلە جاتقان. ول, اسىرەسە, شىعارماشىل جاستاردى رۋحتاندىر­دى. ال بۇگىنگى كۇنگە كەلسەك, سول كەزدە رۋحى شىڭ­دالعان تولقىن قازىر كلاس­سيكالىق جانردىڭ جاڭعىرىپ, زامانعا ساي بەيىمدەلۋىنە تەر توگىپ كەلەدى. – ءادىل مىرزا, ۆانكۋۆەردە قازىر قانداي جۇمىس ىستەيسىز؟ – مۋزىكا تەورياسى, وركەس­تروۆكا, كومپوزيتسيا, فورتەپيانو بويىنشا جاستارعا ءدارىس بەرۋمەن اينا­لىسامىن. بىراق ەڭ نەگىزگى شۇعىلداناتىن جۇمىسىم – جەكە شىعارماشىلىعىما كوبىرەك ۋاقىت جۇم­سايمىن. جاقىندا “جەرتۆوپرينوشەنيە تەنگري” اتتى سيم­فونيالىق تۋىندىمدى جازىپ ءبىتىردىم, تۇساۋكەسەرىن الماتىدا وتكىزبەكپىن. كامەرالىق مۋزىكا جازىپ جا­تىرمىن. كاناداعا كەتەرىمنىڭ الدىندا الماتى مەن استانادا اۆتورلىق كەشتەرىم ءوتتى. قازىر ءوزىم تۇراتىن ۆانكۋۆەر قالا­سىندا “Steppenwolf” (“دالا ارلانى”) اتتى تىڭ تۋىندىمدى كورەرمەنگە ۇسىنىپ وتىر­مىن. دالا مەن وركەنيەتتىڭ ۇشتاسۋىن زا­ماناۋي مۋزىكا تىلىمەن وسىلاي ورنەكتەگىم كەلدى. ول – “كودەكس كۋمانيكۋستىڭ” سيم­فونيا­لىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. مۇندا مۋزىكا ارقىلى تاريحي قۇندىلىقتىڭ ءمان-ماع­ى­ناسىن بەينەلى بەدەرلەۋگە تىرىستىم. باتىس پەن شىعىستىڭ قابىسقان ءيىرىم­دەرىن, بايىرعى بابالار اڭساعان اقيقات پەن جان تەبىرەنىستى وسى شىعارمامدا جان-جاق­تى سيپاتتاۋعا كوڭىل ءبولدىم. امەريكا مەن باتىس ەۋروپا مادەنيەتىندە ءتۇرلى جانرلار­دىڭ قاتىسۋىمەن عاجايىپ ۇلگىلەر جاساۋ ءۇردىسى بار. ماسەلەن, ۆانكۋۆەردە ارنايى مۋلتيۇلت­تىق وركەستر جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى شىعارمانى وزدەرىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىندا ورىندايدى. وسى الۋان ۇندەر ۇيلەسە كەلىپ, ورتاق مۇددەلەردى تۋدىرادى. – “جەرۇيىق” بالەتىڭىز كوپ جانرلى سينتەزدىك شىعارما دەپ ەستىپ جاتىرمىز. وسى بالەت تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى. – ول تۋعان جەرگە,وتانعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحاببات جايىندا. يدەيا اۆتورى, سيۋجەتىن ويلاستىرعان – مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. كەيىپكەرى اسان قايعى بابامىز سەكىلدى كەڭ جاھاندى شارلاپ, جەرۇيىق ىزدەگەن بۇگىنگى زاماننىڭ ادامى. بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمايدى. جەرۇيىق ىزدەپ ءجۇرىپ, نەبىر وقيعالاردى باسىنان وتكىزەدى. اقىر سوڭىندا ادامنىڭ تۋعان جەرىنەن قىمبات دۇنيەدە ەشتەڭە جوقتىعىنا, اتامەكەن ناعىز جەرۇيىقتىڭ ءوزى ەكەنىنە كوزى جەتكەن كەيىپكەر قازاقستانعا تابان تىرەيدى. مۇنىڭ ءپروتوتيپى ءوزىم. قازىرگى زامانعى بالەتكە ەتنوفولكلور ءۇنى قوسىلىپ, كونە اۋەن مەن قازىرگى سارىن ءوزارا ساباقتاسا ورىلەدى. ونى الگى سيرەك كەزدەسەتىن سينتەزدىك ناقىش ەرەكشەلەندىرىپ تۇر. ­­­­­– بۇل كونكۋرستىڭ باسقا كونكۋرستاردان ايىرماشىلىعى – ۇزدىك اتانعان شىعارما ساحنالانادى دەپ جوسپارلانۋدا. “جەرۇيىق” بالەتىمەن كورەرمەننىڭ كوزايىم بولاتىن كۇنى الىس ەمەس شىعار؟ ­– مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ونى قازاقستاننىڭ جەتەكشى تەاترلارىندا ساحنالاناتىنىن ايتتى عوي. سول شاراعا وراي تاعى دا اتامەكەنگە ات باسىن تىرەيتىنىم انىق. – شىعارمالارىڭىزدى وتاندىق وركەسترلەر ورىنداي ما؟ – ماسەلەن, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر مەن “وتىرار سازىنا” ارناپ جازعان مۋزى­كالارىم ءوز الدىنا ءبىر توبە. ارينە, ولاردى مەن ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ۇلگىسىندە جازدىم, بىراق كەلەشەكتە حالىقتىق وركەسترلەرگە بۇدان مۇلدە بولەك تىڭ جوبا ۇسىنۋ ويىمدا ءجۇر. – ۆانكۋۆەردە كىمدەرمەن شىعارماشىلىق بايلانىستاسىز؟ – سيمفونيالىق وركەسترلەر مەن انسامبل­­دەردىڭ بۇكىلالەمدىك اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى ديريجەر مارك كرومپتون جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇرلەمەلى وركەسترمەن تىعىز شىعارما­شىلىق بايلانىستامىن. الگىندە ايتىپ وتكەن مۋلتيوركەستردىڭ ديريجەرى دە وركەسترلەرىنە ادەيىلەپ مۋزىكا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىنىپ ءجۇر. – ول ەلدە قازاقستان كومپوزيتورىنىڭ بەدەل-بيىگى قانشالىقتى باعالانادى ەكەن؟ – بۇل ەلدىڭ زاڭدارى نەگىزىنەن ءتۇرلى مادەني توپتاردىڭ قۇقىن قورعاۋعا جۇمىس ىستەيدى. ادامداردى الالاپ-قۇلالامايدى. ماعان مۇندا رۋحاني باي جاندار تۇراتىنداي كورىندى. سودان دا بۇل ەلگە تەز باۋىر باسىپ كەتتىم. – كاناداعا وتباسىڭىزبەن كوشىپ باردىڭىز با؟ – ءيا, ايەلىم فاتيما ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعان. قازىر باسقا كاسىپكە بەيىمدەلىپ جاتىر. ۇلىم سمايىل كينووپەراتور مامان­دىعى بويىنشا وقىپ ءجۇر. جاسى ون توعىزدا. قىزىم مەرۋەرت, جاسى سەگىزدە, فرانتسۋز مەكتەبىندە وقيدى. اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي. ۆەنا بالىنداعى قازاق اۋەندەرى وتكەن اپتادا قازاق ونەرىنىڭ وكىلدەرى “گۇلدەر” بي ۇجىمى مەن اسىلبەك ەڭسەپوۆتىڭ كونتسەرتى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۆەناداعى جىل سايىنعى قايىرىمدىلىق بالىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى. بۇل كۇندەرى اۆستريا استا­نا­سى ادەتتەگىدەي قاڭتاردان ناۋ­رىز­عا دەيىن سوزىلاتىن بال ماۋ­سىمىن باستان كەشۋدە. بۇل كەزەڭدە قالادا ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋى مەن ءداستۇرى بار جۇزدە­گەن بالدار وتكىزىلەدى. ەقىۇ بالىنا 1200-دەن استام ۇيىم حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ۆەنا ديپلوماتيالىق كورپۋسى­نىڭ, سونداي-اق بيزنەس-قاۋىم­داستىق وكىلدەرى قاتىسىپ, ول شاھار ورتالىعىنداعى حوفبۋرگ سارايىندا ءوتتى. بارلىق وسىنداي شارالار سەكىلدى ەقىۇ بالى – كلاسسيكا­لىق جانە وسى زامانعى ءبيدىڭ, تاڭقالارلىقتاي ساندەنە كيىنگەن بيكەشتەر مەن جاراسىمدى سمو­كينگتەر كيگەن مىرزالاردىڭ باس قوساتىن جەرى. بۇل شارانىڭ باسقالارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ قايىرىمدىلىق باعىتىن­دا ءوتۋى. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسىنداي بالدان تۇسكەن قاراجات ۇيىمنىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندەگى 15 بال جوبالارىنا جانە ەكى قوردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالعان. “باسقا زايىرلى شارالارعا قاراعاندا ءبىزدىڭ بال – بۇل جيناقى دا قولايلى شارا, ونىڭ ايرىقشا تارتىمدىلىعى دا وسىن­دا”, – دەيدى ەقىۇ كون­فەرەنتسيا قىزمەتىنىڭ وكىلى ميك­كي كرول. جىل سايىن قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەر مەن جەكە مەنشىك بيزنەستىڭ وكىلدەرى شارانىڭ نارلەندىرۋشىسى جانە دەمەۋشىسى بولىپ ءجۇر. ءداستۇر بويىنشا ەقىۇ با­لى جەرگىلىكتى بي مەكتەپتەرىنىڭ ونەر كورسەتۋىمەن باستالىپ, بۇ­دان كەيىن ماەسترونىڭ ء“بارى دە بيلەيدى!” دەگەن حابارلاندى­رۋىنا ۇلاسادى. ءۇش بي الاڭىندا كلاسسيكالىق ۆالستەن باستاپ روك-ن-روللعا دەيىنگى بيلەر ور­كەس­تردىڭ جانە ەسترادالىق ۇجىم­­داردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن كورسەتىلەدى. ەقىۇ بالىنىڭ شارىقتاۋ شەگى توراعا مەملەكەت ۇسىناتىن “سيۋرپريز” بولادى. بۇل جولى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋى جاع­دايىندا “سيۋرپريز-ءنومىر” جي­نالعانداردى قايران قالدىردى. قازاقستاننان كەلگەن “گۇلدەر” بي ءانسامبلى “شاشۋ” جانە “ارۋ­لار” كومپوزيتسيالارىن ورىن­داعاندا تالاي ونەر قويى­لىمدارىن تاماشالاپ جۇرگەن ۆەنانىڭ تالعامپاز جۇرتشى­لى­عى دۇرىلدەتە قول سوقتى. قازاق ارۋ­لارى ۇلتتىق حورەوگرافيالىق شەبەرلىكتەرىن كورسەتۋمەن قاتار وسى زامانعى جانە ءداستۇرلى ستيل­­دەگى كەرەمەت ايەل كيىمدەرىن كورسەتتى. دومبىراشى اسىلبەك ەڭسە­پوۆ بارابانشى مارات احمەت­جانوۆپەن قوسىلىپ, ماحام­بەتتىڭ “جۇمىر قىلىش” اتتى كۇيىن جانە باسقا دا كۇيلەردى ورىنداپ, ۆەنا كورەرمەندەرىن ءبىر جەلپىنتىپ تاستادى. تالعات جۇماعۇلوۆ, "ەگەمەن قازاقستان" - ۆەنادان. “ازاپقا تولى قىز عۇمىرى” تاراز قالاسىندا تۇسىرىلگەن العاشقى كوركەم فيلم وسىلاي اتالادى وبلىس ورتالىعىنداعى جاستار سارايىندا م. ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, رەجيسسەر دۇيسەباي ەركەباەۆتىڭ “ازاپقا تولى قىز عۇمىرى” اتتى ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. ءفيلمنىڭ ستسەناريىن جازعان نۇرسۇلۋ وتەمىسوۆا, قويۋشى-رەجيسسەرى ەرعازى ماتجانوۆ, وپەراتورى جەڭىس قالمۇرزاەۆ, دىبىس رەجيسسەرى نۇرعالي جازىقباەۆ, كومپوزيتورى امانباي مالدىباەۆ – ءبارى دە وڭىردەگى ونەرگە دەگەن تالاسى بار ازاماتتار. ءفيلمنىڭ باستى ماقساتى – جاس ۇرپاقتى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باۋلىپ, الەۋ­مەت­تىك تەڭسىزدىكتى رۋحاني باي­لىقپەن جەڭە بىلۋگە ءتار­بيەلەۋ. فيلمدەگى قاھار­مانداردىڭ ءرولىن, نەگىزىنەن, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ويناپ شىق­قان. اسىرەسە, تاعدىرى ءتال­كەككە تولى ايشا اتتى قىز­دىڭ بالالىق شاعى مەن بوي­جەت­كەن كەزىن سومدايتىن بو­تاگوز قاسىمبەكوۆا مەن زاۋرە ايداربەكوۆا ۋني­ۆەر­سيتەت جا­نىنداعى كوپسالالى كوللەدج­دىڭ ستۋدەنتتەرى بولسا, بايان اتتى كەلىنشەك پەن مەكتەپ دي­رەكتورىنىڭ جانە مۇ­عا­لىم­نىڭ ءرولىن ۋنيۆەرسيتەت وقى­تۋ­شىلارى فايزا كو­نە­نوۆا, ايگۇل قابيەۆا جانە ءدۇي­سە­باي ەركەباەۆ (فيلم رە­جيسسەرى) ءساتتى ويناپ شىققان. دەگەنمەن, فيلم جۇگىن كوتەرۋدە وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ونەر تار­لاندارى, اسىرەسە, قر حالىق ءار­تىستەرى ماكەن را­قىم­جانوۆا, مايرا ءالىم­بەك­قىزى جانە قر مادەنيەت قايراتكەرى ءجۇنىس الىمبەكوۆ شىعار­ما­شىلىق تۇرعىدان كوپ ات سالىسقان. ال باستى رولدەردىڭ ءبىرى, جاس جىگىت نۇرلىبەكتىڭ مىنەز-قۇلقىن قاراپايىم بانك قىزمەتكەرى تالعات شايحيەۆ شىنايى شەبەرلىكپەن كورسەتە بىلگەن. جاقىندا تارمۋ-دىڭ وقىتۋشىسى, فيلم رە­جيسسەرى دۇيسەباي ەركە­باەۆ­تى جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەيرامبەك تولەپبەرگەن قابىلداپ, ونىڭ شىعار­ما­شى­لىق جوس­پار­لا­رىمەن تانىسىپ, اۋدان, قالا جۇرتشىلىعىنا تاربيەلىك ماڭىزى زور فيلم كور­سە­تىلىمدەرىن ۇيىم­داستىرۋعا اكىمدىك تاراپىنان كومەك بولاتىنىن ايتتى. البەتتە, جامبىلدىق رە­جيسسەر د. ەركەباەۆتىڭ ال­عاش­­قى ءفيلمىن ءتورت ايا­عىنان تەڭ باسقان تۋىندى دەپ ايتۋدان اۋ­لاقپىز. اتتەگەن-ايلارى دا جوق ەمەس. بىراق تاۋداي تالاپ پەن جي­عان-تەرگەن جەكە قار­جىسىن ونەرگە جۇمساعان رە­جيس­سەر­دىڭ جانكەشتىلىگى ءوز-ءوزى­نە سەنىمسىزدىك تانىتىپ جۇرگەن كوپتەگەن تالانتتاردى نار­تا­ۋەكەلگە شاقىراتىنى انىق. كەڭەستىك داۋىردە باسپالار مەن كينوستۋديالار تەك قانا ءىرى مادەني ورتا­لىق­تاردا عانا بول­­عانى بەلگىلى. بىراق ەلى­مىز­دەگى ونەر مەن شى­عارما­شى­لىققا دەگەن ەركىن­دىك بۇل ءسى­رەس­كەن سەڭدى بۇزدى. ءبىزدى ءسۇ­ي­سىندىرگەنى دە وسى بولىپ وتىر. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.