ءيا, قازاقستاندى قىزعالداقتىڭ
وتانى دەپ سانايتىنىمىز, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ادىلەتتى. ويتكەنى ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسى اۋماعىندا 64 جابايى قىزعالداقتىڭ 34 ءتۇرى وسەدى. تاريحي تۇجىرىم بويىنشا, قىزعالداق جىبەك جولى بەلدەۋىندەگى قازاقستاننان اسىپ, يرانعا, تۇركياعا جەتكىزىلگەن ودان ءارى گوللاندياعا بارعان. ناتيجەسىندە گوللاندىقتار «قىزعالداق يمپەرياسىنا» اينالدى.
قىزعالداق – تۇركىستان وبلىسىنىڭ دالالىق ايماقتارىندا ءجيى كەزدەسەتىن گۇل. بۇگىندە وبلىسىمىزدا قىزعالداقتىڭ 20-عا جۋىق ءتۇرى وسەدى. بيىكتىگى 30-50 سم, ساباعى جۇمىر, تىك بولىپ وسەدى. تامىرىمەن جالعاسقان بۋىنىندا پيازشىعى بولادى. گۇل قورشاۋى اق نەمەسە سارى بولىپ كەلەدى. جەمىسى – قۋاشاق. قىزعالداقتىڭ تۇقىمىن كۇزدە گۇل تۇسكەننەن كەيىن جيناپ الىپ, ونى قۇرعاق, سالقىن جەردە ساقتاپ, كوكتەمدە ەگەدى. اسەمدىك ءۇشىن وسىرىلەتىن قىزعالداق گ ۇلىن حوش ءيىستى زات الۋ ماقساتىندا پايدالانادى. قىزعالداق تۇقىمدارى قازاقستان اۋماعىندا تابيعاتتا دا كەڭ تارالعان وسىمدىك, ول كوگالداندىرۋدا دا ءجيى پايدالانىلاتىن وسىمدىك. بارلىق ءتۇرى 20-25 كۇن ارالىعىندا گۇل جارىپ شىعادى. قىزعالداق گ ۇلىنىڭ ءتۇسى اقتان قاراعا دەيىنگى ارالىقتا الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى.
گوللانديا قىزعالداقتارى مىڭداعان تۋريستەردى جيناسا, قازاقستانداعى قىزعالداق ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز ءوسىپ-ءونىپ جاتىر. بىراق گوللانديا تابيعاتىندا بۇل گۇلدىڭ وزدىگىنەن ءوسىپ شىعۋى كەم دە كەم, سوندىقتان قىزعالداقتار تەك ارنايى كۇتىممەن, قولدان وسىرىلەدى. وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنداعى, سونداي-اق جامبىل وبلىسىنداعى بەركار بوتانيكالىق قورىعى مەن تۇركىستان وبلىسىنداعى «كراسنايا گوركا» ارنايى مامانداندىرىلعان قورىقتارىنداعى قىزعالداق گۇلدەرى مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. سولاردىڭ ىشىندە بايقوڭىردىڭ سيمۆولىنا اينالعان رەسەي بوتانيكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان بورششوۆ قىزعالداعىنىڭ ورنى ەرەكشە. بايقوڭىر جەرىندە عانا وسەتىن بۇل قىزعالداق كوكتەمگى ۋاقىتتا تاقىر جەردە ساپ-سارى بولىپ جايناپ تۇرادى. قۇمدى جانە ساز-قۇمدى شولدەردە ءوسىمتال كەلەتىن بورششوۆ قىزعالداقتارى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. ال بيبەرشتەين قىزعالداعى قازاقستان اۋماعىندا عانا ەمەس, وزگە ەلدەردە دە ءجيى كەزدەسەدى. كوپ كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن بۇل گۇل ءشوپتى وسىمدىكتەردىڭ لالاگۇل توبىنا جاتادى.
قازاقستاننىڭ تەك سولتۇستىك اۋداندارىندا وسەتىن شەنك قىزعالداعى وزىنە نازار اۋدارتپاي قويمايدى. بۇل الۋان ءتۇرلى گرەيگ قىزعالداعى سياقتى كوپتەگەن قازىرگى زامانعى قىزعالداق سورتتارىنىڭ نەگىزىن قالادى. ول قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, رەسەيدىڭ دە «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. بۇل قىزعالداقتىڭ گۇلدەرى مەن تۇقىمدارىن جيناۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ال جابايى سورتتار نەگىزىنەن تۇقىم ەسەبىنەن كوبەيەدى. گۇلدى جۇلا وتىرىپ, ءبىز وسىمدىككە قاجەت قورەكتىك زاتتارسىز قالدىرامىز جانە قايتا قالپىنا كەلۋىنە ۇزاق جىلدار كەرەك. گرەيگ قىزعالداعى دەمەكشى, قازاقستاندىق قىزعالداقتىڭ بۇل ءتۇرى العاش رەت «رەگەل» دەپ سيپاتتالىپ, قاراتاۋ تاۋلارىنان الىنعان. ونى رەسەي ورمان قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى سەميۋەل الەكسەەۆيچ گرەيگتىڭ قۇرمەتىنە «گرەيگ قىزعالداعى» دەپ اتادى. قىزعالداقتىڭ بۇل ءتۇرى ءحىح عاسىردان بەرى سەلەكتسيادا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى جانە ودان ەكى جۇزدەن استام ەليتالىق قىزعالداق سورتتارى الىندى, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى گوللانديادا ءوزىنىڭ كوركەمدىگىمەن تۋريستەردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان. سونداي-اق ەۋروپانىڭ كوپتەگەن بوتانيكالىق باقتارىندا وسىرىلەدى.
كوكتەم تۋا قازاق دالاسى ءتۇرلى-ءتۇستى كىلەمدەي قۇلپىرىپ, ساۋىردەن مامىرعا دەيىن گۇلدەپ تۇراتىن قىزعالداقتار اتىراپقا اجار بەرەدى. قىسقا ۋاقىت ءبۇر جارسا دا, سونى ءوز كوزىڭمەن كورۋگە نە جەتسىن! وسى گۇلدىڭ قادىرىن تۇسىنبەگەن ادامزات كەسىرىنەن گرەيگ قىزعالداقتارى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن وسىمدىكتەر تىزىمىنە ەنگەن. وسى قىزعالداقتاردىڭ سيرەك سورتتارى وسەتىن ايماقتاردا جىل سايىن پاترۋلدەر ۇيىمداستىرىلادى. بۇل اسىرەسە جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بايقالادى. قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قىزعالداقتاردى جۇلعانى ءۇشىن 3 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل بەلگىلەنگەن. بىراق ايىپپۇلمەن ءاردايىم قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس بولعاندىقتان, قازاقستان ۇكىمەتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 290-بابىنا سايكەس, قىزعالداقتاردى جۇلۋعا تىيىم سالىپ, جۇلعان جاعدايدا 3 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالعان. ال قىزىل قىزعالداق تۇقىمدارىن جۇلعانى جانە ساتقانى ءۇشىن 4 جىلعا دەيىن قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى مۇمكىن.
ديلورام تاۋاساروۆا,
تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق
ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرى
