سوڭعى بولجامدار بويىنشا, ەلىمىزدەگى بىرقاتار وزەندەردە سۋ قورى نورمادان جوعارى كورىنەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بيىلعى
1 اقپانداعى جاعدايعا قاراعاندا ىلعال قورى قوستاناي وبلىسىنداعى توبىل جانە توعىزاق وزەندەرىندە 10-30%-عا, اقمولا وبلىسىنداعى ەسىل وزەنىندە – 15%-عا, قاراعاندى وبلىسىنداعى نۇرا وزەنىندە – 55%-عا, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وزەندەرىندە 40-110%-عا ارتىق ەكەندىگى انىقتالعان.
سونداي-اق ىلعال قورىنىڭ كولەمى تاۋ وزەندەرىنىڭ اراسىندا تۇركىستان وبلىسىنداعى ارىس وزەنىندە – 15%-عا, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەرتىس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا 40%-عا, تالاس-الاتاۋ, قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە 15%-عا, تارباعاتاي بوكتەرىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە 30%-عا كوپ.
وسى جاعدايدى ءبىلىپ وتىرعان ۇكىمەت قازىرگى تاڭدا نەندەي شارالارعا باسىمدىق بەرۋدە؟ ارينە, بۇل كوپتىڭ كوكەيىن تەسكەن سۇراق. ويتكەنى ەلىمىز سۋ تاسقىنىنان از زارداپ شەگىپ كەلە جاتقان جوق. قاردىڭ مول ءتۇسۋى, كۇننىڭ كۇرت جىلۋى, تولاسسىز جاۋعان جاڭبىر, كەيبىر كەزدەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن سۋ مولشەرىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شامادان تىس ارتىپ كەتۋى سىندى تۇيتكىلدەر مەن باسقا دا كەلەڭسىز جاعداياتتاردىڭ سەبەبىنەن بولاتىن سەلدىڭ وزگەسىن بىلاي قويعاندا, سوڭعى ون جىلداعى كورسەتكەن قۇقايىن تۇگەل قامتىپ شىعۋ قيىن.
ارينە اتقارۋشى بيلىك قول قۋسىرىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارداعى وقيعالار ءتيىستى الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ماردىمسىز جۇرگىزىلگەنىن كورسەتەدى. ەگەر ۇكىمەت ەلىمىز بويىنشا وسى ماسەلەگە قاتىستى باقىلاۋ, باعامداۋ شارالارىن كۇشەيتپەسە, الدىن الۋ جۇمىستارىن شيراتپاسا, ىقتيمال وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىمەن ەمەس, تەك سالدارلارىمەن عانا كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولىپ قالا بەرەدى.
راس, تابيعاتتىڭ الدىن الا بولجانباعان توسىن مىنەزى كيلىكسە, شارا جوق. وعان قانداي دا ءبىر قارسى قاۋقار كورسەتۋ قيىن. بىراق بىزدەگى سۋ تاسقىندارىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى الدىن الۋ جۇمىستارىنا دەگەن نەمقۇرايلىلىقتى, دالىرەگى سۋ جۇرەتىن ارىق-اتىزداردى ارشۋ, بوگەتتەردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ, سۋ بوگەتتەرىندەگى سۋ مولشەرىن دەر كەزىندە رەتتەمەۋ, وزەندەر مەن كانالداردىڭ تابانىن تازالاۋ سىندى شارالارعا باسا نازار اۋدارماۋدان تۋىنداپ جاتاتىنى وكىنىشتى. ماسەلەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2018 جىلى تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا 198 شارا قابىلدانسا, سونىڭ 33-ءى جۇزەگە اسىرىلماعان.
ونىڭ 21-ءى ءوز ۋاعىندا قارجىلاندىرىلماي, اياقسىز قالعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جوسپارلانعان قارجىنىڭ تەك 80 پايىزىن عانا بولگەن. اقمولا, قىزىلوردا, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىنان وتكەن جىلى وسى باعىتقا مۇلدەم قارجى بەرىلمەپتى.
سوندىقتان بيىلعى كوكتەمگە دايىندىق بارىسى قالاي ەكەنى كوپشىلىكتى الاڭداتاتىنى انىق. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندارى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق بارىسىندا 2 مىڭنان استام ارنايى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جەدەل بريگادالار قۇرعان. سونداي-اق قاپتاعى ينەرتتى ماتەريالدار − 56 مىڭ دانانى, جانار-جاعارماي قورى 360 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. توتەنشە جاعدايلار رەزەرۆىندە جانە كەزەك كۇتتىرمەيتىن شىعىستار رەزەرۆىندە 17,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سۋ تاسقىنى كەزىندە جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا جالپى سانى 15 مىڭ ادامنان جانە 2 مىڭنان استام تەحنيكادان تۇراتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كۇشتەرى جاساقتالدى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق قورعانىستىڭ اسكەري بولىمدەرى تەحنيكامەن, قۇرال-جابدىقتارمەن جەتە جاراقتالدى جانە ارنايى وپەراتسيالارعا قاتىسۋعا دايىن. جالپى, 2017 جىلدان باستاپ سۋ تاسقىنى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جونىندەگى جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وندا ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋدان قورعاۋعا باعىتتالعان 637 شارا قامتىلعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى, دالىرەگى 611-ءى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرىنا جاتادى. سوڭعى 2 جىلدا 22,5 ملرد تەڭگە سوماسىندا 174 قورعاۋ بوگەتىن سالۋ جانە نىعايتۋ, 119 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى, سۋ وتكىزۋ قابىلەتى جوعارى 64 كوپىردى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, سۋ تاسقىنى جونىندە اڭگىمە قوزعالعاندا ترانسشەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن ىقتيمال قاۋىپكە سوقپاي وتە المايمىز.
ءسال شەگىنە سويلەسەك, قىتاي, رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستاننان باستاۋ الاتىن وزەندەردە سۋ كولەمى مول بولعان كەزدەردە, وسى ەلدەر وزدەرىنىڭ سۋ قويمالارىنان ارتىق سۋدى اعىزىپ جىبەرۋى سەبەبىنەن قازاقستاننىڭ بىرقاتار ايماقتارىنا قاۋىپ تونگەن, ءتىپتى كەيبىر وڭىرلەردى سۋ باسىپ قالعان كەزدەر بولدى.
ماسەلەن, 2016 جىلى قىتايدان كەلەتىن ەرتىس سۋى ارتىپ, ءشۇلبى جانە بۇقتىرما سۋ قويمالارى ارناسىنا تولۋعا جاقىن قالىپ, ەلىمىزدى ءبىرشاما ابىرجىتكەنى ەسىمىزدە.
قىرعىز جەرىنەن باستاۋ الىپ, تاجىكستان مەن وزبەكستان اۋماقتارى ارقىلى بىزگە وتەتىن سىرداريا وزەنىنەن كەلەتىن قاۋىپ تە از ەمەس. قىس ماۋسىمىندا بۇل كورشى ەلدەر سىرداريا بويىنداعى سۋ قويمالارىنان ارتىق مول سۋدى اعىزعان كەزدە, وزەن ارناسىنان اسىپ, تۇركىستان مەن قىزىلوردا وڭىرىندەگى اۋىلداردى بىرنەشە رەت شايىپ كەتكەنىن ەشكىم ۇمىتقان جوق. وسى قاۋىپتەردى ەسكەرگەن قازاقستان تۇركىستان وبلىسى اۋماعىندا 2008-2011 جىلدارى ارالىعىندا كوكساراي سۋ قويماسىن سالدى. بۇل سۋ قويماسى ارتىق سۋدى جيناپ, قاجەت كەزىندە سىردارياعا رەت-رەتىمەن جىبەرىپ وتىرادى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان باستاۋ الاتىن شۋ مەن تالاس وزەندەرىنەن دە قاۋىپ از ەمەس.
قالاي دەسەك تە, ترانسشەكارالىق وزەندەردەن تونەتىن قاتەردى بارىنشا تومەندەتۋدىڭ ءبىر جولى, وسى ماسەلەدە كورشى مەملەكەتتەرمەن ءتيىمدى كەلىسىمگە كەلۋ. ويتكەنى ەرتىس, ىلە, سىرداريا, شۋ, تالاس سىندى وزەندەردىڭ باستاۋىندا تۇرعان ەلدەر تومەنگى اعىس بويىنداعى ەلدەردىڭ مۇددەسىنە جەڭىل قارايتىنداي. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ترانسشەكارالىق سۋ ارنالارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ كونۆەنتسياسىنا جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ ىشىنەن رەسەي عانا قول قويعان. بۇل قۇجاتقا قوسىلماعان وزبەكستان, قىرعىزستان, قىتاي مەملەكەتتەرى ءوز اۋماعىنان باستالاتىن وزەندەردەگى سۋدىڭ «تاعدىرىن» وزدەرى شەشىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەك سۋ تاسقىنى كەزىندە قولايسىزدىق تۋدىرىپ قانا قويماي, سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن مەزگىلدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جايت.
قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىندا ايماقارالىق تا, مەملەكەتارالىق تا كەلىسىمدەر بار, ونىڭ شەڭبەرىندە ءتيىستى قىزمەتتەر سۋدىڭ جينالۋى تۋرالى اقپارات الماسا الادى. ىلە, جايىق, تالاس, سىرداريا, ەرتىس سياقتى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ اعىسى نەگىزىنەن كورشى مەملەكەتتەردەگى سۋ قويمالارىندا رەتتەلەتىنى بەلگىلى. وزەندەردىڭ ەلىمىزدەگى بولىگىندەگى كولەمى مەن اعىسىن مامىر ايىنا دەيىن مەملەكەتارالىق بىرلەسكەن كوميسسيا باقىلاماق.
ەسكە سالا كەتەيىك, 2008-2018 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە 20-دان استام سۋ باسۋدىڭ ءىرى وقيعالارى بولعان.
ال تەك 2018 جىلعى كوكتەمدە قاراعاندى, اقمولا, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى 6 قالا مەن 12 اۋدان سۋ باسۋدان جاپا شەكتى. مىڭنان استام تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ, ونىڭ 128-ءى تۇرۋعا جارامسىز بولىپ قالدى. سەمەي قالاسى, اياگوز, گلۋبوكوە, شەمونايحا جانە زىريان اۋداندارىنداعى وزەن ارنالارىنىڭ جاعالاۋلارىن نىعايتۋ جانە تۇرعىن ءۇيدى, كوپىرلەر مەن اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 3 ملرد 225 ملن تەڭگە ءبولىندى.
قورىتا ايتقاندا, وزەن-كولدەرگە, سۋ قويمالارىنا جاقىن ورنالاسقان اعايىن قىستىڭ سوڭى مەن كوكتەمنىڭ باسىندا توپان سۋ قاي تۇسىمىزدان تاپ بەرەدى دەپ جىل سايىن مازاسىز كۇي كەشۋمەن بولادى. سوندىقتان اتالعان ماسەلەگە قاتىستى جاڭا تالاپ, تىڭ كوزقاراس, قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز.
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
