قازاقستان • 20 اقپان، 2019

سۋ تاسقىنىنا دايىندىق قالاي؟

387 رەتكورسەتىلدى

كوكتەمگى قاربالاستى شاق جاقىنداپ كەلەدى. وسى قارساڭدا حالىققا جىل سايىن قاۋىپ ءتوندىرىپ، اۋرە-سارساڭعا سالاتىن، تالايلاردى سان سوقتىرىپ، زىر جۇگىرتەتىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارى قوعامىمىزداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالاتىنى بەلگىلى.

سوڭعى بولجامدار بويىنشا، ەلى­مىزدەگى بىرقاتار وزەندەردە سۋ قو­رى نورمادان جوعارى كورى­نە­دى. ناقتىلاي ايتقاندا، بيىل­عى 

1 اقپانداعى جاعدايعا قارا­عان­دا ىل­عال قورى قوستاناي وبلى­سىن­داعى توبىل جانە توعىزاق وزەن­دەر­ىندە 10-30%-عا، اقمولا وبلى­سىن­­داعى ەسىل وزەنىندە – 15%-عا، قا­­را­عاندى وبلىسىنداعى نۇرا وزە­نىن­دە – 55%-عا، باتىس قا­زاق­ستان وب­لى­سىنىڭ وزەندەرىندە 40-110%-عا ارتىق ەكەندىگى انىقتالعان. 

سونداي-اق ىلعال قورىنىڭ كو­لەمى تاۋ وزەندەرىنىڭ اراسىن­دا تۇركىستان وبلىسىنداعى ارىس وزەنىندە – 15%-عا، شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىندا ەرتىس وزەنى­نىڭ وڭ جاعالاۋىندا 40%-عا، تا­لاس-الاتاۋ، قاراتاۋدىڭ سو­ل­تۇس­تىك-باتىس بولىگىندە 15%-عا، تار­باعاتاي بوكتەرىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە 30%-عا كوپ. 

وسى جاعدايدى ءبىلىپ وتىرعان ۇكىمەت قازىرگى تاڭدا نەندەي شا­رالارعا باسىمدىق بەرۋدە؟ ارينە، بۇل كوپتىڭ كوكەيىن تەسكەن سۇراق. ويتكەنى ەلىمىز سۋ تاسقىنىنان از زارداپ شەگىپ كەلە جاتقان جوق. قاردىڭ مول ءتۇسۋى، كۇننىڭ كۇرت جىلۋى، تولاسسىز جاۋعان جاڭبىر، كەيبىر كەزدەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن سۋ مولشەرىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شامادان تىس ارتىپ كەتۋى سىندى تۇيتكىلدەر مەن باسقا دا كەلەڭسىز جاعداياتتاردىڭ سەبەبىنەن بولاتىن سەلدىڭ وزگەسىن بىلاي قويعاندا، سوڭعى ون جىل­داعى كورسەتكەن قۇقايىن تۇگەل قامتىپ شىعۋ قيىن. 

ارينە اتقارۋشى بيلىك قول قۋ­سىرىپ وتىر دەپ ايتا الماي­مىز. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدار­داعى وقيعالار ءتيىستى الدىن الۋ جۇ­­مىستارىنىڭ ماردىمسىز جۇر­گىزىلگەنىن كورسەتەدى. ەگەر ۇكىمەت ەلىمىز بويىنشا وسى ماسەلەگە قاتىستى باقىلاۋ، باعامداۋ شارالارىن كۇشەيتپەسە، الدىن الۋ جۇمىستارىن شيراتپاسا، ىقتيمال وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىمەن ەمەس، تەك سالدارلارىمەن عانا كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولىپ قالا بەرەدى. 

راس، تابيعاتتىڭ الدىن الا بولجانباعان توسىن مىنەزى كيلىكسە، شارا جوق. وعان قانداي دا ءبىر قارسى قاۋقار كورسەتۋ قيىن. بىراق بىزدەگى سۋ تاسقىندارىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى الدىن الۋ جۇمىستارىنا دەگەن نەمقۇرايلىلىقتى، دالىرەگى سۋ جۇرەتىن ارىق-اتىزداردى ارشۋ، بوگەتتەردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ، سۋ بوگەتتەرىندەگى سۋ مولشەرىن دەر كەزىندە رەتتەمەۋ، وزەندەر مەن كانالداردىڭ تابانىن تازالاۋ سىندى شارالارعا باسا نازار اۋدارماۋ­دان تۋىنداپ جاتاتىنى وكىنىشتى. ماسەلەن، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2018 جىلى تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا 198 شارا قابىلدانسا، سونىڭ 33-ءى جۇزەگە اسىرىلماعان.

ونىڭ 21-ءى ءوز ۋاعىندا قارجى­لان­دىرىلماي، اياق­سىز قالعان. جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار جوسپارلانعان قار­جى­نىڭ تەك 80 پايىزىن عانا بولگەن. اق­مولا، قىزىلوردا، باتىس قازاق­ستان، سولتۇستىك قازاقستان مەن قو­س­تاناي وبلىستارىنان وتكەن جىل­ى وسى باعىتقا مۇلدەم قارجى بەرىلمەپتى.

سوندىقتان بيىلعى كوكتەمگە دايىن­دىق بارىسى قالاي ەكەنى كوپشى­لىكتى الاڭداتاتىنى انىق. بۇگىندە ەلىمىز­دىڭ ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندارى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق بارىسىندا 2 مىڭنان استام ارنايى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جەدەل بريگادالار قۇرعان. سونداي-اق قاپتاعى ينەرتتى ماتەريالدار − 56 مىڭ دانانى، جانار-جاعارماي قورى 360 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. توتەنشە جاعدايلار رەزەرۆىندە جانە كەزەك كۇتتىرمەيتىن شىعىستار رەزەرۆىندە 17،7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سۋ تاسقىنى كەزىندە جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا جالپى سانى 15 مىڭ ادامنان جانە 2 مىڭنان استام تەحنيكادان تۇراتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كۇشتەرى جاساقتالدى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق قورعانىستىڭ اسكەري بولىمدەرى تەحنيكامەن، قۇرال-جابدىقتارمەن جەتە جاراقتالدى جانە ارنايى وپەراتسيالارعا قاتىسۋعا دا­يىن. جالپى، 2017 جىلدان باستاپ سۋ تاسقىنى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جونىندەگى جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وندا ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ­دان قورعاۋعا باعىتتالعان 637 شارا قام­تىلعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى، دا­لىرەگى 611-ءى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­­­­داردىڭ قۇزىرىنا جاتادى. سوڭعى 2 جىل­­دا 22،5 ملرد تەڭگە سوماسىندا 174 قو­ر­عاۋ بوگەتىن سالۋ جانە نىعايتۋ، 119 گيد­­رو­تەحنيكالىق قۇرىلىستى، سۋ وتكىزۋ قابى­لەتى جوعارى 64 كوپىردى جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلگەن.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت، سۋ تاس­قىنى جونىندە اڭگىمە قوزعالعاندا ترانس­شەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن ىقتيمال قاۋىپكە سوقپاي وتە المايمىز. 

ءسال شەگىنە سويلەسەك، قىتاي، رەسەي، وزبەكستان جانە قىرعىزستاننان باس­تاۋ الاتىن وزەندەردە سۋ كولەمى مول بولعان كەزدەردە، وسى ەلدەر وزدەرىنىڭ سۋ قويمالارىنان ارتىق سۋدى اعىزىپ جىبەرۋى سەبەبىنەن قازاقستاننىڭ بىرقاتار ايماقتارىنا قاۋىپ تونگەن، ءتىپتى كەيبىر وڭىرلەردى سۋ باسىپ قالعان كەزدەر بولدى. 

ماسەلەن، 2016 جىلى قىتايدان كەلەتىن ەرتىس سۋى ارتىپ، ءشۇلبى جانە بۇقتىرما سۋ قويمالارى ارناسىنا تولۋعا جاقىن قالىپ، ەلىمىزدى ءبىرشاما ابىرجىتكەنى ەسىمىزدە.

قىرعىز جەرىنەن باستاۋ الىپ، تاجىكستان مەن وزبەكستان اۋماقتارى ارقىلى بىزگە وتەتىن سىرداريا وزەنىنەن كەلەتىن قاۋىپ تە از ەمەس. قىس ماۋسى­مىندا بۇل كورشى ەلدەر سىرداريا بو­يىن­داعى سۋ قويمالارىنان ارتىق مول سۋدى اعىزعان كەزدە، وزەن ارناسى­نان اسىپ، تۇركىستان مەن قىزىلوردا وڭى­رىندەگى اۋىلداردى بىرنەشە رەت شا­يىپ كەتكەنىن ەشكىم ۇمىتقان جوق. وسى قاۋىپتەردى ەسكەرگەن قازاق­ستان تۇر­كى­ستان وبلىسى اۋماعىندا 2008-2011 جىل­دارى ارالىعىندا كوكساراي سۋ قوي­ماسىن سالدى. بۇل سۋ قويماسى ار­تىق سۋدى جيناپ، قاجەت كەزىندە سىر­دارياعا رەت-رەتىمەن جىبەرىپ وتىرادى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان باستاۋ الاتىن شۋ مەن تالاس وزەندەرىنەن دە قاۋىپ از ەمەس. 

قالاي دەسەك تە، ترانسشەكارالىق وزەندەردەن تونەتىن قاتەردى بارىن­شا تومەندەتۋدىڭ ءبىر جولى، وسى ماسەلەدە كورشى مەملەكەتتەرمەن ءتيىمدى كەلىسىم­گە كەلۋ. ويتكەنى ەرتىس، ىلە، سىرداريا، شۋ، تالاس سىندى وزەندەردىڭ باس­تاۋىندا تۇرعان ەلدەر تومەنگى اعىس بو­يىن­داعى ەلدەردىڭ مۇددەسىنە جەڭىل قارايتىن­داي. كەلتىرىلگەن مالىمەت­تەر­گە سۇيەنسەك، ترانس­شەكارالىق سۋ ار­نا­لارى مەن حالىق­ارالىق كولدەر­دى قورعاۋ جانە پايدالانۋ كونۆەنتسياسىنا جوعارىدا اتال­عان ەلدەر­دىڭ ىشىنەن رەسەي عانا قول قوي­عان. بۇل قۇجاتقا قوسىلماعان وزبەك­ستان، قىرعىزستان، قىتاي مەملەكەتتەرى ءوز اۋماعىنان باستالاتىن وزەندەردەگى سۋدىڭ «تاعدىرىن» وزدەرى شەشىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەك سۋ تاسقىنى كەزىندە قولايسىزدىق تۋدىرىپ قانا قويماي، سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن مەزگىلدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جايت. 

قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىندا ايماقارالىق تا، مەم­لەكەت­ارالىق تا كەلىسىمدەر بار، ونىڭ شەڭبەرىندە ءتيىستى قىزمەتتەر سۋدىڭ جينالۋى تۋرالى اقپارات الماسا الادى. ىلە، جايىق، تالاس، سىرداريا، ەرتىس سياقتى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ اعىسى نەگىزىنەن كورشى مەملەكەتتەر­دەگى سۋ قويمالارىندا رەتتەلەتىنى بەل­گى­لى. وزەندەردىڭ ەلىمىزدەگى بولىگىن­دەگى كولەمى مەن اعىسىن مامىر ايىنا دەيىن مەملەكەتارالىق بىرلەسكەن كوميسسيا باقىلاماق. 

ەسكە سالا كەتەيىك، 2008-2018 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە 20-دان استام سۋ باسۋدىڭ ءىرى وقيعالارى بولعان. 

ال تەك 2018 جىلعى كوكتەمدە قارا­عاندى، اقمولا، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان وب­لىستارىنداعى 6 قالا مەن 12 اۋدان سۋ باسۋدان جاپا شەكتى. مىڭنان اس­تام تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ، ونىڭ 128-ءى تۇرۋ­عا جارامسىز بولىپ قالدى. سەمەي قا­لاسى، اياگوز، گلۋبوكوە، شەمونايحا جانە زىريان اۋداندارىنداعى وزەن ارنالارىنىڭ جاعالاۋلارىن نىعايتۋ جانە تۇرعىن ءۇيدى، كوپىرلەر مەن اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 3 ملرد 225 ملن تەڭگە ءبولىندى.

قورىتا ايتقاندا، وزەن-كولدەرگە، سۋ قويمالارىنا جاقىن ورنالاسقان اعايىن قىستىڭ سوڭى مەن كوكتەمنىڭ باسىندا توپان سۋ قاي تۇسىمىزدان تاپ بەرەدى دەپ جىل سايىن مازاسىز كۇي كەشۋمەن بولادى. سوندىقتان اتالعان ماسە­لەگە قاتىستى جاڭا تالاپ، تىڭ كوزقاراس، قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز.

جولدىباي بازار،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار