ءيا, قىزىلتاۋ اۋىلدىق اۋماعى اكىمدىك نازارىنان الىستا. الىستاعان سايىن جىل سايىنعى ۋادە جەردە قالماسا ەكەن دەيسىڭ. ايتپەسە قىزىلتاۋ – بوساعاسىنا قىزىر قونىپ, تورىنەن قىزىق كەتپەگەن قۇتتى مەكەن.
اۋدان ورتالىعى باياناۋىلدان 80 شاقىرىمداي جەردەگى اۋىلدىڭ اۋماعىنا ورتالىعى سانالاتىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى, اقشي, لەكەر, ءۇيتاس دەگەن شاعىن اۋىلدار قارايدى. قازىر اۋىلدىق اۋماقتاعى 4 اۋىلدا قالعانى − 1194 ادام. وسى جەردە «قىزىلتاۋ» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى ورنالاسقان. تاۋ باۋرايىندا ويناقتاپ جۇرگەن اڭ-قۇس اۋىلداعى ادامنان كوپ دەسە دە بولار. وكىنىشكە قاراي, قۇس ۇشىرىپ, كوكپار قىزعان قىزىلتاۋدىڭ تۇرعىندارى جىل سايىن ازايۋدا. تاۋ-تاسىنان اڭ-قۇسى كەتپەگەن قاسيەتتى جەردەن جاقسى جاعداي جاسالسا ادامدار اۋىپ, باسقا جاققا كوشىپ كەتپەس پە ەدى... دەگەنمەن بۇل جازبامىزدا ءوزى تۇرالاپ تۇرعان مەكەندى تۇقىرتپاي, باسقا جۇرت ۇلگى تۇتار ۇردىستەرىن كورسەتسەك دەدىك.
بۇگىندە اۋىلدىق اۋماقتا «ايىرتاس», «قانىش», «ەسپە», «ورازبەك», «قايىربەك», «اقىش», «نۇرجان», «ماقسات» سياقتى 63 شارۋا قوجالىعى جانە 1 سەرىكتەستىك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ اراسىندا 3 اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا, 1 اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى بار.
تۇرعىنداردى مازالايتىنى − جول, سۋ سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, تاسىمالمەن وقيتىن بالالار. بىلتىر قوس كاسىپكەر قوبلانبەك قوجا مەن مارات نازارباەۆ لەكەر مەكتەبىن جوندەۋگە ۇلەس قوستى.
اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, قانداي قيىندىق بولسا دا, قىزىلتاۋ اۋىلدىق اۋماعىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – جاستار اۋىلدا قالعان.
ءوزارا تاتۋ ولار كوكپاردان «قىزىلتاۋ» قۇراما كومانداسىن قۇرعان. بۇل كۇندەرى اۋداندىق, وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق جارىستارعا قاتىسۋدا. جۋىردا بارلىعى اۋىل ماڭىنداعى كوكپار الاڭىنا جينالىپ, اتقا ءمىنۋ, جاباعى ۇيرەتۋ, كوكپار, قىز قۋ, اۋدارىسپاق سياقتى قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىنا ارنالعان شارا وتكىزدى. ءتىپتى ارنايى بەينەروليكتەر ءتۇسىرىپ, شالعايداعى اۋىلدىق اۋماقتىڭ ۇلتتىق ويىنداردى دارىپتەۋدەگى كەرەمەتىن كورسەتتى.
قىزىلتاۋ باۋرايىندا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى دۇنيەگە كەلگەن, جازۋشىنىڭ داندەباي اتاسىنىڭ قىستاۋى دا وسىندا. جەرگىلىكتى جۇرت ونى اۋليەتاۋ دەپ تە اتايدى.
اۋىل تۇرعىنى باقىتجان بەردىبەكوۆ اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, نۇرجان, ەرسايىن, ديدار قاليەۆتەر, اسىلبەك ساعىندىقوۆ, مۇرات اعجان, جولبولدى ەراسىل, دارحان جاقىباي, ەركەبۇلان ابلەشوۆ, ەرمەك يمانزايىپ, دامير عاليجاپاروۆ, ەردوس جۇماعالي, اسپانديار تاسىباەۆ, باقىتبەك بايكين, باتىربەك قوشقارباەۆ, اسىلبەك سلامبەكوۆ, ەركەبۇلان سەيىتقۇلوۆ, مارلەن ادامقۇلوۆ سياقتى جىگىتتەر كوكپار قىزىعىنان قالعان ەمەس. كوكپارشىلار كومانداسىن باپكەر الديار تاسىباەۆ باسقارادى. باس تورەشى – نۇرجان قاليەۆ.
اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ مامانى اسەل بوكەەۆا اتاپ وتكەندەي, كوكپارشىلارعا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا بارۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدىگى, اۋماقتاعى شارۋا قوجالىقتارى دا دەمەۋشىلىك كورسەتۋدە.
اۋىلدا جاستاردى قولدايتىن, ۇلتتىق ويىندار, سالت-ءداستۇر جاناشىرى, بۇركىتشى, قۇسبەگى يمانزايىپ تاسىباەۆ تۇرادى. ول قازىر باياناۋىل ۇلتتىق مەملەكەتتىك تابيعي پاركىندە ەڭبەك ەتۋدە.
– قىزىلتاۋدىڭ جاستارى اتالارىنىڭ جۇيرىك ات, قىران قۇس, قۇماي تازى, بۇركىت باپتايتىن جولىن جالعاستىرىپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ونەر جولىن قۇرمەتتەۋدە, – دەيدى يمانزايىپ اعا.
يمانزايىپتار وتباسى عانا ەمەس, بۇكىل باياناۋىلدىڭ اۋىلدارىندا وتىرعان, قىسى-جازى كورگەندەرى تاۋ-تاس بولعان بالالار كىشكەنتايىنان ات ۇستىندە ويناعان اڭشى, بۇركىتشى. تابيعات سىرىنا قانىق, قۇس پەن اڭنىڭ ءتىلىن بىلەدى. يمانزايىپتىڭ ۇلى ەرمەك تە قازىر ەرجەتتى, ول كىشكەنتايىنان قىزىلتاۋدىڭ اڭ-قۇسىنىڭ بارلىعىن جاتقا ايتىپ بەرەتىن-ءدى. ەرمەك اكەسىمەن بىرگە بۇركىت ۇستاپ, باپتاۋدى ۇيرەنگەن. قايسار اتتى بۇركىتى بار.
– ۇلىم بۇركىتتى قولعا شاقىرۋ, كەدەرگىدەن وتكىزۋ, قۇستىڭ ەركىن سامعاپ ۇشۋى, شىرعاعا سالۋ, قويانعا سالۋ, تۇلكىگە سالۋ سياقتى ءتۇرلى شارتتارىن وتە جاقسى بىلەدى. كەيبىر جارىستا اكەسىنىڭ بۇركىتى نايزاقارادان قايسار باسىم ءتۇسىپ ءجۇردى, − دەيدى ي.تاسىباەۆ.
اۋىلدىڭ ءار ۇلانى ۇلتتىق ويىندار تۇرىنەن سىنعا تۇسۋدە بىرىنەن ءبىرى وتەدى. اۋدارىسپاق ويىن تۇرىنەن جاس بالۋان مۇرات اقجان رەسپۋبليكالىق تۋرنيرلەردە بىرنەشە مارتە جۇلدەگەر اتاندى, اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ كۋبوگىنا ارنالعان باسەكەدە 2-ورىنعا يە بولدى.
ال اۋىلدىڭ بەلسەندى جاستارىنىڭ ءبىرى باتىربەك قوشقارباەۆ ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى اۋىلدا تۇرادى. الماتىدان وقۋ ءبىتىرىپ, جوعارى ءبىلىم العان, قازىر اۋداننىڭ «تۇما» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىن باسقارادى.
– اتام كوپەن كەزىندە ات جاراتىپ, قۇماي تازى ۇستاعان ەكەن. ءوزىم دە قازىر اتا جولىن قۋىپ, كۇمىس ەرتوقىم, اعاش ۇزەڭگى, ورمە جۇگەن, ورمە قامشى, ات ابزەلدەرىن جينايمىن. اۋىلىمىزدا كوكپار تارتىپ, بۇركىت باۋلىپ, قۇماي تازى ۇستايتىندار از ەمەس, − دەيدى ب.بەردىبەكوۆ.
− الداعى جىلدارى قىزىلتاۋدىڭ جەرىنە ەل قونسا, الەۋمەتتىك نىساندار جوندەلسە, جاستارعا جاقسى جاعداي جاسالسا, اۋىل تۇرعىندارى دا ازايماس ەدى, − دەيدى تۇرعىندار.
قاسيەتتى قىزىلتاۋدىڭ بيىگىندە بۇركىت, تۇلكى, قويان, قاسقىر, قارساق, ارقار, بۇلان, سىلەۋسىن سياقتى اڭ-قۇستاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەزدەستىرەسىز. جارتاستان جارتاسقا سەكىرگەن, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭدى قورعاۋ, ساقتاۋ ءۇشىن قورىق قىزمەتكەرلەرى كۇنى-ءتۇنى ەڭبەك ەتۋدە.
– بۇگىنگى قىسقى شارا, ۇلتتىق ويىندار قىزىعىن اۋىل تۇرعىندارىمەن بىرگە وتكىزۋدەمىز. بيىلعى قىس كەرەمەت. اينالا اڭشىلاردى شاقىرىپ تۇرعانداي. «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» دەگەن وسى دەيدى, − قىزىلتاۋلىق جىگىتتەر.
ارينە باياناۋىلدىڭ قاي اۋىلى بولماسىن قاسيەتتى, كيەلى. ال قىزىلتاۋ اۋىلدىق اۋماعى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ويىندارىن, كوكپارىن, سالبۋرىن, قۇسبەگىلىك, بۇركىتشىلىك جولىن, سالت-ءداستۇردىڭ كونە تۇرلەرىن ساقتاپ, قولداپ ۇرپاعىنا جەتكىزىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر اۋىل.
فاريدا بىقاي,
«Egemen Qazaqstan»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
