بىرلىك پەن كەلىسىم – باستى ۇرانىمىز
سەنبى, 28 ءساۋىر 2012 1:31
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعالى بەرى ونىڭ توراعاسى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارلىق كۇش-جىگەرى كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ پاتريوتتىق كۇشىن بىرىكتىرگەن جاڭا قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ دامۋىنا باعىتتالىپ وتىر. 1992 جىلعى جەلتوقسان ايىندا وتكەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا ەلباسىمىز ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ كيەلى ورنى بولىپ تابىلاتىن وسى اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى باستامانى كوتەرگەن ەدى. ول جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭادان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي نەگىزى قالانىپ, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا بەت بۇرعان كەزەڭ ەدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتى بارلىق ەتنوستاردىڭ ەكونوميكالىق جانە كەشەندى دامۋىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, ەتنوستار اراسىنداعى دوستىق پەن بىرلىكتى, ءوزارا كومەكتى ەسكەرە وتىرىپ دامۋدا. ءىس جۇزىندە بۇل جاعدايلاردى ەسكەرمەسەك, ساياسي جاعىنان تۇراقتى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ورىن العان ءارى ەكونوميكاسى دامىعان قوعامدى قۇرۋ مۇمكىن بولماس ەدى.
سەنبى, 28 ءساۋىر 2012 1:31
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعالى بەرى ونىڭ توراعاسى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارلىق كۇش-جىگەرى كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ پاتريوتتىق كۇشىن بىرىكتىرگەن جاڭا قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ دامۋىنا باعىتتالىپ وتىر. 1992 جىلعى جەلتوقسان ايىندا وتكەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا ەلباسىمىز ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ كيەلى ورنى بولىپ تابىلاتىن وسى اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى باستامانى كوتەرگەن ەدى. ول جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭادان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي نەگىزى قالانىپ, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا بەت بۇرعان كەزەڭ ەدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتى بارلىق ەتنوستاردىڭ ەكونوميكالىق جانە كەشەندى دامۋىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, ەتنوستار اراسىنداعى دوستىق پەن بىرلىكتى, ءوزارا كومەكتى ەسكەرە وتىرىپ دامۋدا. ءىس جۇزىندە بۇل جاعدايلاردى ەسكەرمەسەك, ساياسي جاعىنان تۇراقتى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ورىن العان ءارى ەكونوميكاسى دامىعان قوعامدى قۇرۋ مۇمكىن بولماس ەدى.
سول سەبەپتەن ەلباسىمىزدىڭ بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ونىڭ ساياسي دانالىعى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ اتقارعان ىستەرى ارقىلى قوعامدىق قاتىناستى قالىپتاستىرۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭاشىل ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. تازا قازاقستاندىق ساياسي جاڭاشىلدىقتىڭ ناتيجەسى ىسپەتتەس قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ ءىس-ءتاجىريبەسى مەن ۇلتتىق ساياساتىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ۇيرەنۋگە كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە, اتاپ ايتقاندا, اقش, قىتاي, رەسەيدە ۇلكەن ىقىلاس بىلدىرىلۋدە.
وسى ساياسي قۇرىلىم ءوزىنىڭ جۇمىس جاساي باستاعان كەزىنەن باستاپ حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى, تاتۋلىق پەن سىيلاستىقتى بەكىتۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى. حالىقتار دوستىعى دەگەن ءبىز ءۇشىن جاڭالىق ەمەس, ونىڭ تامىرى بىرنەشە عاسىرلىق تاريحتى قۇرايدى, ياعني قازاقستاندى مەكەندەپ كەلە جاتقان بارلىق ەتنوستاردىڭ تاريحىندا ۇلكەن ورىن الاتىن قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. كوپتەگەن ەتنوستار, سونىڭ ىشىندە كۇرد حالقىنىڭ وكىلدەرى قازاق دالاسىنا ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە قونىس تەۋىپ ەدى. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقى كۇردتەر ءۇشىن جانە وسىنداي قيىن جاعدايدى باسىنان كەشىرگەن باسقا دا ەتنوستىڭ وكىلدەرى ءۇشىن قىسىلعان كەزدە پانالايتىن سايا بولا ءبىلدى. قۇشاق جايا قارسى العان قازاقتىڭ دارحان دالاسى ءوزىنىڭ قامقورلىعىنا الىپ, جىلۋىن بەرۋمەن قاتار, ءبىزدىڭ ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋعا كومەكتەستى. اشىعىپ, ۇلتتىق نامىسى تاپتالىپ كەلگەن ەتنوس وكىلدەرىن قازاق حالقى پانالاتىپ قانا قويعان جوق, ولار ءۇشىن ەكىنشى وتان بولا ءبىلدى, ال وسى جەردە تۋىپ-وسكەندەر ءۇشىن ەڭ قىمبات, قيماس مەكەنگە اينالدى. سودان بەرى بارلىعىمىز بىرىگىپ, تۋعان وتانىمىزداي بولىپ كەتكەن قازاقستان جەرىن كوركەيتۋ جولىندا جۇمىلا تەر توگۋدەمىز. سولاي بولۋى كەرەك تە.
پەداگوگ رەتىندە مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ جۇيەسى ارقىلى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ ارقىلى ازاماتتىق بىرتەكتىلىكتى, قازاقستاندىق تولەرانتتىلىقتى دامىتۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن تولىق قولدايمىن. بۇل ەلباسىنىڭ اتاپ كورسەتكەن بولاشاققا ارنالعان ناقتى ءمىندەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىرىنشى باعىت بولىپ تابىلادى. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەنگىزىلىپ جاتقان «تولەرانتتىلىق نەگىزدەرى» اتتى فاكۋلتاتيۆتىك كۋرستىڭ جاستار ءۇشىن ماڭىزدى قۇرال بولاتىنىنا سەنىمىم مول. سەبەبى, ول ءپان قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان بارلىق ەتنوستاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى, ۇلتتىق ءداستۇرلەرى جايلى تولىق ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, جاستاردى رۋحاني جاعىنان بايىتىپ, وي-ءورىسىن كەڭەيتەتىن جانە سول ارقىلى ءوزارا تۇسىنۋشىلىككە تاربيەلەيتىن قاينار كوز بولماق.
بولاشاققا ارنالعان ءمىندەتتەردىڭ ىشىندەگى ەكىنشى باعىت رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ءتىلدى ودان ءارى دامىتۋدى كورسەتتى. ەندى قحا ەل حالقىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنىڭ جالپىۇلتتىق ۇدەرىسىنە باسشىلىق جاساۋى كەرەك. مەن قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار قازاق ءتىلىن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرىپ الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن, ءوز انا ءتىلىمىزدى قالاي جاقسى كورسەك, قازاق تىلىنە دە سونداي ءسۇيىسپەنشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «قازاق تىلىندە سويلەۋ قالاۋى ءاربىر قازاقستاندىققا تابيعي نارسە بولۋى ءۇشىن ءبارىن ىستەۋگە ءتيىسپىز».
قازاق جەرىن پانالاعان كۇرد حالقى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاڭا ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر ۇلگىسى – كۇردتەردىڭ مەكتەپتە نەمەسە جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقشا ءبىلىم الۋى بولىپ تابىلادى. مەنىڭ قانداستارىمنىڭ ۇشتەن ەكىسى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ەكىنشى انا ءتىلىم دەپ ەسەپتەيدى.
قازىرگى تاڭدا كۇردتەر اراسىندا كوپتەگەن اتا-انالار ءوزدەرىنىڭ بالالارىن قازاق مەكتەپتەرىنە بەرىپ, قازاقشا ءبىلىم الۋلارىنا اتسالىسۋدا. اسسامبلەيانىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق, ونىڭ وسى سالادا تاجىريبەسى مول, كۇرد ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر اشىپ, سول ارقىلى وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقان. سول سياقتى ەندىگى جەردە ءبىز – ياعني, قحا كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن بەلسەندىلىك تانىتۋىمىز كەرەك, ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزىن ءتۇسىنىپ, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋدى ادەتكە اينالدىراتىنداي دارەجەگە جەتۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنتىمىز ورىس ءتىلىن قازاق تىلىنە قارسى قويۋ قاتە ەكەنىن, بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەتنوستارى ءوزارا ورىس تىلىندە سويلەسەتىندەرىن ايتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ كەلگەن ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى بولىپ قالا بەرمەك. بولاشاقتا وسى ءتىلدىڭ دەڭگەيىنە قازاق ءتىلى جەتۋى ءتيىس, سول ءۇشىن ەلباسى جۇمىستى ءتىلدەردىڭ ءۇش تۇعىرلىعى باعدارلاماسى بويىنشا جۇرگىزۋدى ۇسىنادى. وسى تۇرعىدا مەن ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى ايتا كەتسەم دەيمىن.
ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە بولعالى بەرى قازۇپۋ-دا ەكى شەتەل ءتىلى وقىتىلاتىن فاكۋلتەتتەر سانى كوبەيۋدە. وقىتۋ تولىعىمەن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قابىرعاسىنان جوعارى بىلىكتى ماماندار دايىندالىپ شىعارىلۋدا, ولار باتىس ەۋروپا مەن شىعىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن بولاشاق جۋرناليستەر مەن حالىقارالىق زاڭگەرلەر, فيلولوگتار مەن پەداگوگتار.
ۇلتتىق بىرلىگىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى پرەزيدەنت ءۇشىنشى باعىت رەتىندە اتاپ كورسەتەدى. ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى بولىپ ءوتتى. وندا ءىرى كونفەسسيا وكىلدەرى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى بىرقالىپتى ساقتاپ تۇرۋعا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزۋدە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مول. وتكەن جىلى كوكتەمدە الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىنداعى تۇيمەباەۆ اۋىلىندا جاڭا مەشىت اشىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ دەمەۋشىلەرى كۇرد كاسىپكەرلەرى گ.سۇلەيمەنوۆ پەن ف.يبراگيموۆ. مەشىت ءوزىنىڭ اينالاسىنا بەيبىتشىلىكتى قالايتىن بارلىق مۇسىلمان وكىلدەرىن بىرىكتىرىپ وتىر, ۇلتى باسقا بولعانمەن, دىندەرى ءبىر, ءجۇزى باسقا بولعانمەن, جۇرەگى ءبىر كۇرد, ازەربايجان, ت.ب. ەتنوستىڭ وكىلدەرى سول جەرگە جينالىپ, ەلىمىزدە ساقتالىپ تۇرعان بىرلىك پەن كەلىسىم ءۇشىن عيبادات قىلۋدا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلتتىق بىرلىكتىڭ بەرىكتىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەڭ الدىمەن قحا حاتشىلىعىنىڭ ءۇيلەستىرۋشى ءرولىن كۇشەيتۋ كەرەك, اسسامبلەيا جانىنان «اقساقالدار القاسىن» قۇرۋ ءوزىندىك ناتيجەسىن بەرمەك. سونىمەن قاتار, عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەستىڭ جۇمىسىن كۇشەيتىپ, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىنە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن عالىمدار ءۇشىن گرانت تاعايىنداۋ قاجەت.
قحا مۇشەسى جانە قر كۇردتەرىنىڭ «باربانگ» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى رەتىندە مەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەتنومادەني ءبىرلەستىكتى مەملەكەتتىك قولداۋ ءۇشىن جۇرگىزەتىن ساياساتىن تولىق قولدايمىن. بۇل ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ دياپازونىن كەڭەيتىپ قانا قويمايدى, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ ءۇشىن كۇش جۇمساۋعا, جاڭا باستامالاردى تۋعىزۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازاقستاندىق كۇردتەر ءۇشىن ءوز انا تىلىندە راديوحابارلار جۇرگىزۋدى قولعا الساق ەكەن دەيمىز. قازاق راديوسىندا نەمىس, كورەي, ۇيعىر تىلدەرىندە حابارلار جۇرگىزىلىپ تۇرادى, ءدال سونداي ۋاقىت كۇرد حابارلارىنا دا بولىنسە ەكەن. كۇرد حالقىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا, اسىرەسە, جاستار اراسىندا ءوز انا تىلدەرىن جەتكىلىكتى بىلمەيتىندەرى كەزدەسىپ جاتادى. راديوحابارلار جاستاردىڭ تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن ارتتىرۋمەن قاتار, بۇكىل الەمگە كۇردتەردىڭ قازاقستاندا ءوز راديوحابارلارىن جۇرگىزۋگە ءمۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتۋشى ەدى. سونداي-اق, كۇرد مادەنيەتىن تاراتۋدىڭ دا قۇرالى بولىپ تابىلۋشى ەدى.
رەسمي ورىنداردا كۇرد تىلىندە سويلەۋگە مۇمكىندىك جوق, 20 ميلليون كۇرد تۇراتىن تۇركيا مەملەكەتىندە 2008 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىنان باستاپ وسى تىلدە ءجۇرگىزىلەتىن جاڭا حابار اشىلدى. بۇل مۇمكىندىكتى تۇرىك مەملەكەتتىك تەلەكورپوراتسياسىنىڭ TRT-6 اتتى جاڭا تەلەارناسى ىسكە اسىردى. قازىرگى ۋاقىتتا تاۋلىك بويى كۇرد تىلىندە حابار تىڭداۋعا بولادى. قازاق راديوسىندا ءدال وسىنداي كۇرد رەداكتسياسىن قۇرۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىزدى مەملەكەتىمىز بەن اسسامبلەيا قولداي الادى دەپ ويلايمىن.
الداعى ۋاقىتتا ءوز ەلىمىزدە, بىزگە جاقىن ورنالاسقان شەت مەملەكەتتەردە, جالپى ءبۇكىل الەمدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. وسى ماقساتپەن قحا حاتشىلىعىنا قازاقستانداعى ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ ءتاجىريبەسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن نەگىزگى ەۋروپا تىلدەرىندە «قازاقستان: بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ينتەگرالدى مەكەنى (وشاعى)» دەگەن اتپەن ارنايى باسىلىم دايىنداۋ قاجەت. بۇل – قازىرگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەن ءارى ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
كنياز ميرزوەۆ, قازاقستانداعى كۇردتەردىڭ «باربانگ» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, قحا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
