مەملەكەتتىك رامىزدەردى قاسيەتتى قۇرانداي قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك – دەيدى قىزىلوردا وبلىستىق تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى عاليا عيزاتۋللينا
سەنبى, 21 ءساۋىر 2012 8:26
– قازاقستاندى الەم تاتۋلىقتىڭ تالبەسىگى رەتىندە تانيدى. ەلىمىزدى مەكەندەگەن ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋىنىڭ رەتسەپتى رەتىندە نەنى اتاعان بولار ەدىڭىز؟
سەنبى, 21 ءساۋىر 2012 8:26
– قازاقستاندى الەم تاتۋلىقتىڭ تالبەسىگى رەتىندە تانيدى. ەلىمىزدى مەكەندەگەن ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋىنىڭ رەتسەپتى رەتىندە نەنى اتاعان بولار ەدىڭىز؟
– ءسوز جوق, ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ دارقان كوڭىلى, اقجارما نيەتى, كەڭقولتىق كوپشىلدىگىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم. ودان بولەك ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى دا ۇلتتار اراسىندا الاۋىزدىق تۋعىزباۋعا, تىنىشتىق ساقتاۋعا, قانداي دا بولماسىن قيىندىققا توزىمدىلىكپەن قاراۋعا ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان. ەلدىڭ باسشىسى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسىنداي بولىپ وتىر. سوندىقتان قاراپايىم حالىق تا كوشباسشىسىنىڭ ساياساتىن ۇستانىپ, ءبىر-بىرىنە جۇدىرىق الا ءجۇگىرمەي, قايتا جىلى ءسوزىن ارناپ, قولدارىنان كەلگەنشە ءبىر-بىرىنە سەپتەسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ وتانىمىز ءبىر. سوندىقتان ءبىزدىڭ بولشەكتەنەتىن, بولىنەتىن ەشتەڭەمىز جوق. ءبىز مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ وتاندى سۇيۋگە, ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بولۋعا تالپىندىق. مەكتەپتە ءار ۇلتتىڭ بالاسى ءبىر پارتانىڭ باسىندا وتىراتىن ەدىك. سوندا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇلتىمىزدى سۇراۋ دەيتىن بولمايتىن. ءبارىمىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ەدىك. ول كەزدە ءبىر عانا كەمشىلىك بار ەدى. بارلىعىمىز ورىس تىلىندە سويلەيتىنبىز. سول زاماننان باستاپ قازاق ءتىلىن مىقتاپ قولعا الىپ, قولدانىسقا ەنگىزگەنىمىزدە, ءبىزدىڭ تاتۋلىعىمىز قازىرگىدەن دە زور, مىقتى بولار ما ەدى دەپ ويلايمىن.
– تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز عوي. دەگەنمەن, كەي ساتتەردە الاكوزدىك تە بايقالىپ قالادى. ونى جاسىرا المايمىز. وسى ءبىر ءومىردىڭ كەيبىر ساتتەرىندە كەزدەسەتىن كەمشىلىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
– قازاق ايتادى عوي, «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس» دەپ. سول سياقتى تاربيەسى كەمشىن ءتۇسىپ, وزگە ۇلت تۇگىلى ادامدارعا كەۋدەمسوقتىقپەن قاراپ, وزىنە قاراتا ايتىلعان ءادىل سىندى قابىلداي المايتىن ادام ءاربىر ۇلتتا بار. ۇلت دەيمىز-اۋ, ونداي ادامدار ءار وتباسىنان دا تابىلادى. ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنىڭ مىنەزى ءارتۇرلى بولىپ جاتاتىنىن دا بىلەسىز عوي. بۇل دا سول سياقتى دۇنيە. دەي تۇرعانمەن, ءبىزدىڭ ەلدە ونداي ادامدار كوپ دەي المايمىن. ورتا جاستان اسىپ كەتكەن ادامدار ونداي ارام پيعىلدان ادا ەكەنىنە كوزىم جەتەدى. مۇنداي جاعدايلار جاستاردىڭ اراسىندا بايقالىپ قالىپ جاتادى. نارىق دەدىك, وتپەلى كەزەڭ دەدىك, ءبىز ءسويتىپ ءجۇرىپ جاستاردىڭ ءتاربيەسىن ءسال-ءپال بوساڭسىتىپ العاندايمىز. مەكتەپتەردىڭ ءوزىندەگى ءتاربيە ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگىدەي ەمەس سياقتى. سوندىقتان ونداي كەرى قۇبىلىستارمەن قازاق, ورىس, تاتار, كورەي بولىپ ءبولىنبەي, بارلىعىمىز قوعام بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك. ءارقايسىسىمىز ءسوزىمىزبەن ەمەس, جاستارعا ىسىمىزبەن ءۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, تىنىشتىقتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىق ەكەنىن ۇعىندىرعانىمىز ابزال. جالپى, ومىردە جاقسىلىق باسىم. جاقسىلىق باسىم بولعان جەردە جاماندىقتىڭ بەلەڭ الىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز جاستاردى دۇرىس ءتاربيەلەسەك, ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق داستۇرىنە ەشقاشان سەلكەۋ تۇسپەيدى دەپ ويلايمىن.
– قىزىلوردا وبلىستىق تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگى قاشاننان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى؟
– بيىل ونىڭ قۇرىلعانىنا 21 جىل تولدى. بىرلەستىكتىڭ العاشقى ءتورايىمى ناعيما احمادەەۆا بولاتىن. ءبىزدىڭ بىرلەستىك قۇرىلعاندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلماعان بولاتىن. ناعيما ابدۋلقىزى بىرلەستىكتى قۇرىپ, جۇمىسىن جۇيەلەپ, نەگىزىن قالاپ, وسىنداي دارەجەگە جەتكىزدى. كەيىننەن اسسامبلەيا قۇرىلعان سوڭ, تىركەلىپ, قاتارلارىنا وتتىك.
– جاقىن ماڭدا تاتار ۇلتتىق-ءمادەني ورتالىعى قانداي ءىس-شارا ۇيىمداستىرعالى وتىر؟
– قۇداي قالاسا, الدىمىزدا 1 مامىر مەرەكەسى كەلە جاتىر. وسىعان وراي ۇلكەن شارا ۇيىمداستىرماق نيەتتەمىز. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە اينالعان. وسى كۇنى حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى ناسيحاتتاپ, ۇلتتار ورتاسىنداعى ءبىرلىكتى نىعايتۋعا ارنالعان ءتۇرلى شارالار وتكىزەمىز. ونىڭ ار جاعىندا جەڭىس كۇنى دە جاقىنداپ قالدى. سوعان وراي 6 مامىر كۇنى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىن قۇتتىقتاپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتەمىز. سونىمەن بىرگە, «سابانتوي» مەرەكەسىن دە اتاپ وتكەلى وتىرمىز. جالپى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادەني ورتالىق جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, ءار ايدىڭ العاشقى جەكسەنبىسىندە ورتالىق مۇشەلەرى وسىندا جينالادى. ەشكىم ايتپاي-اق, بارلىعى كەلەدى. ءسويتىپ, ءبىز سول ايدا ومىردەن وتكەن ادامداردىڭ اتتارىن اتاپ وتىرىپ قۇران وقيمىز. ال ايدىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىن بالالارعا ارنايمىز. ورتالىق مۇشەلەرىنىڭ بالالارى جينالىپ ءتۇرلى ويىندار وتكىزەمىز, ولەڭ وقىلىپ, ءان ايتىلادى, ءبىلىم-ءبىلىگىن سىنايتىن سايىستار ۇيىمداستىرامىز. ال قالعان ۋاقىتتاردا دا مادەني ورتالىقتىڭ جۇمىسى توقتاۋسىز جۇرە بەرەدى.
– سىزدەر تاتار ۇلتىنىڭ بالالارىنا تۋعان ءتىلىن ۇيرەتەتىن ءبىر ورتالىق اشپادىڭىزدار ما؟
– ونداي ورتالىق جوق. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ شەڭبەرىندە بالالارعا تۋعان ءتىلىن ۇيرەتەتىن دارىستەر وتكىزىلىپ تۇرادى. ونى ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەرىمىز دە بار. جالپى, ءبىزدىڭ ءىس-شارامىزدىڭ بارلىعى ەكى تىلدە وتەدى, قازاق جانە تاتار تىلىندە.
– ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتىڭ ىسكە اسىرا الماي وتىرعان قانداي ءماسەلەسى بار؟
– ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ەشقانداي كەدەرگى, قيىندىق جوق. بولىپ جاتقاننىڭ وزىندە ونى اسسامبلەيانىڭ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ كومەگىمەن شەشىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ورتالىق ءمۇشەلەرىن تولعاندىرعان ءبىر عانا ماسەلە بار قازىر. وسى ورتالىقتى دۇنيەگە اكەلگەن, نەگىزىن قالاۋشى ناعيما احمادەەۆا وسىنداعى №112 مەكتەپتە 26 جىل مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. تالاي ءشاكىرتتى تاربيەلەپ شىعاردى. ول زاماندا شانحاي ەڭ قيىن اۋدانداردىڭ ءبىرى بولاتىن. سول زاماننىڭ وزىندە ناعيما اپاي ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, ونەگەلى ءىس تىندىردى. ءوزى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى, قالانىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى», ءتۇرلى وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان ادام. مىنە, ءوزى 26 جىل باسقارعان مەكتەپتى ءبىز ناعيما اپايدىڭ اتىنا بەرۋگە ۇسىنىس جاسادىق. وسى ۇسىنىستى ايتقانىمىزعا دا كوپ بولدى. بىراق, ىسكە اسپاي جاتىر. وسى ءبىر ارمانىمىز ورىندالسا, وندا ءبىز باقىتتى بولار ەدىك.
– ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوشىپ كەتىپ, قايتىپ كەلگەن تاتار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بار ما؟
– ونداي ادامدار دا جوق. مەن تەك ءبىر چەشەن ۇلتىنىڭ وتباسىن بىلەمىن. ولار ءسۇت ساتاتىن. سول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ولار چەشەنستانعا كوشىپ كەتتى. ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ قايتىپ ورالدى.
– نەگە؟
– «نەگە؟» دەپ سۇرامادىم. بىراق ول جاق جاقسى بولسا, قايتا قازاقستانعا كوشىپ كەلمەيتىندەرى انىق قوي.
– سوڭعى كەزدەرى مىنانداي ءبىر كەرى تەندەنتسيا ورىن الىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىن قورلاۋ دەگەن. ءار جەردە تۋدى قورلاعان ارەكەتتەر بايقالادى. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى اتىراۋدا ورىن الدى. تۋمەن قوقىس تاسىپ ءجۇر ەكەن. ونان ءبولەك, ءانۇراننىڭ اينالاسىندا دا داۋ كوبەيىپ كەتتى. مۇنى از دەسەڭىز, كۇل سالعىشتىڭ تۇبىنە ەلتاڭبانى دا بەلگىلەپ تاستاپتى, ءبىر پىسىقايلار. وسى نەنى بىلدىرەدى؟
– مۇندايدى تاربيەسىزدىك دەيىن دەسەڭ, ول ءسوز از بولىپ تۇر. مەن مۇنى رۋحاني مۇگەدەك ادامداردىڭ تىرلىگى دەپ باعالار ەدىم. تۋعان ەلىنىڭ تۋىمەن قوقىس تاسىپ, ەلتاڭباعا كۇل سالىپ, ونىڭ ۇستىنە تۇكىرەتىندەر تەك رۋحاني مۇگەدەكتەر عانا. باسقالاي ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءوز باسىم مۇنداي ادامداردى تۇسىنبەيمىن. تۇسىنگىم دە كەلمەيدى. بۇل تۋعان اناڭدى جاردان يتەرىپ جىبەرىپ, ارتىنان دىم بولماعانداي كەتە بەرگەن ءتارىزدى نارسە عوي. ولار ءۇشىن ەشنارسە قاسيەتتى ەمەس. سوندىقتان ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى رامىزدەرىن اياقاستى ەتىپ, ونى قورلاپ جاتىر. ءۇيىمىزدىڭ تورىندە قۇران تۇراتىن بولسا, مەملەكەتتىك رامىزدەر دە سول قۇرانمەن قاتار تۇرۋعا ءتيىس دۇنيەلەر. ءاسىلى, ولار اۋرۋ شىعار. باسقا نە ايتا الايىن؟!
– 2020 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن مەڭگەرەدى دەگەن جوسپار بار. ءسىز وسىعان سەنەسىز بە؟
– ءتىل تاقىرىبىندا مەن ۇنەمى ويلانامىن. مىنانداي ءبىر قاناتتى ءسوز ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. «ەگەر سەن ءبىر ءتىلدى بىلسەڭ, وندا تەك جەردە ءجۇرسىڭ. ەكى ءتىل بىلسەڭ, وندا قالىقتاپ ۇشاسىڭ. ال ءۇش ءتىل بىلسەڭ, وندا الەمنىڭ توبەسىندە شارلايسىڭ». مىنە, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ۇستانىپ وتىر. مۇنى حالقىمىز الەمنىڭ توبەسىن شارلاسىن دەگەن نيەت دەپ تۇسىنەمىن.
ءتىل – ۇيرەنەمىن دەگەن ادام ءۇشىن قيىن ەمەس. دەگەنمەن, ءتۇرلى سىلتاۋ ايتاتىندار جەتكىلىكتى. مىسالى, ەگدە ادامدار «ءبىز قارتايدىق, بىزگە ءتىل ءۇيرەنۋ قيىن» دەپ جاتادى. مۇنىڭ دا وزىندىك شىندىعى بار. بىراق سول ەگدە تارتقان ادامدار نەمەرەلەرىمەن قوسىلىپ, قازاق ءتىلىن وقىسا, وندا تەز مەڭگەرىپ كەتەدى. ماسەلەن, باستاۋىش سىنىپتارىنا ارنالعان كىتاپتار كەرەمەت شىققان. مەن ءالى كۇنگە دەيىن نەمەرەممەن بىرگە قازاق ءتىلىن وقيمىن. ءوزىم كەرەمەت كوركەم سويلەمەسەم دە, قازاق تىلىندە نان تاۋىپ جەي الامىن.
وسى ارادا جاستاردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە مىقتاپ كوڭىل بولگەن ءجون. ءوز تاراپىمنان ءبىر ۇسىنىس ايتايىن. ماسەلەن, ورىس مەكتەپتەرىندەگى ساباق كەستەسىن قازاقشا جازۋ كەرەك. سوندا انا بالا ءوز ەركىنەن تىس قازاق ءتىلىن ۇيرەنە باستايدى. كۇندە-كۇندە ساباق كەستەسىن قازاق تىلىندە وقىسا, ۇيرەنىپ كەتەدى عوي. ونان بولەك, تاريح, ادەبيەت پاندەرىنەن قازاق تىلىندە تۇسىنىك ايتقان بالالارعا كوتەرمەلەپ باعا قوياتىن بولسا, وندا بار بالا قازاق تىلىنە دەن قويار ەدى. بالالاردى ءتىل بىلۋگە ۇيرەتۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلى بار. سونىڭ بارلىعىن ۇتىمدى پايدالانار بولساق, وندا جاس ۇرپاق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەكتەپتەن مەڭگەرىپ شىعار ەدى. سونىمەن قاتار, كوشەدەگى بيلبوردتاردا قازاقشا-ورىسشا بىردەي جازىلىپ تۇرادى. مىسالى, سونىڭ قازاقشاسىن ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىپ, ورىسشاسىن كىشكەنتاي ارىپپەن بەرسە, ادامدار ەرىكسىز, قازاقشاسىن وقيدى. تۇسىنبەي جاتسا, استىنداعى ورىسشاسىن وقىپ, ءتۇسىنىپ الادى. ءبىر وقيسىڭ, ەكى وقيسىڭ, ءسويتىپ ءتىل سىندىراسىڭ. قازاق ءتىلىن ۇيرەنەيىك دەپ قۇر ۇرانداي بەرگەننەن, وسىنداي قاراپايىم تاسىلدەردى قولدانۋ الدەقايدا پايدالى عوي دەگەن ويدامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس,
قىزىلوردا وبلىسى.
