ۇلتتىق زاڭداردا ادام قۇقى ەڭ باستى ورىندا تۇرسا دا, ونىڭ قورعالۋى ارقاشان سول دەڭگەيدە بولا بەرمەيدى. ءتىپتى ءوز مەملەكەتىندە نەمەسە ەكىنشى ءبىر مەملەكەتتە ادام قۇقى بۇزىلىپ, اياققا تاپتالىپ جاتۋى دا ابدەن مۇمكىن. سوندايدا ادام قۇقىنىڭ, ونىڭ دۇنيە-مۇلكىنىڭ, قارجىسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعالۋىن, ساقتالۋىن قاجەت ەتەدى. ونداي دارمەنى مەن پارمەنى زور ۇيىمدار حالىقارالىق سوتتار رەتىندە ايقىندالا تۇسەدى. ماسەلەن, قايسىبىر ءىرى مەملەكەتتەر دە, كاسىپكەرلەردىڭ دەنى دە لوندون سوتىنا جۇگىنەدى. نەمەسە شۆەتسيانىڭ ستوكگولم سوتىنا تالاپ-ارىز تۇسىرەدى. ودان قالا بەردى اقش فەدەرالدى سوتىنا جانە ت.ب. جەرگە شاعىمدانادى. نەگە؟
ارينە بۇل سۇراقتى ءارتۇرلى تالداۋعا بولار. بىراق شىندىعىنا كەلگەندە تالاپ-ارىز بەرۋشى ادامدار نەگە ءوز ەلىنىڭ سوتىنا ەمەس, كەرىسىنشە, اعىلشىن نە باسقا سوتىنا شاعىمدانۋعا دەگەن نيەت, ۇمتىلىس پايدا بولادى؟ ال بۇل ۇمتىلىس ونىڭ ءوز ەركى دەيىك. الايدا اعىلشىن سوتى ونى نەگە قاراۋىنا الۋى ءتيىس؟ ولاي دەيتىنىمىز, ەگەر ماسەلە قارجىعا تىرەلەتىن بولسا, جاۋاپكەردىڭ بار سالىمى ءوز ەلىندە بولماۋى مۇمكىن عوي. جانە كوپتەگەن ەلدەردىڭ ميللياردەرلەرى نەلىكتەن ءوز ەلدەرىنىڭ سوتتارىنا سەنبەي, لوندون سوتىنا نەمەسە ستوكگولم سوتىنا ءوز ەرىكتەرىمەن قۇلاق اسادى؟ ال ونىڭ سىرى سول سوتتاردىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى مەن باسىمدىلىعىندا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ءۇردىس وراسان زور قارجى اينالىمىنا بايلانىستى دەگەن پىكىر دە ايتىلادى.
بۇل ورايدا تالاپ بەرۋشىنىڭ دە ءۇمىتى مەن سەنىمى زور ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, اعىلشىن سوتىنا تالاپ ارىز بەرگەن ادامنىڭ شاعىمى قاناعاتتاندىرىلدى دەيىك. الايدا جاۋاپكەردىڭ سالىمى انگليادا بولماي شىعادى. بۇل ماسەلە تالاپ-ارىز بەرۋشىگە ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ويتكەنى لوندون سوتى ەكونوميكالىق ىستەردى ءجيى قارايتىندىقتان, ول شىعارعان شەشىمدەر تەك ەۋروپا وداعىندا عانا ورىندالىپ قويمايدى, وزگە كوپتەگەن ەلدەردە, ياعني سوت شەشىمى ول ەلدەرمەن ەكىجاقتى كەلىسىمگە ساي ۇلتتىق سوتتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا بەرەدى. سوندىقتان لوندون سوتىنىڭ قۇرىعى ۇزىن ەكەنىن ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. وعان قوسا, لوندون الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجى ورتالىعى. سەبەبى جوعارىدا ايتىلعان ەلدەرمەن قاتار, بارلىق وفشورلىق ايماقتاردى دا قامتيدى.
لوندوننىڭ قارجى سوتىنا تالاپ-ارىز بەرۋدەن قازاقستان دا قالىسار ەمەس. بۇل سوتقا شاعىمدانعانداردىڭ سانىن جىل سايىن Portland Communications اگەنتتىگى جاريالاپ تۇرادى. سونىڭ اقپاراتىنا قاراساق, سوڭعى جىلدارى رەسەي شاعىمدانۋشىلار سانى بويىنشا اقش جانە قازاقستانمەن جارىسا وتىرىپ, تۇراقتى تۇردە ەكىنشى-ءۇشىنشى ورىندى يەلەنىپ كەلەدى ەكەن. ال الەمدەگى العاشقى بەستىكتە قازاقستان ءتىپتى رەسەيدى دە باسىپ وزىپتى. سولاردىڭ ءبارىن تىزبەي ءبىر-ەكى مىسالعا توقتالساق. لوندون سوتى «قازاقستان قاعازى» اق-نىڭ بۇرىنعى اكتسيونەرلەرىنە قارسى شاعىمىن قاناعاتتاندىرعان بولاتىن. ول تالاپ-ارىزدىڭ جالپى سوماسى 260 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان ەدى. سوندىقتان سوت كومپانيانىڭ بۇرىنعى اكتسيونەرلەرىنىڭ ءبىرى م.ءارىپتىڭ 95 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندەگى اكتيۆتەرىنە جانە ونىڭ 17 ميلليون اقش دوللارىنا باعالانعان تۇرعىن ءۇي عيماراتىنا بۇعاۋ سالدى. وسىلايشا, اتالعان لوندون سوتىنىڭ شەشىمى «قازاقستان قاعازى» اق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا بورىشىن قايتارۋىنا شىنايى مۇمكىندىك تۋدىرعان كورىنەدى. تاعى ءبىر اتىشۋلى جاعدايدى ايتپاسقا بولماس. وندا ۇلتتىق قور قارجىسىنىڭ بۇعاتتالۋىنا سەبەپشى بولعان مولدوۆالىق ميللياردەرلەر اناتولا مەن گابريەليا ستاتي كەزىندە ستوكگولم سوتىنا شاعىمدانعان.
ستاتي كاسىپكەرلىك قۇقىم بۇزىلدى دەگەن جەلەۋمەن شۆەتسيانىڭ تورەلىك سوتى ارقىلى قازاقستاننان 4 ميلليارد دوللار تالاپ ەتكەن. ستوكگولمنىڭ ساۋدا پالاتاسى اياسىندا قۇرىلعان سوت قازاقستان تاراپى حالىقارالىق تالاپتاردى بۇزۋى ارقىلى كەلتىرگەن زالالدى وتەۋى ءۇشىن ستاتي مەن ونىڭ كومپانياسىنا 500 ميلليون دوللار تولەۋى ءتيىس دەپ مىندەتتەدى. ال ۇلتتىق قوردى قامتاماسىز ەتۋشى Bank of New York Mellon قازاقستان ۇلتتىق قورىنىڭ 22 ميلليارد دوللارىنا بۇعاتتاۋ سالدى. دەگەنمەن, وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا بريۋسسەلدەگى سوتتىڭ ءبىرىنشى ساتىسى ۇلتتىق قورعا سالىنعان بۇعاتتاۋ كۇشىن جارتىلاي جويدى. اتالعان سوت وسى قاۋلىسىمەن قالعان 530 ميلليون دوللار كولەمىندەگى قاراجاتتىڭ شەكتەلۋىن اعىلشىن سوتىندا جويۋعا بولاتىندىعىن كورسەتتى. ايتسە دە ۇلتتىق قوردىڭ 22 ميلليارد دوللاردان استام اكتيۆىنە تيىم سالىنۋى سالدارىنان مەملەكەتكە ءبىراز شىعىن كەلگەن كورىنەدى.
بۇل سوتتاردىڭ قاتارىنا ليۋكسەمبۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان ەۋروپا سوتىن دا قوسا الامىز. بىراق ول تەك ەۋروپا وداعىنا قاتىستى ىستەرمەن شۇعىلدانادى. سول سياقتى فرانتسيانىڭ ستراسبۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان ادام قۇقى بويىنشا ەۋروپالىق سوت جانە سان-حوسەدەگى ادام قۇقى جونىندەگى امەريكاارالىق سوتى دا بار. ولار ءوز قۇزىرەتىنە ساي ادام قۇقى جونىندەگى كونۆەنتسيانىڭ بۇزىلۋى تۋرالى ۇسىنىستى قارايدى.
سولاردىڭ ءبىرىن ايتار بولساق, ماسەلەن, ستراسبۋرگتەگى ادام قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى ەۋروپا سوتى ءوزىنىڭ اشىقتىعىمەن الەمگە ايگىلى بولىپ وتىر. وتكەن جىلى ەلىمىزدەن رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىنا ەڭبەك ەتۋگە بارعان جەرلەسىمىز رەسەيلىك سۋپەرماركەت عيماراتىندا جارتى جىل قۇلدىقتا جۇرگەن. وندا ونى ماسكەۋلىك گوليانوۆا ەسىمدى ازاماتشا ازىق-تۇلىك دۇكەنىندە قاماۋدا ۇستاپ, دۇرىس تاماق بەرمەي, كۇشتەپ جۇمىس ىستەتكەن. نەبىر قورلىقتىڭ ءتۇرىن كورسەتىپ, ادام قۇقىن تاپتاعان. وسى جايت تۋرالى, ياعني قازاقستان ومبۋدسمەنى نەسىبەلى يبراگيموۆانىڭ زارداپ شەگۋىنە وراي رەسەيلىك ارىپتەستەرىنە كومەك سۇراۋ حاتىن جولدايدى. بىراق قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنى قانشالىقتى جەتە تەكسەرگىسى كەلگەنىمەن, اقيقاتقا قول جەتكىزە المايدى. ويتكەنى تولىققاندى تەكسەرىس جۇرگىزۋگە قولدانىستاعى رەسەيلىك زاڭدارعا جۇگىنگەن جۇمىس بەرۋشىلەر تۇسىنىكتەمە بەرۋدەن باس تارتتى. مىنە, سوندىقتان وسى ماسەلە شەشىمىن دۇرىس تاپپاعان سوڭ زارداپ شەگۋشىنىڭ ارىزى بويىنشا قۇقىق قورعاۋشىلار, ادام قۇقى جونىندەگى ەۋروپا سوتىنا ارىز ءتۇسىردى. نەگە؟ ويتكەنى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ستراسبۋرگ سوتى ادام قۇقىنىڭ بۇزىلعاندىعىن الەم بويىنشا اشىپ بەرە الادى.
ال ەۋروپالىق سوتتىڭ شىعارعان قاۋلىسى قايتا قاراۋعا جاتپايتىن شەشىم. ونىڭ قاۋلىسى قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءۇشىن مىندەتتى, ياعني اكىمشىلىك جانە سوت پراكتيكاسىن وزگەرتىپ, زاڭدىلىقتارعا تولىقتىرۋ ەنگىزۋگە ماجبۇرلەيدى. ويتكەنى ادام بوستاندىعى مەن قۇقىن قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيا 1950 جىلى قابىلدانىپ, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن ەڭ باستى قۇقىقتىق قۇجاتقا اينالدى. ونى ساقتاۋ ءاربىر ۇلتتىق سوتتىڭ, ءار مەملەكەتتىڭ مىندەتى. وسىلايشا, ستوكگولم سوتى بولسىن, اقش-تىڭ فەدەرالدىق سوتى بولسىن نەمەسە لوندون سوتى دەيىك, بۇلاردىڭ ءبارى الەمنىڭ زاڭدىلىق تەتىگىن ۋىستارىنا ۇستاعانداي, تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ەتۋدى قالىپتى سانايدى.
الەكساندر تاسبولات,
«Egemen Qazaqstan»
