ميلليارد ىشىندەگى ميلليون
سەنبى, 7 ءساۋىر 2012 7:59
قازاق جەرى ءبۇتىن, كوڭىلى تۇتىننەن تازا كەزىندە, شەكارا دەگەن شەرمەندەسىز زاماندا كەم جۇرمەي, كەڭ ءجۇرىپ ەدى. جاقسىنىڭ ءسوزى جالاۋى, جاماننىڭ ەزدىگىن تۇزەيتىن قاراۋىلى بولعان. جۇرتىمدى زورلىققا, جەرىمدى جاتقا جىبەرمەيمىن دەپ جان الىپ, جان بەرگەن. وسىنداي ءومىر وتكەلىندە اشتىققا دا ۇرىنىپ, قىناداي قىرىلىپ, سۇلدەسى كەلەر كۇنگە ءبىر كۇدىك, ءبىر ۇمىتپەن جەتىپ وتىرعان. السىرەگەن شاعىندا ساياساتتىڭ ساڭىلاۋىنان سىعالاعاندار جەرىمىزدى بولىسكە سالدى. شەكارا بەلگىلەپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىن ەكىگە ءبولىپ, مەنىڭ دە ەسەم بار ەدى عوي, قايدا دەگەنگە قاراتپاي, ەستەن تاندىردى. كيەسى مول جەر قۋاتى, بويداعى ەشكىم سارقي الماعان بولات سەرپىن ءتاڭىردىڭ جەبەۋىمەن كىناسى دە, كۇناسى دە جوق قازاقتى قايتا قاتارعا قوسىپ وتىرعانىن قارت تاريح قاپىسىز ايتادى. بۇل سان رەت قايتالانعان.
سەنبى, 7 ءساۋىر 2012 7:59
قازاق جەرى ءبۇتىن, كوڭىلى تۇتىننەن تازا كەزىندە, شەكارا دەگەن شەرمەندەسىز زاماندا كەم جۇرمەي, كەڭ ءجۇرىپ ەدى. جاقسىنىڭ ءسوزى جالاۋى, جاماننىڭ ەزدىگىن تۇزەيتىن قاراۋىلى بولعان. جۇرتىمدى زورلىققا, جەرىمدى جاتقا جىبەرمەيمىن دەپ جان الىپ, جان بەرگەن. وسىنداي ءومىر وتكەلىندە اشتىققا دا ۇرىنىپ, قىناداي قىرىلىپ, سۇلدەسى كەلەر كۇنگە ءبىر كۇدىك, ءبىر ۇمىتپەن جەتىپ وتىرعان. السىرەگەن شاعىندا ساياساتتىڭ ساڭىلاۋىنان سىعالاعاندار جەرىمىزدى بولىسكە سالدى. شەكارا بەلگىلەپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىن ەكىگە ءبولىپ, مەنىڭ دە ەسەم بار ەدى عوي, قايدا دەگەنگە قاراتپاي, ەستەن تاندىردى. كيەسى مول جەر قۋاتى, بويداعى ەشكىم سارقي الماعان بولات سەرپىن ءتاڭىردىڭ جەبەۋىمەن كىناسى دە, كۇناسى دە جوق قازاقتى قايتا قاتارعا قوسىپ وتىرعانىن قارت تاريح قاپىسىز ايتادى. بۇل سان رەت قايتالانعان.
بىراق قازاقتىڭ ساعىن سىندىرا الماعان. تاعىن تالقاندايمىن دەگەن قۋ نيەت قۇردىمعا كەتىپ, ەندى مىنە, تاۋەلسىز ەل بولدىق. ەل بولعان تۇستا الگى جەر ءبولىسى كەزىندە سىرتتا قالعان, توزاق وتى جىلتىلداپ, جىلمىڭداپ نيەت تۇكپىرىندە بۇلار كوبەيىپ كەتسە كونبەي جۇرە مە دەپ, قىرعىن سالعاندا بوسىپ كەتكەن قانداستاردى قول يىنىنە تارتۋ قولعا الىندى. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارىس-كەلىس جانداندى. مەملەكەتتەر اراسىنا التىن كوپىر بولعان اسىل ازاماتتارمەن تانىس-بىلىستىك ارتتى.
ءبىز وتكەن جىلى سونداي كەلىستى دە كەمەل, سەنىم ارتساڭ كوش باسىندا جۇرەر جاقسى مەن جاماندى ايتقىزباي بىلەر, ءبىر اۋلەتتىڭ ەمەس, ميلليارد حالىقتىڭ ىشىندەگى ميلليوننىڭ باس كوتەرەرى, عالىمدىعى مەن جازۋشىلىعىن تەلقوڭىرداي ۇستاعان, دارا تالانت جاقىپ مىرزاحانوۆ باۋىرىمىزبەن قىتايدىڭ شىڭجاڭ وڭىرىنە بارعان ساپارىمىزدا ديدارلاسقان ەدىك. كوپتى كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەنى مول, كوڭىل كوزى اشىق زيالى جاننىڭ ءومىر جولىنا بارلاي قاراساڭ, ەڭبەگى كەنەلتەر كەندەي قاتپار-قاتپار بولىپ شىقتى.
– جاقىپ بىرلىك ۇلى, «زامان وزگەرەدى, ونىمەن بىرگە ءبىز دە وزگەرەمىز», دەپ ەجەلگى ريمدىكتەر ايتقانداي, ءومىر جولىڭىزعا قاراپ وتىرساق سان تاراۋ. بىراق العا قويعان ماقساتىڭىز بىرەۋ. ول – ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ, عاسىرلار قويناۋىندا قاتتالىپ جاتقان ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, وتكەنى مەن بۇگىنىن كوركەم دۇنيەگە, تاريحي ەڭبەكتەرگە ارقاۋ ەتۋ, جارىققا شىعارۋ. سول ارقىلى «سەن كىمسىڭ؟» دەگەندەرگە اسىپ-ساسپاي تەك تامىرىڭدى تاپ باسىپ ايتا الۋ, سوعان ۇرپاقتى باۋلۋ, ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىڭدى دايەكتەۋ. بۇل ۇلتىن قادىر تۇتقان ادامنىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك.
– اسىرا ماقتاپ جىبەردىڭ بە, ءىنىم. ادام ومىرگە كەلگەن سوڭ ەلىنە, ۇلتىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك. مۇنى اداسپاس ءۇشىن اباي بابام ايتىپ كەتكەن. تەك تامىر دەگەندە ءبولىنۋ نەمەسە بىرەۋدى بىرەۋدەن اجىراتۋ ەمەس, ءتاربيەلىك مانگە كوڭىل اۋدارۋ. ادامزات وركەنيەتىندەگى دامۋ جولىڭدى انىقتاپ, وزگە حالىقتارمەن قاناتتاس ءوسىپ-وركەندەۋىڭدى ءجۇيەلەۋ. جاقسىدان قالعان تۇياق دەپ جاتادى اتام قازاق. سونىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزۋ. مەن وسى جاعىنا كوڭىل ءبولىپ, ۇلت تاريحىنا زەيىن قويىپ ءجۇرمىن.
– تەگىن جاقسى بىلگەننەن تەكسىز تۋمايدى. ۇلتىنا ادال, ارلى بولادى. اداسپايدى دەيسىز عوي.
– ارينە, قانشا جەردەن كوپشىل بولعانمەن, ءوزىن جارىلقاماعان پەندە وزگەنى قارىق قىلادى دەگەنگە مەن ءوزىم سەنبەيمىن. ءومىر جولى دەگەندە, مەن دە قازاقتىڭ ءبىر قاراپايىم بالاسىمىن. «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە, جامان وتكىزدىك پە, ايتەۋىر ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك», دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ءبىراز ءومىر وتكەلدەرى ارتتا قالدى. قازىر جەتپىستىڭ جەلكەسىندە تۇرمىز. جاردا ويناعان لاقتاي بالا كەزدى ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ بوزبالا شاقتىڭ ءوزى دە قيلى كەزەڭدەرگە تولى بولدى. ورتا مەكتەپتەن كەيىن ۇرىمجىدەگى شىڭجاڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-گەوگرافيا فاكۋلتەتىندە وقىپ, جوعارى ءبىلىم الدىم. 1959 جىلى قىتاي عىلىم اكادەمياسى شىڭجاڭ بولىمشەسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكە قابىلدادى. بۇل مەكەمە كەيىن ۇلتتار ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلدى. ينستيتۋتتا 1981 جىلعا دەيىن قىزمەت ىستەدىم.
قوعام دامۋىندا نەبىر ۋاقىتتار بولىپ جاتادى. مەن دە سونىڭ ءبىرازىن باستان كەشتىم. ماماندىعىم بويىنشا تاريح سالاسىنا دەن قويىپ جۇرگەندە قىتايدا «ستيل تۇزەۋ», «ستيل دۇرىستاۋ» دەگەن قوزعالىستار باستالىپ كەتتى. تاريحتى زەرتتەۋ قيىندادى. امال نە, العا قويعان ماقسات, ويداعى مىندەت ويران بولدى. قاراپ وتىرۋعا بولمايدى, قىتاي ارحەولوگتارىمەن بىرگە قىزمەت ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ەكىنشى جاعىنان, قازاق جەرىنە كەلگەن ولارعا اۋدارماشىلىق جۇمىستى دا اتقاردىم. بىلىكتى قىتاي ارحەولوگتارى ىلە وڭىرىنە قاراستى مونعولكۇرە, شاتىدا ەجەلگى ءۇيسىن ەلىنىڭ قابىرلەرىنە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
– نە تاپتىڭىزدار؟
– ەڭ قۇندى دۇنيە دەپ التىن جۇزىكتى ايتۋعا بولادى. قىتاي جولداستار الگى ءجۇزىكتى ءبىزدىڭ داۋىردەن بۇرىنعى ءىى-ءى عاسىرلاردا داۋىرلەپ تۇرعان ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ ەنشىسى بولۋ كەرەك دەدى. وسى بولجامدى تياناقتاۋ ءۇشىن ولار جۇزىكتى بەيجىڭگە جىبەردى. ابىروي بولعاندا ول جاقتان: «بۇل ءۇيسىن ەلىنىكى», دەگەن قورىتىندى كەلدى. «قاراڭعى» قازاقتىڭ ارعى اتا-باباسى التىن ۇستاعانىن وسىلاي دايەكتەدىك. بۇل قىتايداعى باۋىرلاردى ءبىر سەرپىلتىپ, كوتەرىپ-اق تاستادى. مەن وسى قۋانىش كەۋدەنى كەرنەگەندە «تەكەس دالاسىندا» دەگەن وچەرك جازىپ, «شۇعىلا» جۋرنالىنا باستىردىم. ءسويتىپ, ىلە وڭىرىنە ەكى جىلدان اسا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جاساعان ۋاڭ بيڭحۋا مەن ۋاڭ ميڭجى «ءۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ» دەگەن كىتاپ جازىپ شىعاردى. ول ەڭبەكتى 1989 جىلى سول كەزدەگى جالىنداپ تۇرعان جاس زەرتتەۋشى, قازىر قازاق ەلىندە قىزمەت ەتىپ جاتقان عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلى قازاق تىلىندە جاريالادى.
جوعارىدا ايتقان ۇلتتانۋ ينستيتۋتى اۆتونوميالىق, اۋداندىق جەرلەردى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ تاريحىن, ەتنولوگياسىن, ارحەولوگياسىن, وزگە دە عىلىم سالالارىن زەرتتەيتىن عىلىم ورداسى بولاتىن. جوعارىدا ايتقان «ستيل تۇزەۋ» كەيىن «مادەني زور توڭكەرىسكە» ۇلاسىپ كەتتى. بۇرىنعى بۇرىنعى ما, ۇلتتىق رۋحقا, تاريحقا مۇلدە جول جابىلدى. «قۇران كارىمنەن» باستاپ اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن «ءتورت كەنە» دەگەن پالەگە تەڭەپ, ولاردى جاپتى. بۇل زوبالاڭ تالايدىڭ توز-توزىن شىعارىپ, تارىداي شاشتى. ءتاڭىر جار بولدى ما, قارماققا ىلىنبەي قالدىق. ءبىزدى قويشى, الەمدە تەڭدەسى جوق دەسەم, ارتىق بولا قويماس, ۇلى رەفورماشى دەن ءسياوپيننىڭ ءوزىن الدەنەشە رەت تەڭسەلتتى قوي. ۇلت تاريحشىسى بولسام, حالقىمنىڭ جاراتىلىسى كەشەلى بەرىدەن ەمەس, ارىدا, ەجەلگى داۋىرلەردە جاتىر. سونى زەرتتەپ, جاريالاسام دەگەن نيەت كومەسكىلەنە بەرگەن سوڭ, ادەبيەت جاسامپازدىعىنا قۇلاش سەرمەدىم. كوكەيدەگى پىسكەن وقيعالاردى قاعازعا ءتۇسىرىپ, جارىققا شىعارا باستادىم. جولاشارىم, «جايلاۋ گۇلدەرى» دەگەن اڭگىمەمدى 1962 جىلى «شۇعىلا» جۋرنالى باستى. ىشتەگى بۇرقاسىن 30-دان استام حيكاياتتار مەن «ارمان اسۋى» دەگەن رومانعا ارقاۋ بولدى. بۇل ەڭبەكتەرىم قىتاي تىلىنە شەتىنەن اۋدارىلىپ جاتتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, الىپ ەلدىڭ تىلىنە العاش اۋدارىلعان قالامگەر ەكەنىمدى دە ايتا كەتسەم دەيمىن.
– «ارمان اسۋىندا» دەگەن سۇبەلى شىعارماڭىز قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش رومان ەكەن. وسى تۋىندىڭىز تۋرالى وي بولىسسەك دەپ ەدىك.
– جۇرت سولاي دەپ ايتادى. العاشقى رومان ەكەنى دە راس. ماعان دەيىن ايتۋلى تۇلعالار نىعمەت مىڭجاني «تۇرمىس ءتىلشىسى», قاجىعۇمار شابدان ۇلى «باقىت جولىندا» دەگەن پوۆەستەر جازىپ, وقىرماندارعا ۇسىنعان. «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» دەگەن بولعان. سونى «ارمان اسۋىنا» ارقاۋ ەتىپ, قيلى كەزەڭدەگى حالىقتىڭ تىرلىك-تىنىسىن كوركەم ادەبيەتتە بەينەلەدىم. 1979 جىلى ۇرىمجىدەگى «حالىق» باسپاسىنان 11 مىڭ تارالىممەن باسىلدى. ارينە, بۇل ميلليوننان اسا وقىرمانعا ازدىق ەتىپ, الدەنەشە رەت جارىققا شىقتى. سىنشىلار قاۋىمى دا جوعارى باعالادى. قىتايداعى وزگە ۇلتتار ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش رومان دەدى. باسىلىمدار جارىسا جازىپ, راديودان تاراۋلارى وقىلىپ جاتتى. اسىرەسە, قىتاي ۇلتىنىڭ كورنەكتى ادەبيەت سىنشىلارى ەرەكشە باعالاپ, بەيجىڭدە, قىتاي تىلىندە ميلليونداعان وقىرمانعا ۇسىنىلدى. ۇلكەن جيىندارعا شاقىرىلدىم. قىتاي جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانىپ, از ۇلتتار اراسىندا رومان باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
– قىسىم جويىلىپ, قىسپاق قۇرىپ, جىل قۇسىنداي عىلىم كوكتەمى, ادەبيەت كوكتەمى كەلگەندە جازىلعان, ناقتىلاي تۇسسەك, 1979 جىلى «قازاقتىڭ تەگى جانە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى» دەگەن بايانىڭىز تۋرالى ەل اۋزىنان كوپ ەستىگەن ەدىك.
– ول كەز جابىرقاعان كوڭىل جادىراپ, ءۇمىت ويانعان شاق ەدى عوي. شۇعىلالى كۇندەر شۋاق شاشقاندا ۇلتىڭ تۋرالى جار سالماعاندا قاشان ءۇن كوتەرمەكسىڭ. ميللياردتىڭ ىشىندەگى ميلليوننىڭ تاعدىر-تالايىن, سالت-ساناسىن شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا «مەنىڭ حالقىم وسىلاي!» دەپ ايتقانىم راس. بۇل كەيىن كوپ ساندى سانالاتىن ۇيعىر, قىتاي تىلدەرىندە كەشىكپەي جاريالاندى. ءسويتىپ, بار ەكەنبىز عوي دەگەن وي-سانا بوي تىكتەدى.
قىزمەت باسپالداعى دا وسە باستادى. ۇلتتار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلدىم. گۋمانيتارلىق عىلىمدار بۇرىن قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن. «مادەنيەت زور توڭكەرىسىنەن» كەيىن ول ەكىگە ءبولىندى. قوعامدىق عىلىمدار ءۇشىن ارنايى اكادەميا قۇرىلدى. ونداي عىلىم ورداسى شىڭجاڭدا دا شاڭىراق كوتەردى.
– ونداي اكادەمياعا جۇكتەلگەن جۇك تە از بولماعان شىعار.
– ارينە, ءار ءىستىڭ التىن ارقاۋى عىلىمدا تياناقتالماسا بولمايدى. ارتىنان شيكىلىگى شىعىپ, كەيىنگىلەر الاڭ بولىپ جاتسا, ابىرويسىز قالاسىڭ. ءبىز قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا سان سالالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك. ونىڭ ىشىندە فيلوسوفيا, تاريح, ءتىل, ادەبيەت, ءدىن, ەكونوميكا, ت.ب. سالالار بار. ەڭ باستىسى, قىتاي مەملەكەتىن مەكەندەپ جاتقان 56 ۇلتتىڭ اراسىندا ءوز ورنىمىزدىڭ بار ەكەنىن دالەلدەۋگە, ايران ۇرتتاپ, قوي قۇرتتاپ جۇرگەن بىرەۋ ەمەس, ارعى تاريحى مىڭداعان عاسىرلاردا جاتقان جۇرت ەكەنىمىزدى دايەكتەۋگە ۇمتىلدىق. اكادەميانىڭ ءار جىلداردا اتى وزگەرگەنمەن, زاتى عىلىمعا نەگىزدەلگەن. مەنىڭ 1959 جىلدان بەرگى ءومىرىم سول اكادەميامەن تىكەلەي بايلانىستى. تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە شىڭجاڭ باسشىلىعى قحر جوعارى پارتيا مەكتەبىنە جىبەردى. بۇل سەنىمگە يە بولعان ادامعا عانا كورسەتىلەتىن قۇرمەت ەدى. ونى جاقسى ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ, شۇار قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا ۆيتسە-پرەزيدەنت ەتىپ تاعايىندادى. جاسىم زەينەتكەرلىككە تولعاندا, ياعني 2001 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتىم. ءال-اۋحاتىڭ باردا عىلىم مەن ادەبيەت ءۇشىن زەينەت جاسى قاي ەلدە دە جوق بولۋى كەرەك. قايتا بۇل سالانىڭ ادامدارى ءۇشىن زەينەتكە شىعۋ جۇگىرىسى كوپ قىزمەتتەن قۇتىلۋىڭا سەپتىگىن تيگىزىپ عانا قويماي, بۇرىن اتقارا الماعان جۇمىستاردى تابان اۋدارماي تياناقتاۋىڭا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قازىر مەنىڭ سونداي كۇي كەشىپ جۇرگەن جايىم بار. ويدا جۇرگەن ماقساتتىڭ ءبىرىن ورىنداساڭ, ەكىنشىسى الدىڭنان شىعادى. ۇلتقا, جۇرتقا, ۇرپاققا كەرەك دەپ تاريح تۋرالى جاتا جاستانىپ جازۋمەن ۋاقىت وتكىزۋدەمىن. سەبەبى, تاريح تۋرالى زەرتتەپ, زەردەلەگەنىمدى شاما-شارقىم باردا جازىپ كەتسەم, كەيىنگى جاستارعا مۇرا بولار ەدى دەيمىن.
– ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن اتقارىلعان عىلىمي زەرتتەۋلەر, شىعىپ جاتقان ىرگەلى ەڭبەكتەر از ەمەس كورىنەدى. سول تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز ءجون بولار ەدى.
– قانشا مىقتى بولساڭ دا جالعىز ادام كوپ ءىس تىندىرا قويۋى قيىن. ۇلتقا كەرەك دەگەندە ۇيىمداسساڭ ەسەڭ قايتادى ەكەن. ساياسي اۋامىز تازارعاننان كەيىن تاريحتى قىتاي تاريحىمەن سالىستىرىپ زەرتتەيسىڭ بە, الەم تاريحىمەن ۇشتاستىراسىڭ با, ەرىك وزىڭدە بولدى. تەك ءسوزىڭ الا-قۇلا, ويىڭ قىرىق شۇبار, دەرەگىڭ كۇماندى, جازعانىڭ جۇيەسىز بولماسا جەتىپ جاتىر. وسىنداي جاقسى زامان باسقا باق بولىپ قونعاندا 13 كىتاپ شىعاردىم. ونىڭ 5-ەۋى كوركەم ادەبيەت. قالعانى تاريحي باياندار.
– سوندا بۇل ەڭبەكتەرىڭىزدە ۇلتىمىزعا قاتىستى قانداي دەرەكتەر قامتىلعان؟
– «قازاق تا ادام بالاسى عوي», دەپ اباي ايتقانداي, «قابانباي باتىر تۋرالى», «سابالاق» داستانىنىڭ تاريحي استارى», «قازاق شەجىرەسىنىڭ جينالۋى جانە زەرتتەلۋى», «قازاق شەجىرەسىنىڭ تاريحي جازبا دەرەكتەرمەن بايلانىسى», «الاش قاۋىمى», «جىبەك جولىنىڭ ساحارا مادەنيەتى دامۋىنداعى ءرولى» سەكىلدى زەرتتەۋلەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىردى. ۇلتقا دەگەن ۇمتىلىس, تاريحقا دەگەن قۇلشىنىس قۋ جاندى قۋىرداقشا قۋىردى. ال «قازاق ۇلتى» دەگەن مونوگرافيا دا سول كەزدە دۇنيەگە كەلىپ ەدى. قازاق كىم دەسە مەن دەيتىن, تاريحىم مىنە, دەپ كورسەتەتىن بۇل ەڭبەك 1989 جىلى بەيجىڭدە قىتاي تىلىندە باسىلدى. 1990 جىلى «تاريحي-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر» دەگەن جەكە كىتابىم باسىلدى. «قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ءداستۇرى» دەگەن مونوگرافيا, «قازاقتار» اتتى تاريحي-تانىمدىق تولعاۋ جازىلدى. بۇعان قوسا «ابىلاي حان», «كۇشىلىك حان» اتتى تاريحي ەسسەلەر دە وسى جىلدارى جۇرت قولىنا ءتيدى. قازاق حالقىنىڭ قاتپار-قاتپار تاريحىن سارالاعان «عاسىرلار قويناۋىنان» دەگەن توپتاما ماقالالاردان تۇراتىن دۇنيە دە ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بۇل زەرتتەۋلەر تەك قازاق, قىتاي تىلىندە عانا ەمەس, بىرقاتار شەتەلدەردە دە جارىق كوردى.
ال ەندى جەتەكشىلىگىممەن اتقارىلعان ىسكە كەلەر بولسام, قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قامتيتىن 4 تومدىق ەڭبەكتى ءبىرىنشى اتار ەدىم. بۇدان كەيىنگى ۇجىمدىق جۇمىس «قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار» دەپ اتالادى. بۇل 36 كىتاپتان تۇرادى. «قازاق حالقى تۇرمىس-سالتىنداعى قازىرگى وزگەرىستەر» دەگەن عىلىمي جوبا بويىنشا دا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سول سەكىلدى «ۇلتىمىزدىڭ دامۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تولعامدار», «شىڭجاڭداعى ۇلتتاردىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى», «قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى», تاعى باسقا كولەمدى دۇنيەلەر بار. مەن وسىلاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ءبولىپ ايتاتىن ءبىر ومىرشەڭ ەڭبەك «جيىرما التى تاريح» دەپ اتالاتىن قىتاي جىلنامالارىنان قازاقتىڭ تەگىنە, تاريحىنا, مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى ەسكى قىتاي تىلىنەن قازاقشاعا تىكەلەي اۋدارىپ, شىعارا باستاعانىمىز دەر ەدىم. بۇل العاشقى كەزدە تاريحتاعى توڭكەرىس دەپ تە باعالاندى. قىتايدىڭ كونە يەروگليفىندە جازىلعان قازاققا قاتىستى دۇنيەلەردى ىرىكتەپ الۋ ءبىر جىلدىڭ, ءتىپتى ون جىلدىڭ دا ۇلەسىنە سىيماسا كەرەك. گوميندانعا دەيىن قىتايدا 26 پاتشالىق وتكەن. العاشىندا «26 تاريح» دەپ الۋىمىز سوندىقتان. كەيىن «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاقتارعا قاتىستى دەرەكتەر» دەگەن اتاۋعا توقتاپ, سونى قالىپتاستىردىق. 3600 جىلدان بەرگى «26 تاريحقا» قاراپ وتىرساڭىز, ەجەلگى جازبالاردان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزعا بايلانىستى دەرەكتەردى مولىنان كەزدەستىرەسىڭ. تاعدىر بىزگە قىتاي مەن ورىستىڭ ورتاسىنان ورىن بەرگەن ەكەن. ەندەشە, تاريحىمىز دا وسى ەلدەرمەن بايلانىستى دامۋى زاڭدىلىق. مەن ءبىر نارسەگە ەرەكشە ءتاۋ ەتەمىن. وسىنداي الىپ يمپەريالاردىڭ ورتاسىندا بولعان قازاق جۇرتى جويىلىپ كەتپەي, بۇگىنگىدەي ەڭسەلى كۇنگە جەتۋى ءبىر جارىلقاۋشىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتەتىن ءتارىزدى. ىقىلاسى اۋعان ق ۇلىنا اللا وسىلاي جاقسىلىق جاساعان شىعار.
نەگىزگى ايتپاعىم, «26 تاريح» تۋرالى ەدى عوي. 1995-1996 جىلدارى بۇل ىسكە بەل شەشىپ كىرىستىك. ارنايى ۇلكەن جوبا جاسادىق. ءبىزدىڭ بۇل ۇمتىلىسىمىزدى ومىرشەڭ جوبا ەكەن, حالقىمىز ءۇشىن قادىرلى ءىس بولدى دەپ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, زاماننان وزىق تۋعان تەكتى ازامات ءجانابىل سماعۇل ۇلى بىردەن قولدادى. جوبانى بەكىتىپ, قارجىدان تارىقتىرمادى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى دە بار. ءبىر كەزدەرى ورتالىققا باعىنعان قىتاي عىلىم اكادەمياسى شىڭجاڭ ءبولىمى شۇار قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى بولىپ قۇرىلعانىن جوعارىدا ايتىپ وتكەنمىن. مۇنىڭ ءبىر جاقسىلىعى سول, اكادەميا ولكەگە قارادى. اقشا ماسەلەسىن دە تىكەلەي وزدەرى شەشىپ وتىردى. ءبىزدىڭ يگىلىكتى ىسىمىزگە وسىنىڭ سەپتىگى ەرەكشە ءتيدى.
– بۇل ءىستى وزىڭىزبەن قاتار وتىرىپ ىسكە اسىرعان وقىمىستىلار دا از بولماعان شىعار؟
– دۇرىس ايتاسىڭ, «26 تاريح» قامتىلعان قىتايدىڭ يەروگليفىندە جازىلعان دۇنيەنى وقۋ كۇلتەگىندى وقۋدان كەم بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە وزىمىزگە قاجەتتىسىن تاۋىپ سۇرىپتاپ الۋدا دا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرۋگە تۋرا كەلدى. وسىنداي جانكەشتى ءىستى اتقارۋدا قاھارمان مۇقان ۇلى, ابدىلدابەك اقشتاي ۇلى, كاكەش قايىرجان ۇلى, سامۋدين العازى ۇلى, شادىمان احمەت ۇلى سەكىلدى تارلان اۋدارماشىلار ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولدى. سۇرىپتاۋ ىسىندە قاھارمان مەن قىتاي عالىمى ءشو زۇڭ ەرەكشە تەر توكتى. جۇدىرىقتاي جۇمىلعاننىڭ ناتيجەسىندە ءار تومى 40-50 باسپا تاباقتان تۇراتىن تاريحي ءجادىگەردىڭ العاشقى تومى – 1998 جىلى, ەكىنشى تومى 2003 جىلى, بەيجىڭدەگى «ۇلتتار» باسپاسىنان شىقتى. قازىرگە دەيىن 3 تومى جارىق كوردى, ءتورتىنشى تومى باسپاعا تاپسىرىلدى. جۇمىس جالعاسىن تابۋدا. قازىرشە ءبىز 5-6 توم دەپ وتىرمىز. ودان دا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. تەك وسى جۇمىستى ۇلت ءۇشىن دەپ جالىقپاي جالعاستىرا بەرسەك دەگەن تىلەگىمدى بىلدىرە كەتسەم دەيمىن. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى دە ەسكە سالار بولسام, «26 تاريح» 200 تومنان تۇرادى. بۇعان پاتشا سارايىندا ساقتالعان قۇپيا شەجىرەلەردى قوسىڭىز. ۇشان-تەڭىز دۇنيە.
– قازاق ەلى تاريحشىلارىمەن بايلانىستارىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– قازاق ەلىمەن بايلانىسقا كەلسەك, ءوزىم 2002 جىلعى قۇرىلتايعا كەلىپ قاتىستىم. كيەلى تۇركىستانعا تۇنەپ, تۇگەل جۇرتىمدى كوردىم. ونىڭ الدىندا ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا كەلىپ, «اباي جانە قىتايداعى قازاقتاردىڭ ادەبيەتى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ەدىم. ەلباسىنىڭ كەمەل ءسوزىن ەستىپ, جانىم جادىرادى.
تاريحتى زەرتتەۋ جاعىنا كەلسەك, قىتايداعى قازاق عالىمدارى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىن اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باسقارىپ وتىرعاندا بارىس-كەلىسىمىز جاندى ەدى. مامبەت قويگەلدىنىڭ تۇسىندا دا سول ءۇردىس جالعاستى. اسىرەسە, ءتورت قۇبىلاسىن جاقسى بىلەتىن جوعارىدا ايتقان ەكى عالىم «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاقتارعا قاتىستى دەرەكتەرگە» ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ ەدى. شىعارۋعا نيەت تە تانىتقان. ءۇش جاقتى كەلىسىم-شارتقا دا وتىرعانبىز. ءبىرىنشى تومى 2006 جىلى «ونەر» باسپاسىنان جارىق كوردى. قالعان تومدارىن كيريلليتساعا ءتۇسىرىپ دايىنداپ وتىرمىز. جالپى, «26 تاريح» بولاشاقتا اتاجۇرتىمىزدا جارىق كورەدى دەگەن سەنىمدەمىن. دەگەنمەن, جاقسى تۇسىنىسكەن ازاماتتاردان كەيىنگى جەردە بۇل ءىس ءسال توقتاپ تۇرعان ءتارىزدى. كەيبىر باسشىلىقتا وتىرعان باۋىرلارىمىزبەن اۋدارماشى ارقىلى سويلەسەتىن دە كەزدەر بولىپ جاتادى. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن», دەپ قازاق ەلىنىڭ قىتاي مەملەكەتىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان جانىبەك كارىبجانوۆ كوپ ونەگەلى ءىس اتقاردى. ءبىزدىڭ قازاقستانمەن بەرىك قاتىناسىمىزعا دا سەپتىگى ءتيدى. سول ازاماتتىڭ تاپسىرىسىمەن «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى» دەگەن كىتاپ 2005 جىلى ۇرىمجىدە كيريلليتسا ارپىمەن باسىلىپ شىعىپ, اتاجۇرتىمىزعا جەتكىزىلدى. كىتاپتا قامتىلعان تاريحي دەرەكتەردىڭ قىتايشا ءماتىنى دە قوسا بەرىلدى. كەزىندە ەلشى مىرزا «26 تاريحتىڭ» قازاقستاندا جاريالانۋىنا دا ىقىلاس تانىتقانىن ايتا كەتسەم دەيمىن.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1998 جىلدى «تاريح جىلى» دەپ جاريالاعانى ءمالىم. سوعان وراي, الماتىدا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سۋ بيحاي ەكەۋمىز قاتىسىپ, قازاق تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇرگەش قاعاناتى ءجونىندە بايانداما جاسادىق. اسىرەسە, ءبىز قازاق تاريحىنىڭ قىتايدا زەرتتەلۋىنە جەتە ءمان بەردىك. قازىرگى بار تىرلىگىم ءومىر بويى زەرتتەگەن قازاق تاريحى تۋرالى ەڭبەكتەردى, قىتايدىڭ ەجەلگى جازۋىندا كورسەتىلگەن وتانىمىز تۋرالى دەرەكتەردى وزىمىزدە عانا جاريالاپ قويماي, اتا-بابامىزدىڭ التىن مەكەنى, ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان قازاق توپىراعىندا جاريالاپ, تامىرىن سول جەردە جايعىزىپ, ۇلت تاريحىنىڭ ماۋەلى ءبىر بايتەرەگىن تۇرعىزسام دەگەن اسىل ارمان جاتسام دا, تۇرسام دا ويدان ەش كەتپەيدى.
اڭگىمەلەسكەن مامەت,
قحر,
ءۇرىمجى قالاسى.
