شىرايلى شاڭىراق
جۇما, 10 اقپان 2012 8:15
تالدىقورعانداعى دوستىق ءۇيى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىنا جاڭا لەپ بەرىپ وتىر
دوستىق پەن ىنتىماق قۇشاعىنداعى ەلىمىز وتكەن جيىرما جىلدا تالاي اسۋلاردى باعىندىردى. وسى ورايدا قالانىڭ شىعىسىنداعى ارحيتەكتۋرالىق جاعىنان اسەم دوستىق ءۇيى شىرايلى شاڭىراققا اينالعان. مۇندا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتىلى باسقا, تىلەگى ءبىر ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قوسىپ, العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداپ كەلەدى.
وسى ءبىر تاريحي كەزەڭدەگى كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار تۇڭعىش پرەزيدەنت – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ىسكە اسقانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز.
جۇما, 10 اقپان 2012 8:15
تالدىقورعانداعى دوستىق ءۇيى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىنا جاڭا لەپ بەرىپ وتىر
دوستىق پەن ىنتىماق قۇشاعىنداعى ەلىمىز وتكەن جيىرما جىلدا تالاي اسۋلاردى باعىندىردى. وسى ورايدا قالانىڭ شىعىسىنداعى ارحيتەكتۋرالىق جاعىنان اسەم دوستىق ءۇيى شىرايلى شاڭىراققا اينالعان. مۇندا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتىلى باسقا, تىلەگى ءبىر ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قوسىپ, العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداپ كەلەدى.
وسى ءبىر تاريحي كەزەڭدەگى كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار تۇڭعىش پرەزيدەنت – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ىسكە اسقانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلدىڭ كوپ ەتنوستى حالقىنىڭ مۇددەلەرىن كورسەتەتىن بىرەگەي ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسسا, ءوڭىردى مەكەن ەتكەن بارلىق ەتنوستاردى ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني تۇرعىدان توپتاستىرىپ, وتانشىلدىق, ەلجاندىلىق قاسيەتتەر مەن قازاقستاندىق جاراسىمدىلىقتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتاپ, سان قىرلى جۇمىستى جالعاستىرعانى, ءارينە, قۇپتارلىق.
دوستىقتىڭ التىن بەسىگى سانالعان جەتىسۋ جەرىندە ۇستانىمى مەن سەنىمى جىلدار بويى نىعايعان 71 ەتنومادەني بىرلەستىك ءار ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءتالىمدى تاجىريبەسىن جيناقتاپ ۇلگەرگەن. ءتۇرلى مادەنيەت پەن سالت-داستۇرلەر مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتى توڭىرەگىندە توعىسىپ, ءوركەندەۋىنە بەرىك نەگىز قالانعانىن كورگەندە كوڭىل تولادى.
جەتىسۋ جەرىندە 1 ميلليون 900 مىڭعا جۋىق حالىق تۇرسا, سولاردىڭ 1 ميلليون 286 مىڭى قازاق, قالعان 32,3 پايىزىن وزگە 103 ەتنوس وكىلدەرى قۇرايدى. ولاردىڭ ىشىندە 320 مىڭنان استام ورىس, 151 مىڭنان استام ۇيعىر, 16 مىڭعا جۋىق ازەربايجان, 17 مىڭنان ارتىق كورەي, 13 مىڭنان استام كۇرد پەن تاتار, 6 مىڭعا جۋىق چەشەن, 2 مىڭداي دۇنگەن مەن پولياك جانە تاعى باسقا ەتنوستىق توپتار تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىك تۋىن جوعارى ۇستاۋدا.
قاي كەزدە دە جۇيەلى جۇمىس قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى زاڭدى, ەل بىرلىگى دوكتريناسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن قارجى كولەمى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ بيۋدجەتى 5 ميلليون تەڭگەگە جەتەر-جەتپەس بولسا, ءبۇگىندە 50 ميلليوننان اسىپ, 10 ەسەگە ارتقان. وتكەن جىلى وبلىستىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە مەرەيتويلىق ءمادەني-كوپشىلىك شارالار وتكىزۋگە 11 ميلليون 500 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, 23 ءبىرلەستىكتىڭ ارقايسىسىنا ارنايى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, ۇلتتار دوستىعى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, سالت-داستۇرلەر مەن تىلدەرگە, وزگە دە مادەني شارالارعا وراي بىرقاتار كەزدەسۋلەر مەن مازمۇندى كەشتەر ءوتتى.
ەلباسىنىڭ «2011 جىلدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىعى وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ ارنايى جوسپارى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءجۇيەلى جالعاسىپ, مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ كۇندەلىكتى جۇمىس اۋقىمىنداعى ءماندى شارالارعا ۇلاستى.
ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى, ءاربىر ەتنوستىڭ ءتىلىن, ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىك نەگىزىندە شىنايى بىرلىككە كەلۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى ەكەنى انىق. بۇل باعىتتا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەل ازاماتتارىن بىرىكتىرۋشى اسا ماڭىزدى فاكتور ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, اسىرەسە, جاستاردىڭ قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋىنە باسا كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ تياناعىن كەلتىرۋگە اتسالىستى.
وڭىردە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى جىل سايىن كەڭەيىپ كەلەدى. بۇرىن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن ءبىردى-ەكىلى وزگە ەتنوس وكىلىن كەزدەستىرسەك تامسانىپ, تاڭىرقاعانىمىز جاسىرىن ەمەس. قازىرگى كەزدە وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەردە مۇنداي جاستاردىڭ قاتارى جىل سايىن ارتا ءتۇسىپ كەلەدى. ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ ادىستەمەلىك-تاجىريبەلىك ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن دوستىق ۇيىندە ارنايى جاساقتالعان ءبىر عانا ءتىل كابينەتى ارقىلى 3 جىل مەرزىمدە 100-دەن اسا ازامات – ءار ەتنوس وكىلدەرى قازاق ءتىلى مەن ءوز انا تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەندى.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى «مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم», «ءتىلدارىن» بايقاۋلارىنا جانە ءداستۇرلى اباي, ءىلياس, مۇقاعالي وقۋلارىنا بەلسەنە اتسالىسىپ, جەڭىمپازدار قاتارىنان تانىلۋدا. ماسەلەن, كوكسۋ اۋدانىنداعى ورىس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتۋگە بولادى. ورتالىقتى «قۇرىلىسشى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى الەكساندر بۋزىكين باسقارىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. مۇندا ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋداعى باعدارلى جۇمىس جۇيەلەنىپ, اۋىلدى كوركەيتۋ مەن جەتكىلىكسىز قامتىلعان جاندارعا قامقورلىق اياسى كەڭي تۇسكەن. جاستاردى ەلجاندىلىققا باۋلۋ, ىزگى قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە دە بىرلەستىك مۇشەلەرى بەلسەنە قاتىسادى.
وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى «ءانىم سەنسىڭ, استانا!» كىتابىن جارىققا شىعاردى. وندا وڭىردەگى اقىندار مەن سازگەرلەردىڭ وتانىمىزدىڭ باس قالاسىنا دەگەن جۇرەك ءلۇپىلىن سەزۋگە بولادى. ءار ۇلتتىڭ ءتىلى باسقا بولعانىمەن, ءۇنى مەن ءۇمىتى ءبىر ەكەنىنە وسىدان-اق كوز جەتكىزەمىز. اسسامبلەيانىڭ جىل وتكەن سايىن رەسەي, قىتاي, ۋكراينا, پولشا, كورەيا, تۇركيا سياقتى مەملەكەتتەرمەن بايلانىسى نىعايا تۇسكەن. اتالعان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى دوستىق ۇيىندەگى سلاۆيان حالقىنىڭ مادەنيەتىنە ارنالعان, الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ شىعارماشىلىعى مەن «پۋشكين جازى» فەستيۆالدەرىنىڭ ءجيى قوناعى بولۋىمەن بىرگە, وڭىردەگى قولعا الىنعان جۇمىستاردى جوعارى باعالايدى.
وتكەن جىل تاريحتا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىمەن ەستە قالعانى انىق. وسىعان بايلانىستى «تاۋەلسىزدىك – بارشانىڭ باقىتى», «ەڭبەگىمىز – ەل مەرەيىنە», «قازاقستان – مەنىڭ وتانىم», تاعى باسقا تاقىرىپتاردا اعا بۋىن مەن جاستار اراسىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. وندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى وتكەن قيىن كۇندەر مەن بۇگىنگى باقىتتى ءومىردى سالىستىرىپ, ومىرىمىزگە لايىقتى ورەندەر تاربيەلەۋگە باعىتتالعان ماقساتتى جۇمىسقا ۇلەستەرىن قوستى.
ماسەلەن, كورەي ۇلتىنىڭ وكىلى اناستاسيا لي قازاقستاننىڭ الەمدە ءوز ورنىن ويىپ العان, ازيا مەن ەۋروپانى مويىنداتقان ەل ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتادى. قازاقستان – تۋعان جەرىم, وتانىم. بۇگىن اقىل تارازىسىنا سالىپ, باعا بەرۋ, عاسىرلار توعىسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق مەملەكەتى, ونىڭ ىشىندە 70 جىلدان بەرى قۇشاعىنا باسىپ, تۋعان باۋىرىنداي ساناعان كورەي ۇلتىنىڭ ءومىرى تۋرالى ايتۋ مەنىڭ پارىزىم, دەگەنىنىڭ ءوزى ونىڭ ۇلتىمىزعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ دالەلى.
ونىڭ بۇلاي ايتۋىنىڭ ءجونى بار. ويتكەنى, اكەسى ۆاسيلي ەسكەلدى اۋدانىنداعى قارابۇلاق كەنتىندەگى ورتا مەكتەپتە مۇعالىم. قازاق سىنىپتارىنا دەنە شىنىقتىرۋدان ساباق بەرەدى. اناسى ليديا ورالمانداردى قۇجاتتاندىرۋ ىسىمەن اينالىسادى. ەكەۋىنىڭ دە جۇمىسى مەملەكەتتىك تىلمەن تىعىز بايلانىستى. وتباسىندا ولار قازاق تىلىندە سويلەپ, ۇلتىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن قاستەرلەيدى. سونداي-اق نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى لەنا كونوۆالوۆا دا جيىنداردا ۇلتىمىزدىڭ قوناقجايلىعى مەن كەڭپەيىلدىلىگىنە بايلانىستى اڭگىمەنى ارىدەن باستايدى. كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرى باس قوسقاندا يۆان ليگاي قازاق اندەرىن مانەرىنە كەلتىرە شىرقايدى. وسىلايشا دوستىق ءۇيى وڭىردەگى ەتنوستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, نيەتىن توعىستىرادى, بىرلىك پەن ىنتىماققا ۇندەيدى. مۇنداي جاندار وڭىردە جۇزدەپ كەزدەسەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرىن وزگەگە ۇلگى ەتۋ ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى جۇمىستى جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ايتقان ءجون.
بيىلعى 2012 جىلى دا وڭىردە قوعام دامۋىنا ەرەكشە اسەر ەتەتىن ۇتىمدى ىستەردەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر شەت قالمايدى. دوستىق ۇيىندە ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارعا بايلانىستى باعدارلى باستامالار وتەتىنىن وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى عابيت تۇرسىنباي ەرەكشە ايتادى. ارينە, بۇعان كۇمان جوق. ويتكەنى, بۇگىنگى ۋاقىت وسىنى تالاپ ەتەدى. حالقىمىز «قوسىلعان ەل – وزار, ايىرىلعان ەل – ازار» دەپ تەگىن ايتپاعان. دەمەك, بىرلىك پەن تىرلىك جاقسىلىققا جول اشاتىنىن ۇمىتپاي, بىرلىگىمىزدىڭ تىزگىنىن بەرىك ۇستايىق.
كۇمىسجان بايجان,
الماتى وبلىسى.
