1. قازىر ادەبي بايگەلەر مەن بايقاۋلار كوپتەپ ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. وسىنىڭ شىن ادەبيەت جاساۋعا سەپتىگى تيە مە؟
2. ءبىزدىڭ ەلدە ادەبي بايگە جاريالانسا نەگە كارى-جاسى تۇگەل شابىلىپ قاتىسادى. وسىنىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق سەبەپتەرى قانداي؟
3. قازىر جۇلدەگەرلەرگە «تۇسىنىستىكپەن» قارايتىن بولدىق. بايگە – شارتتى. بۇگىن سەن, ەرتەڭ مەن الامىن. وسىنى تۇسىندىك. وسى دۇرىس قيسىن با؟ قالاي ويلايسىز؟
جادىرا شامۇراتوۆا, جازۋشى.
1. ادەبي بايگەلەر مەن بايقاۋلار جاس تالانتتار ءۇشىن مۇمكىندىك دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق, ول مىندەتتى تۇردە ءادىل باعالانۋى ءتيىس. كەلەشەكتە شەتەلدەگىدەي (مىقتى رومانيستەرگە, ونىڭ ىشىندە عۇمىرنامالىق شىعارما جازۋشىلارعا دجەيمس تەيت اتىنداعى, بالالار ادەبيەتىنە استريد ليندگرەن اتىنداعى, بۋكەر سىيلىعى) تاعايىندالىپ, بىراق, اسا جوعارى تالاپپەن, بىرىڭعاي وقىرماننىڭ تالقىسىنا سالا وتىرىپ, ءار بەس جىلدا نەمەسە ءۇش جىلدا بەرىلىپ تۇرسا, بۇل ادەبي شىعارمالاردىڭ ساپاسىنا, كوركەمدىك دەڭگەيىنە اسەر ەتەر ەدى.
2. بالا سياقتى مىنەزىمىز دە بار. جۇرتتان قالمايمىن دەپ تىراشتانۋ, قوتىر تاي بولسا دا قوسىپ, سونىڭ تىلەۋىن تىلەۋ... مەنىڭشە, بۇل دا بيىك ينتەللەكتكە قاتىستى تاڭداۋ, بارا-بارا تالعامپازدىققا دا, ءار ىسىمىزگە سىن كوزبەن قاراۋعا دا كەلەمىز. نەگىزىنەن بايقاۋلار جاستارعا ارنالعان دەپ ەسەپتەيمىن, ولار ءوز مۇمكىندىگىن ءوزى دە بايقاپ, وزگەلەردىڭ دە كوزىن جەتكىزىپ, وسى جولدا شاربولاتتاي قايرالىپ, شىڭدالۋى ءۇشىن تەر توگۋى ءتيىس. ال, كىل تانىمال, ساقا شىعارماشىلىق يەلەرى قاتىساتىن بايگەنىڭ پلانكاسى اناعۇرلىم جوعارى بولسا ونىڭ دا بەرەرى كوپ. سوندا ولار بالا-شاعامەن ارالاسىپ جۇرمەي, وزدەرىنىڭ ومىرلىك, شىعارماشىلىق بازاسىنىڭ ناتيجەسىندە تەك قازاق ەمەس, وزگە ۇلىس تا مويىندايتىن, تاريحي, نوبەلگە لايىقتى شىعارمالار بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان, بايگە بولعانى دۇرىس, تەك ول شۇلەن تاراتۋدى ماقسات ەتكەن ەمەس, ادىلدىكتى تۋ ەتكەن, انىق جاقسى شىعارما بەرەتىن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادەبيەتكە ءبىر تامشى بولسا دا ۇلەس قوساتىن بايگە بولۋى شارت.
3. راس, بايگەنىڭ شارتتى ەكەنى انىق, تالاي مىقتى جازۋشىلار بايگەسىز دە ادەبيەتكە ادال قىزمەت ەتتى. ال, ەندى جۇلدەنى كەزەكتەسىپ الۋ دەگەندى ميىما سىيعىزا المايمىن. بايگە بولعاسىن جابى دا, ماستەك تە العا ەنتەلەيدى, دەگەنمەن ىشىندە وزەگى, ءنارى بار وزىق شىعارمالار مىندەتتى تۇردە بولادى جانە ولار كوزگە ىلىنبەي, ەلەۋسىز قالسا وبال, قيانات بولماق.
نۇرلان قابداي, جازۋشى.
1. جۇلدە جازۋشى نە اقىننىڭ دارىنىن شىڭدايدى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. جۇلدە – بار بولعانى الەۋمەتتىك كومەك. دەمەك ونىڭ قالامگەر از ۋاقىت بولسا دا (جۇلدەنىڭ كولەمىنە وراي) الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا سەپتىگى تيەر. الايدا قارنى توق, قولى بوس ادەبيەتشىنىڭ ءبارى جاقسى شىعارما جازا بەرمەيدى عوي... «وسى بايگەگە انا پالەنشە دە قاتىسىپ جاتقان شىعار. جۇلدەنى سول الىپ كەتەر مە ەكەن. وسى جولى قايتسەم دە بايگەگە ىلىگۋىم كەرەك» دەپ جانتالاسىپ شىعارما جازىپ جاتقان قالامگەردى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. نەمەسە جىلىنا بىرەر ءتۇيىر بىردەڭە جازىپ قويىپ, ونىسىن ەش جەرگە جاريالاماي كەزەكتى بايگەنىڭ جاريالانۋىن كۇتىپ جۇرەتىن ادەبيەتشىنىڭ جاعدايىن ويلاپ كورىڭىز. مەنىڭشە, الدىمەن قالامگەردىڭ قولىنا گرانت ۇستاتىپ, سوسىن جاقسى شىعارما تالاپ ەتۋ تاجىريبەسى ارعى-بەرگى تاريحتا ءبىرشاما جاقسى تۋىندىلاردىڭ جازىلۋىنا سەپ بولعانىن قاپەرگە الۋىمىز كەرەك شىعار.
2. بىزدەگى الدەبىر ادەبي بايگەگە جاس-كارىسىنىڭ ولەرمەندەنە لاپ قوياتىنى – ءوزىن سىيلىقتان, جۇلدەدەن بيىك قويا المايتىن ۇساقتىقتا جاتىر-اۋ. ەكىنشىدەن, ءوزىنىڭ داۋسىز بايگەدەن كەلەتىنىنە دەگەن زور سەنىمنىڭ «كۇشى». ۇشىنشىدەن, ارينە, جۇلدە الىپ, جىرتىعىمدى ءبىر جاماسام دەگەن الەۋمەتتىك ءۇمىت. تيىسىنشە شاپانى قىرىق شوقپىت جازارمان بايگە تالعاسىن با؟..
3. بايگە ءبولىسۋ قارساڭىنداعى «بۇگىن – سەن, ەرتەڭ – مەن» قيسىنى باياعىدان بار نارسە عوي. بىراق كەشىكپەي ول ادەت تە جويىلار. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, بايگەنىڭ ونلاين تۇردە اشىق وتۋىنەن بىردەڭە كۇتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, بايگە جاريالانعان كەزدە قازىلاردىڭ قۇرامى دا جاريالانسىن. سوندا شىن تالانت پەن كەمتالانتتىڭ قالاي-قالاي جۇلدە العانى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى بولادى...
بولات ءمۇرسالىم, ادەبيەتتانۋشى:
1. ادەبي بايگەلەر شىن ادەبيەت تۋدىرمايدى. شىن ادەبيەت بايگەسىز, ءمۇشايراسىز تۋادى. بىراق, ادەبي بايگەلەردىڭ كوبەيگەنى – دۇرىس ءۇردىس. بايگەلەر ادەبي ورتاعا قانداي دا ءبىر قوزعاۋ سالادى.
2. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ اعامىز ستەندالدىڭ ءبىر اڭىز ءسوزىن ايتىپ ەدى. «سونشاما ۇلى روماندارىڭىز بار, سىزگە وسى اتاق پەن سىيلىق نە كەرەك؟» دەپ سۇراعان ادامعا ستەندال: «بۇل اتاقتىڭ ءبارى مەنىڭ بەيكۇنا شىعارمالارىمدى قورعاۋ ءۇشىن كەرەك» دەپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ستەندال سياقتى بەيكۇنا ونەرىمدى قورعاۋ ءۇشىن بايگەگە قاتىستىم دەگەن ادامدى كورگەن جوقپىن. پاتەردە تۇرىپ, جالاقىسىنىڭ باسى قۇرالا بەرمەيتىن جاستار جاعى ازىن-اۋلاق اقشاسى ءۇشىن, جاسى ۇلكەندەر اتاعى ءۇشىن تالاساتىن سياقتى.
3. «زاكون قۋاتى قولىمدا بولسا», ءبىر اقىن ءبىر جىلدا ون بايگەنى ۇتسا, ونىن دا سول اقىنعا بەرەر ەم. لايىقتى شىعارماسى بولسا, العانى ءجون. «بىلتىر باۋىرجان الدى, بيىل باقىتجان السىن», «سەن «دارىندى» الدىڭ, ول «توبىلعىنى» السىن» دەگەن تۇسىنىك بولماۋى كەرەك. بايگە دە, سىيلىق تا تەك قانا شىعارماعا بەرىلۋى ءتيىس. «ادەبيەتكە ەڭبەگى سىڭگەن», «ومىرىندە ءجوندى ءبىر سىيلىق الماپتى» دەيتىن اعايىنگەرشىلىك ادەبيەتكە جۇرمەيدى.
ىرىسبەك دابەي, اقىن-جازۋشى:
1. شىن ادەبيەتتى, مىقتى شىعارمالاردى بايگەلەر مەن كونكۋرستار تۋدىرمايدى. ول جەكە شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ ىشكى پوتەنتسيالى مەن ىدەنىسىنە تاۋەلدى دۇنيەلەر. بايقاۋلاردا توپ جارعان نەمەسە مارەگە جەتپەي قالعان شىعارمالاردىڭ ىشىندە دە, ارينە ساۋساقپەن سانارلىق بولسا دا جاقسى ەڭبەكتەر كەزدەسەدى. بىزدە كوپ كونكۋرستار ناۋقاندىق, يدەولوگيالىق ماقساتتارعا بايلانىستى ءوتىپ جاتادى. شەر تولقىسا شىعاتىن وي تۇبىندەگى اسىل سوزگە كەيدە سولاي «تۇساۋ» تۇسەدى. ونداي سانانىڭ باقىلاۋىمەن تۋعان شىعارمالار تازا ونەر وجدانىنا كەرەعار. ول شىعارمالار بۇرىنعى كلاسسيك اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ لەنين تۋرالى, پارتيا تۋرالى مايىن تامىزىپ جازسا دا, بۇگىنگى كۇنى تۇككە تاتىمايتىن ارتىق ءونىمى ىسپەتتەس.
2.شىنىن ايتقاندا بىزدەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازىپ-سىزعان دۇنيەلەرىنە (مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن كىتاپتارى شىعىپ جاتاتىن قالامگەرلەرگە) تولەنەتىن قالاماقى تىم ماردىمسىز. كونكۋرس, بايقاۋلار بولسا, جاسى بار, جاسامىسى بار ۇلارداي شۋلاپ سول توڭىرەكتە جۇرەتىنى سوندىقتان شىعار دەپ ويلايمىن. جاسامىس ساقالىنا, جاس جالىنىنا سەنىپ, الگى «بازار» ۇلكەن دۇبىرگە اينالادى. كەيدە ءوز قولى ءوز اۋزىنا ەركىن جەتەتىن كەيبىر كىسىلەردى دە سول ماڭايدان كورگەندە بۇل قۇبىلىستىڭ الەۋمەتتىك جاعدايدان بولەك قىرى دا قىلاڭ بەرەدى. ياعني, قالامگەردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇمىتا الماۋى, «ۇنەمى نازاردا ءجۇرۋ كەرەك-ءتى» ماقسات قىلعان پسيحولوگيالىق «سىرقاتى» دەسە بولاتىن شىعار. «الەمدى تۇگەل مەن كورىپ, ەشكىم مەنى بىلمەسە...» دەگەن شاكارىم فيلوسوفياسىن عىلىمي تىلدە دەرەفلەكسيا دەيدى. ول بيىككە جەتۋ قيىن عوي, شىركىن. مۇقتاجدىق پەن ءناپسى جەتەكتەگەن سوڭ, ارينە الگى «بازاردا» قارامىز كوبەيمەي, قايتسىن؟
3. كونكۋرسقا قاتىسقان ادام ورىن السام, جۇلدەلى بولسام دەپ قاتىسادى. «جۇلدەنى كەشە مەن, بۇگىن سەن الدىڭ. ەرتەڭ اناۋ الادى» دەگەن تۇسىنىك دۇرىس ەمەس. بايگەگە قاتىسۋشىنىڭ ونداي ويى بولسا, تۋ باستا ول دوداعا جولاماۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي بۇل تۇسىنىكتى كونكۋرسقا قاتىسۋشى ەمەس, سوعان تورەلىك ەتەتىن قازىلار قالىپتاستىرا باستاعان سەكىلدى. قازىر قۇرامى اسا كوپ وزگەرە بەرمەيتىن ول ءادىل قازىلار القاسىنىڭ بۇل «دەموكراتياسى» دۇرىس ەمەس. مىقتى ما, مىقتى شىعارما جۇلدە الۋى كەرەك. وتكەن-كەتكەندى ساناپ, قىلىعىمىز جالپىعا «جاناشىرلىق» بولسا, ونەر قايدا قالادى؟ سوسىن بىزدە جىلىنا بالەنباي كونكۋرس, بايگە ءوتىپ, قاعاناعىمىز قارق, ساعاناعىمىز سارق بوپ جاتادى. ال نەگە جاڭاعى كوپ ادەبي شىعارمالار الەمدىك فەستيۆالدەردەن ورىن الىپ, ول وزگە تىلدەرگە اۋدارىلىپ, سۇرانىس تۋدىرمايدى؟ بۇل دا ءبىر ويلاناتىن ماسەلە. بۇل جاعىنان قازاق كينوسى الدەقايدا وزىق سەكىلدى.
ءومىرجان ابدىحالىق, جازۋشى:
1. وسى شىن ادەبيەت دەگەن قانداي ادەبيەت؟ ءبىز اۋەلى وسىعان جاۋاپ ىزدەسەك كەرەك ەدى. وعان جاۋاپ ىزدەپ جاتقان جوقپىز. دەمەك شىن ادەبيەتتىڭ اۋىلىنا ءالى جەتكەن جوقپىز. سودان بولسا كەرەك, بايگەلەر مەن كونكۋرستار قالامگەرگە قولداۋ بولىپ, ادەبيەتتىڭ دامۋىنا سەبى تيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەگەر بايگە بىتكەن قالامگەردى ءوسىرىپ, ادەبيەتتى كوركەيتەر بولسا, ءسىز بەن ءبىز قازىر تاۋەلسىز ادەبيەتتىڭ گاۋھار عاسىرىنىڭ وقىرمانى اتانىپ, قايناعان ادەبي پروتسەستى باقىلاپ وتىرار ەدىك. شىعارمانى اقشا جازبايدى, ادام جازادى. اقشا – مۇمكىندىك قانا. ال سول بايگەلەر مەن كونكۋرستار بەرەتىن اياقاستى از مۇمكىندىككە قالامگەر دايىن با؟ ياعني, ونىڭ شىن ادەبي شىعارما دايىندىعى, قالام قۋاتى جەتە مە؟ مۇنىڭ جاۋابىن ءار جازارمان ءوز جازۋىنان تابار. تاپسا...
2. قاتىسۋ-قاتىسپاۋ اركىمنىڭ ءوز ءىسى. ءوزىن جازۋعا ارناعان ادام ءۇشىن ادەبي بايگەلەر كىرىستىڭ جالعىز كوزى. ەندى ءبىر توپ ءۇشىن ول تۇرمىسىنا ءسال دە بولسا سەپ بولۋعا سەبەپ. تۇرمىسى ءتۇزۋ, باقۋاتتى قالامگەرلەرگە بايگە اراگىدىك بابىندا ەكەنىن ءوز-وزىنە دالەلدەۋ ءۇشىن قىزىقتى دۇنيە شىعار. پسيحولوگيالىق جاعىنان العاندا, كادىمگى ادەت قوي. توپتان قالماۋ, جوڭكىلگەن جازارماننىڭ ىشىندە ءجۇرۋ, اۋىزدان تۇسپەۋ. ءبىر ءسات بولسىن جۇرت نازارىنا ىلىگۋ, بار ەكەنىن سەزىنۋ.
3. «تۇسىنىستىكپەن» قاراماساڭىز قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ جىبەرەتىن ادەبي مىنەز باياعىدان بار, ءبىز ايتپاي-اق, بىلەسىز, ءىشىڭىز سەزەدى. سوسىن الامانداعى ءار جۇيرىكتىڭ يەسى بولاتىنى سەكىلدى ءار ادەبي بايگەنىڭ يەسى بار. يەسىز, ەن-تاڭبا سالىنباعان نارسە بولماي ما دەپ قورقام... بالكىم عايىپ-تايىپ قازىلاردىڭ بىردەن بارىنە ۇناعان كەيبىر شىعارمالاردىڭ جولى بولىپ تا جۇرگەن شىعار. كوپكە توپىراق شاشپايمىز. قيسىننىڭ دۇرىس ياكي بولماسا بۇرىس بولۋى ماڭىزدى ەمەس سەكىلدى, باستىسى, قيسىنعا كەلىپ تۇرسا بولدى...
ءتۇيىن: ءبىز شىندىققا ەمەس, قيسىنعا سەنەتىن حالىقپىز. وسى ءسوزدى تۇرسىنجان شاپاي ايتتى-اۋ دەيمىن. قالاي دەگەندە دە قيسىنعا كەپ تۇرسا, سەنبەسكە دە امال جوق. مادەنيەتتى حالىققا ادەبيەت كەرەك. جۇيرىكتەردى انىقتايتىن بايگە دە قاجەت. ال ونىڭ ءوز مادەنيەتى قاي شامادا بولادى, ول, ارينە ۇيىمداستىرۋشىلارعا بايلانىستى. بايگە سايىن شاڭداتىپ كەلە جاتاتىن جۇيرىكتەرىمىزدىڭ دە اياعىنا جەم تۇسپەگەي!
ازىرلەگەن باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
