*بىردە...
ء بىر جيىندا ءسوز جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى بولىپ, ءسوز العان اقىن-ساتيريك ءىنىسى قاجىتاي ءىلياسوۆ:
– قابدەشتى شەكارادان الىپ وتكەندە ارقالاپ ەدىم, سوندا ارقامداعى ادام ەمەس, ءبىر دوربا رومان ەكەنىن قايدان بىلەيىن! – دەگەن ەكەن.
***
سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى كەزىندە بىرەۋلەر بەلگىلى ساتيريك قاجىتاي ءىلياس ۇلى تۋرالى پاروديا جازىپتى. سول پاروديا گازەت بەتىنە شىققاندا قاجىتاي اعامىز اشۋلانىپ, گازەتتى بەلىنەن ۋماجداي ۇستاپ باس رەداكتوردىڭ كابينەتىنە شىتىرلاپ كىرىپ بارىپ: «بۇل نە دەگەن ادىلەتسىزدىك؟!» دەگەن عوي. سوندا سەيداعاڭ ساسپاي: «قاجىتاي, سەنىڭ قاتتى اشۋلانعانىڭا قاراعاندا, مىنا نارسە دۇرىس جازىلعان بولۋى كەرەك», – دەپتى.
مىنەزى قانشا شادىر بولسا دا, ءسوز قادىرىن تۇسىنگەن قاجەكەڭ مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەرگەن ەكەن.
***
قاجىتاي اعامىز ەش ۋاقاتتا ناسىبايىن تاستاماي, ءتىپتى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ سەكىلدى مادەنيەتتى اتادى ەكەن. ءبىر كۇنى اعامىز اۋرۋحانانىڭ جانساقتاۋ بولىمىنە ءتۇسىپ قالسا كەرەك. سونداعى بۇل كىسىنىڭ شاقشاسىن بايقاعان باس دارىگەر: «اعا, سىزگە مىنانىڭ زيانى كۇشتى» دەپ ناسىبايىن الماق بولادى. سوندا قاجەكەڭ ومىرباقي ناسىباي اتقان بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ اتىن اتاپ: «سولاردان اۋليەمىن بە, مۇنى الساڭ مەن ءوز اجالىمنان بۇرىن ءولىپ قالۋىم مۇمكىن, ودان دا ءبىر ۋكول بەر دە, ولتىرە سال!», – دەپتى. دارىگەر دە جازۋشىنىڭ بالاسى بولعاندىقتان قاجەكەڭدى ءۇن-ءتۇنسىز تۇسىنسە كەرەك.
كورگەن بىلگەن
استانا
مۇنداي دا بولادى....
شەتەلدىڭ بارلاۋ قىزمەتى 8 جىل بويى قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ, ءبىر تىڭشىسىن قازاقستانعا جىبەرىپتى. 3 جىلدان سوڭ شاقىرىپ السا, ەشبىر تاپسىرما ورىندالماعان, تىڭشى ەلدىڭ ءبىر دە ءبىر قۇپياسىن بىلە الماعان. اڭ-تاڭ بولعان بارلاۋ قىزمەتى سۇراقتىڭ استىنا الىپ جاتىر دەيدى.
– نەگە بۇلاي بولدى؟ ءبارى ورىسشا سويلەي مە ەكەن؟
– جوق.
– ەندى نەگە ەشقانداي مالىمەت الا المادىڭ؟
– قالاي الاسىڭ, ءوزارا سوزدەرى مىناداي بولسا: ء«اي, الگى, كىم! انا مەنى نەعىلدىڭ با؟ ەندى, ءسال-ءپال نەعىڭدار. سوسىن اناعان ايتا بار, مىنياقتىعىنى انياقا اپارسىن. وياقتاعىنى دا نەتە سالسىن».
***
– بۇگىن وزىمنەن-ءوزىم جۇمىسقا كەشىگىپ قالعان ەكەنمىن دەپ شوشىپ ويانعانىم بار... سويتسەم, كوزىمدى اشىپ بارلاي قاراسام جۇمىس ورنىمدا وتىر ەكەنمىن...
***
گەنەرال-مايور, جول پوليتسياسىنىڭ باس باستىعى پىقىپ اساباسوۆتىڭ جول ءتارتىبىن بۇزباي ايىپپۇل تولەمەگەنىنە وتىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
***
ءبىز عوي كوسموس الەمىنە ناعىز شىمىر, اقىلدى دا دەنساۋلىعى ەڭ مىقتى جىگىتتەردى اتتاندىرامىز, ال بوگدە عالام شارلىقتار بىزگە كىپ-كىشكەنتاي كوگەرىپ-سازارعان تۇقىلدارىن جىبەرەدى دە وتىرادى.
***
نەگە ەكەنى, ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر ميلليارد تەڭگە قولدى بولىپ جىمقىرىلعان ءىس – سول كۇيى اشىلماعان قالپى, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيى قالا بەرەدى...
***
– ءسىز عۇلاماسىز!
– ويپىراي-ءا... ارتىقتاۋ كەتتىڭىز... بىلاي, ءسىز دەمەي-اق سەن دەسەڭ دە بولادى عوي....
شايپاۋ «قاتەكەڭە» ريزامىن!
«قاتەكە» دەپ وتىرعانىم – ۇيدەگى قوساعىم, قامقورىم, قاراشىعىم, اقىلشىم, ارداعىم!.. نەگە بۇلاي اعىل-تەگىل اعىتىلىپ بۇلبۇلشا سايراپ قالدىڭ دەيسىڭ بە!؟.
كۇنىمىز سوعان قاراعالى قاشان!
دالدەي ايتسام – اناۋ جىلدارداعى داعدارىس تۇسىندا مەنىڭ قارام ءوشىپ قارعىباۋ تاقتىم دەسەم بولادى. ياعني, ءبىر مەن ەمەس, ەركەك اتاۋلى جۇمىسسىز سەندەلىپ قۇمىرسقا تەرىپ كەتكەندە, وسى قاتەكەڭدەر اتقا قونىپ الا دوربا اسىنىپ اسقاقتادى ەمەس پە.
ءبىز بالا باعىپ, وتىن جاعىپ ۇيكۇشىك بولىپ, ال انا كىسىلەر قىتاي اسىپ «الا دوربانىڭ» زامانىن جۇرگىزدى ەمەس پە...
سونىمەن, القيسسامدى اياقتاپ, ايتارىمنىڭ توقەتەرىنە كوشسەم – قازىرگى كوپتەن كوشىلگەرى كەتكەن كەردەڭ قالپىم وسى «قاتەكەڭنىڭ» قاھارى... قاھارى ەمەي نەمەنە, بارىمىزدى بازار ارقىلى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ وتىرعان ءبىر ءوزى... ويپىر-اي, ءبىر-اق ساتتە ەرتوقىمنان اۋىپ ءتۇسىپ بار تىزگىندى قاتىن الا قويادى دەپ كىم ويلاعان...
قايتەمىز, كوندىك! «ەردىڭ اتىن قاتىن, يا بايگەدەن كەلگەن اتى شىعارادى», «قاتىن قايراتتانسا قازان قايناتادى», «ايەل پراۆوسى اكەڭنەن ۇلكەن», «حان جارلىعىنان قاتىن جارلىعى كۇشتى», «ەركەك جولداس, ايەلدەن ازىرەيىل دە قورقادى, سەن ادامسىڭ عوي, شىدا!», «قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – ءوز اقىلىڭ قالتاڭدا قالادى», ء«بىر ايەلدىڭ كوتەرگەن جۇگىن ەكى ەسەك كوتەرە المايدى» دەگەن ماندەگى ماتەلدەردى مويىنداۋعا تۋرا كەلدى.
نە كەرەك, شايپاۋ قاتىنعا ريزامىن!
ءپىسسىمىلاسىن, بۇرىنعى بوتەلكەلەس دوستاردان باستاپ, ءبىر-اق كۇندە ولاردى تىيىپ تىپ-تيپىل ەتتى دە, ءوزىمدى دە «اقاڭنان» ءبىرجولا الاستاتىپ, قولىما تاسپيىق ۇستاتىپ ءومىرى ەسىگىن اشپاعان مەشىتكە اپارىپ ءبىر-اق توعىتتى...
شايپاۋلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇرىندارى اۋىلدان اعىل-تەگىل اعىلىپ جاتاتىن اعايىنعا ەسىگىمىز تارس بەكىتىلدى...
ويىن-توي, جىن-ويناق, بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس تە كەلمەسكە كەتتى دەسەك بولادى.
ءتۇز تۇگىل ۇيدەگى ۇلكەندى-كىشىلى كيكىلجىڭ اتاۋلىنىڭ اقىرعى ءسوزىن ءبىر ءوزى كەسىپ ايتادى. بىزدىكى ء«لاپاي تاقسىردان» اسا الماي, تەك ورىنداۋ.
ويپىر-اي, بۇرىنعى شايپاۋ مىنەزىمنىڭ ساپ تىيىلىپ, «قويدان جۋاس, بەتەگەدەن الاسا» كەيىپتى كيگەنىمە دوس تۇگىل, دۇشپانىم دا اڭ-تاڭ. باياعى بايقاماي ايتىپ قوياتىن انايى ءسوزدى ايتپاق تۇگىل, وندايلاردى ەستىگەندە كىرپىشە جيىرىلا قالاتىن مىنەزىمە وزگە ەمەس ءوزىم دە قايران قالامىن.
بۇرىندارى سەرگىپ-سەرپىلۋ ءۇشىن اندا ساندا سىرا-پىرا سياقتى حانالارعا بارىپ تۇرۋشى ەدىم, قاتەكەڭنىڭ شورت كەسۋىمەن ول كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, قازىر ايىنا كەمى ەكى رەت تەاتر سەكىلدى «تۇرمەنىڭ» تابالدىرىعىن توزدىرىپ جۇرگەن جايىم بار. ودان قالسا كەشكىلىك بالا-نەمەرەلەردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ ولارعا ەرتەك, حيسسا-داستان سەكىلدى كىتاپتاردى وقيمىن دەپ ءوزىمنىڭ دە ساۋتىمنىڭ ءبىراز جەرگە جەتىپ قالعانىنا بەك ريزامىن.
نەسىن ايتاسىڭ, بۇعان دا شۇكىرلىك. باسىندا باس يەلىكتى بەرمەي بۇلقىنعان باسىم, كەلە-كەلە كوندىكتىك.
ويلاپ قاراسام, قاتەكەڭنىڭ شايپاۋلىعىنىڭ ارقاسىندا ارقا-جارقا تىرلىك ورناپ... ءوز باسىم, بەس ۋاق نامازىمدى وقىپ, ەرتەلى-كەش سپورتپەن اينالىسىپ... ە, انا بىتىرگەن ماماندىعىما قاراي عىلىمعا دەن قويعانىمدى قايتەسىڭ... بۇلار ءبىزدىڭ ءبىرتۋار بايبىشەنىڭ ارقاسى... بايبىشە دەمەكشى, پالەكەت وتكەندە: «توقال الام دەسەڭ شەتەلدە وقىپ جاتقان تەتەلەس ءسىڭلىم بار, سونى ءوزىم الىپ بەرىپ تويدى اتى شۋلى ارالدا وتكىزەمىز» دەيدى... «تاشكەنتتە اپكەم بار, مەنەن وتكەن سوراقى» دەمەكشى!.. قايتەسىڭ, كونەمىز!
ەرسۇلتان ماعجان
تالدىقورعان
قوجاناسىر حيكايالارى
شامالى ايىرما
اپەندى جالدانىپ جۇرگەن باي كۇيىپ-ءپىسىپ:
– سۇرىپتالعان ون پۇت ءبولىپ الىپ, قىسقا قاراي ۇراعا كومىپ سالىپ ەدىم. ءبىر كۇنى قاراسام سول بيدايدان ءبىر ءتۇيىر ءدانى دە قالماپتى, تىشقان جەپ كەتىپتى ءبارىن دە, – دەيدى.
– مەنىڭ دە وزىڭنەن قارىزعا العان بيدايدان تۇك قالماپتى. تەك قانا شامالى ايىرماسى بار, – دەيدى قوجا.
– ول قانداي ايىرما؟ – دەپ سۇرايدى باي.
– سەنىڭ بيدايىڭدى تىشقان جەپ كەتسە, مەنىڭ بيدايىمدى بالا-شاعا جەپ ءبىتىردى, – دەپتى سوندا قوجاناسىر.
قىسقا دايىندىق
قىس تۇسە باستاعاندا مولدادان:
– قىسقا نە دايىنداپ ۇلگەردىڭ؟ – دەپ سۇرايدى بىرەۋ.
– توڭۋ مەن دىردەك قاعىپ, قالشىلداۋدى دايىنداپ وتىرمىن, – دەپتى مولدا.
ادامدى قايدا اپارادى؟
ءبىر ادامدى جەرلەپ جاتىر ەكەن. اپەندى ۇلى ەكەۋى قارالى توپقا قارسى جولىعادى.
ۇلى:
– نەنى الىپ بارا جاتىر؟ – دەپ سۇرايدى.
– ءبىر ادامدى, – دەپ جاۋاپ قاتادى اپەندى.
– قايدا اپارا جاتىر؟
– بۇل ادامدى التىن-كۇمىسى, ىشەر اسى, سۋسىنى, كيىم-كەشەگى, نان مەن تۇزى جوق مەكەنجايعا اپارا جاتىر.
– سوندا بۇل ادامدى ءبىزدىڭ ۇيگە اپارا جاتىر ما؟ – دەپ تاڭعالىپتى بالا.
قيالداۋعا دا بولمايدى
قوجاناسىر اپەندىنىڭ سورپا ىشكىسى كەلىپ «جالبىز قوسىلعان ءتاتتى سورپا بولار ما ەدى, وھ, ءبىر جاقسىلاپ تويار ەدىم» دەپ قيالداي باستايدى.
كەنەت بىرەۋ ەسىك قاعىپ, ىشكە قولىندا توستاعى بار كورشى ايەلدىڭ بالاسى كىرەدى.
ول:
– انام اۋىرىپ جاتىر ەدى, ازعانتاي سورپا بەرىڭىزشى, – دەيدى.
مۇنى ەستىگەن قوجاناسىر:
– كورشىلەرىم مەندەي بيشارانىڭ نەنى قيالداپ جاتقانىن دا سەزىپ قويىپتى عوي, – دەگەن ەكەن.
ەركەكتەر «ەركەلىگى»
– سەن نەعىپ كەش ۇيلەندىڭ؟
– مۇنداي جاۋاپتى ىسكە قادام باسۋ ءۇشىن تابار تابىستىڭ سەنىمدى دە ءارى ۇزبەي كەلىپ تۇرۋىن ويلادىم.
– ونىڭ ىڭعايى كەلدى مە؟
– ءيا, جاسىم كەلىپ زەينەتاقىعا قول جەتتى.
***
– ايەلىمە قىمبات ساقينا الىپ بەردىم. سودان بەرى ەكى جەتى بولدى مەنىمەن سويلەسپەيدى...
– نەعىپ؟!
– كەلىسىم سولاي بولاتىن.
***
ساياجايدا بالانى الما اعاشىنىڭ ورتا تۇسىنان ۇستاپ العان كورشىسى:
– سەنىڭ اكەڭمەن جاقسىلاپ سويلەسەمىن! – دەپ كىجىنگەندە, بالا اعاشتىڭ جوعارعى تۇسىنا مويىن سوزىپ:
– اكە, كورشى اعاي سىزبەن سويلەسەمىن دەيدى, – دەگەن ەكەن.
***
– بۇگىن مىسىق ساتىپ الدىم.
– نەعىپ؟
– ايەلىم تىشقاننان قورقادى.
– تىشقان قايدان پايدا بولىپ ءجۇر؟
– كەشە ءوزىم اكەلدىم.
– نەعىپ؟
– مىسىق اسىراسام دەپ ويلاپ جۇرگەنمىن...
Múıisti júrgizetin Berik SADYR
