يادرولىق سىناقتارعا قارسى تۇرۋ يدەياسى الەمدىك دەڭگەيدە قولداۋعا يە
جۇما, 7 قىركۇيەك 2012 7:31
عاسىرلار بويى جاۋگەرشىلىك زامانداردى باستان كەشكەن قازاق حالقى تىنىشتىقتىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. مەن ءوزىم ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرىنىڭ ۇلى بولعان سوڭ, كىشكەنتايىمىزدان سوعىستىڭ تەك قانا قاسىرەت اكەلەتىنىن ەستىپ وستىك. ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز تاڭ اتقاندا دا جانە كەش باتقاندا دا, استىڭ باسىندا دا ارقاشان «ەلدە تىنىشتىق بولعاي!» دەپ تىلەپ وتىراتىن.
جۇما, 7 قىركۇيەك 2012 7:31
عاسىرلار بويى جاۋگەرشىلىك زامانداردى باستان كەشكەن قازاق حالقى تىنىشتىقتىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. مەن ءوزىم ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرىنىڭ ۇلى بولعان سوڭ, كىشكەنتايىمىزدان سوعىستىڭ تەك قانا قاسىرەت اكەلەتىنىن ەستىپ وستىك. ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز تاڭ اتقاندا دا جانە كەش باتقاندا دا, استىڭ باسىندا دا ارقاشان «ەلدە تىنىشتىق بولعاي!» دەپ تىلەپ وتىراتىن.
ءبىر عانا حح عاسىردىڭ وزىندە-اق نەبىر زۇلماتتار بولدى. حالقىمىز ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردىڭ زاردابىن شەكتى, ۇلتىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى اشتىق پەن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتار دا بەيبىت ءومىردى قالايدى. كوپتەگەن ۇلت پەن ۇلىستار 1930-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1940-جىلداردىڭ ورتاسىندا تۋعان جەرلەرىنەن ەرىكسىز كوشىرىلىپ, قازاقستانعا اكەلىنگەن بولاتىن. ولار دا سوعىستىڭ قاسىرەتىن, اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ زوبالاڭدارىن از كورگەن جوق. سونداي قيىن كەزدە ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كەلىپ, امان قالىپ, قوناقجاي قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعىن كورگەندەرىن ايتىپ, ۇنەمى ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ ءجۇر.
ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن ەلدە بەيبىتشىلىك ورنادى جانە سوعىس بولعان جوق دەسەك تە, قانشاما ۇرپاق اتوم جارىلىسىنىڭ زاردابىن تارتتى. اتاپ ايتقاندا, بەيبىت حالىق الپاۋىت ەكى ەل – اقش پەن كسرو-نىڭ جانتالاسا قارۋلانىپ, يادرولىق قارۋدى سىناقتان ءوتكىزۋىنىڭ قاسىرەتتى زاردابىن باستان كەشىردى.
1949 جىلدىڭ 29 تامىزى كۇنى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا العاش رەت اتوم بومباسى سىناقتان ءوتكىزىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ ءوز حالقىنان جاسىرىپ جاساعان يادرولىق قارۋلاردى سىناۋ كەزەڭى وسىلاي باستالعان ەدى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا اتموسفەرالىق, جەر ۇستىلىك جانە جەر استىلىق اسكەري جانە «بەيبىتشىلىك ماقساتىندا» دەلىنگەن جەلەۋمەن بارلىعى 500-دەي سىناقتار وتكىزىلگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدە مۇنىڭ بارلىعى جاسىرىن تۇردە وتكىزىلگەن ەدى.
40 جىل ىشىندە قانشاما ۇرپاق قاسىرەت شەكتى دەسەڭىزشى؟! ءار ادام جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاندا, «مەن كەلدىم!» دەگەندەي, وزىنە بارشا جاننىڭ نازارىن اۋدارتىپ, اينالاسىنا قۋانىش سىيلايتىن بولسا, ال سەمەي ءوڭىرىندەگى مىڭداعان ءسابي اناسىنىڭ قۇرساعىنان مۇگەدەك بولىپ تۋدى. سول كەزدە قاسىرەتتىڭ قايدان كەلگەنىن بىلمەگەن وتباسىلار قانشاما؟! وزدەرىنە قول جۇمساعان جىگىتتەردىڭ سانى دا از بولعان جوق. ءومىر بويى بەسىكتە جاتقان جارىمجان بالاسىنىڭ جانىنان شىعا الماي, كۇن سايىن كوز جاسى قۇرعاماعان, جۇرەگى شەرگە تولعان انالاردىڭ وبالى كىمگە؟! پوليگون قاسىرەتى حالىق تاعدىرىندا وشپەس ءىز قالدىردى.
1980-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي حالىق تا بارلىق زارداپتاردىڭ سىناق ايماعىنان بولىپ وتىرعانىن بىلە باستادى. 1989 جىلعى 26 اقپاندا اسا كورنەكتى اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى قۇرىلدى. سىناق ايماعىن جابۋدى تالاپ ەتكەن ميتينگىلەر ۇيىمداستىرىلدى.
ال 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» ايگىلى №409 جارلىققا قول قويدى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ءالى تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ جاساعان باتىل قادامى بولاتىن. ادامزات بالاسىن الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋعا شاقىرۋ, يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇيەلى ءجۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ داۋىسىن الەم جۇرتشىلىعى ەستىدى جانە جان-جاقتى قولداۋعا يە بولدى.
قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ۇيعارىمىمەن 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. سوڭعى ءۇش جىل بويى بۇل كۇن دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە اتالىپ وتۋدە. ال بيىل قازاقستان وسى ەلەۋلى كۇنگە وراي الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارعان شارا وتكىزدى. «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا ءدۇنيە ءجۇزىنىڭ 70-تەن استام ەلىنەن دەلەگاتتار كەلىپ قاتىستى, جاھاندىق ما- ڭىزدى ماسەلە جونىندە وي قوزعاپ, ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە 1991 جىلى سەمەي سىناق ايماعىن جابۋ ارقىلى قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تولىق جانە ءسوزسىز تىيىم سالۋ اكتىسىن, وسىعان وراي «اقىرەت كۇنىنىڭ» قارۋىن جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى جۇزەگە اسىرعانىن ءمالىم ەتتى. ەلباسى الەمدەگى ەڭ ءىرى پوليگونداردىڭ ءبىرى بولعان سەمەي پوليگونىن جابا وتىرىپ, قازاقستان «بەيبىتشىلىك ەپيتسەنترىنە» اينالدى دەگەن ەدى.
ەلباسى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا جان-جاقتى توقتالدى. «ءبىرىنشىدەن, ازىرشە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ جان-جاقتىلىعىنا قول جەتكىزىلگەن جوق. «جاڭا» يادرولىق جانە كەيبىر «تابالدىرىقتاعى» ەلدەر ءتيىستى كەلىسىمنەن شەت قالىپ وتىر», – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشىدەن, ەكى جىل بۇرىن اقش پەن رەسەي اراسىندا ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارىن قىسقارتۋ ۇدەرىسىن جانداندىرعان پاريج كەلىسىمىنە قول قويىلدى. الايدا, بۇل قادام رەسمي «يادرولىق كلۋبتىڭ» قالعان ەلدەرىنە ۇلگى بولعان جوق. ۇشىنشىدەن, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنە الماۋدا. بۇعان «تابالدىرىق» توبىنا جاتاتىن بىرنەشە ەل عانا اياق باسپاي تۇر. بارلىق ەلدەردىڭ اتسالىسۋىنسىز وسىناۋ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى قيىن.
سونداي-اق ءوز سوزىندە ەلباسى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىنىڭ دامۋىن جاھاندىق باقىلاۋ ماسەلەسى رەتتەلمەگەنىن ايتتى. ادامزات بالاسىنىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن باستى ماقسات – يادرولىق قارۋسىز الەم ورناتۋ. وسى ورايدا «يادروسىز الەم بۇل – يادرولىق ەنەرگيانى اسكەري ماقساتتا پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋ دەگەن ءسوز», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ەلباسى ادامزاتتى يادرولىق ءوزىن ءوزى قۇرتۋ ۇرەيىنەن ارىلتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ول ءۇشىن ن.نازارباەۆ: «بارلىق يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن, بۇۇ قولداۋىمەن ءازىرلەنگەن جانە قابىلدانعان ستراتەگيالىق شابۋىلداۋشى قارۋ-جاراقتى جاپپاي قىسقارتۋدىڭ قادامدى جوسپارى قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالاتىن كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى», دەدى. قازاقستان باسشىسى الەمدىك قوعامداستىق «يادرولىق كلۋبتىڭ» بارلىق مۇشەلەرىنىڭ وزدەرىنىڭ اتومدىق اسكەري ارسەنالدارىن قىسقارتۋ ءجونىندە مىندەتتەمەلەر قابىلداۋىنا قول جەتكىزۋگە قۇقىلى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. بۇرىن ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى دامىتۋعا ۇمتىلعان الپاۋىت ەلدەرگە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ميتينگىلەر ۇيىمداستىرىپ جاتاتىن ەدى. ال بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق سىناقتارعا قارسى تۇرۋ يدەياسى الەمدىك دەڭگەيدە قولداۋعا يە بولدى.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن استاناعا جولداعان ۇندەۋ حاتىندا: «مەن «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرعان قازاقستانعا, اسىرەسە, وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلىق قىزمەتى ءۇشىن زور العىسىمدى ءبىلدىرەمىن», – دەي كەلىپ: «بۇگىندە يادرولىق سىناقتاردىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە تىيىم سالاتىن حالىقارالىق كەلىسىمدى كوپتەگەن مەملەكەتتەر قولداپ وتىر. الايدا, ول قۇجات ءالى دە ءوز كۇشىنە ەنگەن جوق. سوندىقتان مەن حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويماعان ەلدەردى وسى باستاماعا قوسىلۋعا شاقىرامىن. مەن ءوزىم بۇل مەملەكەتتەردى كەلىستىرىپ, يادرولىق قارۋسىزدانۋ ءىسىن ءارى قاراي جالعاستىراتىن بولامىن», دەپ وسى جولداعى ماقساتىن جاريا ەتتى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەن شەتەلدىك تانىمال ساياساتكەرلەر, پارلامەنتشىلەر يادرولىق سىناقتارعا قارسى تۇرۋ يدەياسىن كوتەرگەن جانە سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, الەمدەگى 4-ءشى يادرولىق الەۋەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋ جولىنداعى ەرلىگى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل ۇسىنىستى اتالعان فورۋمعا قاتىسۋشىلار تۇگەل قولدادى.
كونفەرەنتسيا جالپى وتىرىستان كەيىن بىرنەشە سەكتسياعا ءبولىنىپ وتكىزىلدى, تاقىرىپتار بويىنشا تالقىلاۋلار بولدى. شەتەلدىك پارلامەنتشىلەر دە, ساياساتكەرلەر دە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءسوز سويلەۋشىلەر قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ جونىندەگى باستامالارىن تولىق قولدايتىندارىن ءبىلدىردى. دەمەك, بۇل يگى باستامانىڭ ءناتيجەسى ءوزىن كوپ كۇتتىرمەيدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
وسى باسقوسۋدا اقىن, ءتىلتانۋشى, ساياساتكەر, يادرولىق قارۋ-جاراقتاردى جاپپاي قولدانۋعا قارسى تۇرۋشى قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءسوز سويلەپ, 1989 جىلى ءوزى قۇرعان «نەۆادا-سەمەي» قوعامدىق-ساياسي ۇيىمنىڭ سول ءبىر كەزەڭدەگى اتقارعان قىزمەتى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. كەڭەس ءداۋىرى بولسا دا, يادرولىق جارىلىسقا قارسى حالىقارالىق قوزعالىستىڭ سەمەي وڭىرىندە جانە كوپتەگەن شەتەلدەردە شەرۋلەر وتكىزگەنى انىق. «سونداي جيىنداردا وڭ قولدى العا سوزىپ, بەس ساۋساقتى اشىپ كورسەتەتىنبىز. ول – الەمدەگى بەس ءىرى سىناق پوليگونىنا بەس قۇرلىقتىڭ تۇرعىندارى قارسى تۇرۋى كەرەك دەگەن نيەتتىڭ بەلگىسى», دەي كەلىپ, ولجاس ومار ۇلى جاپونيادا بولعان ميتينگىگە بىرنەشە مىڭ ادام جينالعانىن, ءسوز سويلەگەندەردىڭ ءىشىندە كارىپبەك كۇيىكوۆ بولعانىن ەسكە الدى. يادرولىق جارىلىستىڭ زاردابىنان ەكى قولسىز دۇنيەگە كەلگەن كارىپبەك ءسوز سويلەگەندە جۇرەگى تولقىماعان ادام بولماعان ەكەن. ول ءوزىنىڭ سەمەي سىناق ايماعى توڭىرەگىندە تۋىپ, ەكى قولسىز قالعانىن, سوندىقتان يادرولىق جارىلىسقا قولىمەن قارسىلىق بەلگىسىن كورسەتە المايتىنىن ايتىپ, جينالعاندارعا ءوزى ءۇشىن قولدارىن كوتەرۋ جونىندە ءوتىنىش بىلدىرگەندە, ورتالىق الاڭعا جينالعان بارلىق ادام ورىندارىنان تۇرىپ, وڭ قولدارىن كوتەرگەن! ولجاس ومار ۇلى سول ءبىر ءساتتىڭ ۇمىتىلماستاي ەستە قالعانىن ايتتى. اقىن ءسوزى كونفەرەنتسياعا جينالعاندارعا دا ۇلكەن اسەر ەتتى. وسى جيىنعا كارىپبەك كۇيىكوۆ تە قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, وتكەن كەزەڭ ءىشىندە قازاقستان يادروسىز الەم ورناتۋ جولىنداعى باستامالاردى كوتەرۋمەن شەكتەلگەن جوق, ناقتى قادامدار جاسادى. حالىقارالىق كەلىسىمدەردى زاڭمەن نەگىزدەدى. يادرولىق قارۋلانۋعا قارسى جانە بەيبىت ءومىردى قورعاۋ جونىندەگى كەلىسىمدەردى زاڭ تۇرىندە بەكىتۋگە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ءىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دە بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. ءويتكەنى, بارلىق حالىقارالىق ماڭىزدى قۇجاتتار وسى كوميتەتتىڭ قاراۋىنان وتەدى. بۇل ىسكە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ دا ۇلەس قوسىپ وتىرعانى انىق. الداعى ۋاقىتتا دا الەم قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, ادامزاتتى قورعاۋ ماقساتىنداعى ىزگىلىكتى ىستەر اتقارىلا بەرمەك. بۇل ىسكە اتسالىسۋ – بارشامىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز.
ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
