بۇل – بولعان وقيعا. ەلدەن مايدانعا, مايداننان ەلگە جازىلعان حاتتار دا – تۇپنۇسقا. كىتاپ كەيىپكەرلەرى دە ومىردە بولعان ادامدار. كىتاپتى اقتارىپ وتىرىپ وسى ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىر-تاريحىنان – حح عاسىردا تۇتاس قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن زۇلمات-زوبالاڭدى كورۋگە بولادى ەكەن.
...نارىن قۇمىن جايلاعان مۇقاتتىڭ مۇحامەديار دەگەن ارۋاقتى ۇلى 1928 جىلى قازاقستاندا ءىرى بايلار قاتارىندا الدىمەن كامپەسكەگە ىلىنگەن 696 بايدىڭ قاتارىندا بولىپتى. بالشەبەكتەر مۇحامەدياردىڭ ءبىر تۋعان باۋىرى قابي مۇقات ۇلىن دا اياماعان: 1930 جىلى ءوز ۇيىندە اۋىرىپ جاتقان ونى «جاسىرعان اقشاڭدى بەر!» دەپ ساباپ ولتىرگەن. قابيدان قالعان 4 ۇلدى ايەلى ءباليزا جالعىز ءجۇرىپ ءوسىرىپتى. بىراق 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا تورتەۋى دە مايدانعا الىنعان.
– قابيدىڭ ۇلكەن ۇلى باقتىگەرەي 1942 جىلى 1 قىركۇيەكتە اسكەرگە الىنىپ, 1944 جىلى اقپان ايىندا حابارسىز كەتكەن. سوعىستان بۇرىن ءباۋيا دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, ساۋلە دەگەن قىزى بولعان ەكەن, جاستاي شەتىنەپتى. ءباۋيا شەشەي ءومىر بويى ەرىن كۇتىپ, جالعىزباستى جەسىر كۇيىندە جاڭاقالا اۋدانىنىڭ پياتيمار اۋىلىندا قايتىس بولعان, – دەيدى كىتاپ اۆتورى جانىبەك ابىلپەيىسوۆ.
قابيدىڭ ەكىنشى ۇلى – داۋلەتكەرەيدىڭ تاعدىرى ءتىپتى ايانىشتى. ساۋاتتى, سوعىستان بۇرىن ەسەپشى بولىپ قىزمەت ەتكەن ول مايداندا قورشاۋدا قالىپ, نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن. كەيىن تۇتقىننان قاشىپ شىعىپ, توبىنا قوسىلعانىمەن, سوعىستان سوڭ «ساياسي سەنىمسىز» رەتىندە تۇتقىندالىپ, كەڭەس تۇرمەسىندە قازا تاپقان. وسى داۋلەتكەرەيدەن قالعان جالعىز ۇل – عادىل عانا قابي اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىن جالعاپتى.
قابيدىڭ عابدىجان مەن عالىمجان اتتى ەكى ۇلى دا سوعىستان بۇرىن ورال وبلىسى تايپاق اۋدانىندا مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1945 جىلى «حابارسىز كەتكەن» عابدىجاننىڭ سوڭىنان ەلگە, اناسىنا ۇلىنىڭ قىزىل جۇلدىز وردەنى كەلىپتى. اسكەردە زەڭبىرەكشى, اعا سەرجانت بولعان عابدىجاننىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. كەيىن, 1985 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالانعان «نيۋ-يوركتەگى قازاقتار» اتتى ماقالادان تۋىستارى ءدال وسى عابدىجاندى تانىعانداي بولعان...
اۋلەتتىڭ كەنجەسى عالىمجان 1939 جىلى اسكەرگە الىنىپ, 1941 جىلى سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە وپات بولىپتى. ءبىر تاڭعالارلىعى, وسى عالىمجانعا سۇيگەن قىزى ماقپالدىڭ ەلدەن جازعان حاتتارى ساقتالىپ قالعان. بۇل حاتتاردى عالىمجان قازا تاپقان سوڭ جولداستارى ونىڭ ۇيىنە, اناسى باليزاعا سالىپ جىبەرسە كەرەك. ءباليزا انا داۋلەتكەرەيدىڭ, عابدىجاننىڭ, عالىمجاننىڭ ۇيگە جازعان حاتتارىمەن بىرگە «كەلمەي قالعان كەلىنىنىڭ» دە جازبالارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپتى. لاتىن ارپىمەن جازىلعان, سارعايعان حاتتار سول زاماننىڭ قيىندىعىن, سۋرەتىن سول كۇيىندە بەرىپ تۇر.
– بۇل حاتتاردا اۋىلداعى قازاق قىزىنىڭ ۇياڭدىعى, كىرشىكسىز ماحابباتى, سول كەزدەگى جاستاردىڭ سەزىمى, ءتىل بايلىعى انىق كورىنىپ تۇر. ەپيستوليارلىق جانردىڭ كەرەمەت ۇلگىسى رەتىندە دە قىمبات قازىنا, – دەيدى «حاتتار سىرى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر كەشىن جۇرگىزگەن اقىن ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ.
اعايىندى قابيەۆتەردىڭ قيلى تاريحىن ءباسپاسوز بەتىندە العاش كوتەرگەن جۋرناليست ەسەنجول قىستاۋباەۆ ەلدە قالعان حات كەيىپكەرلەرىن قالاي ىزدەستىرگەنى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. كىتاپحانادا وتكەن شاراعا قاتىسقان وقىرمانداردىڭ ءبارى دە وسى حاتتاردى ساقتاعان, قان مايدانعا كەتىپ قايتپاي قالعان ءتورت ۇلىنىڭ ورنىندا قالعان جالعىز نەمەرەسىن جەتىلدىرىپ, ودان ءتورت شوبەرە ءسۇيىپ بارىپ ومىردەن وتكەن ءباليزا اجەنىڭ قايسارلىعىنا, ەرلىگىنە تامساندى. داۋلەتكەرەيدىڭ نەمەرەسى, عادىلدىڭ ۇلى اقىلبەك داۋلەتكەرەەۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن شىققان بۇل كىتاپ «كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن» سۇراپىل سوعىستىڭ قۇرباندارىنا ارنالعان ادەمى ەسكەرتكىش بولدى.
ايتپاقشى, حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ادەبيەت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى نۇرلان ءسادىر وسى دەرەكتى كىتاپ جەلىسىمەن 6 كورىنىستى درامالىق شىعارما جازىپ شىققان ەكەن. قۇرىلىمى قاراپايىم, حالىق تەاترلارىنىڭ ءوزى ساحنالاي بەرۋگە ارنالعان بۇل پەسا دا ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا ارنالعان تىڭ تۋىندى دەر ەدىك.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
