قازاقستان قوعامىنداعى تولەرانتتىلىق جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:20
وتانىمىز – ورتاق ءۇيىمىز
مەملەكەت باسشىسى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلامالىق ماقالاسى مەن «قازاقستان ءبىلىم قوعامى جولىندا» ينتەراكتيۆتى ءدارىسى قازىرگى ۋاقىتتا بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ باستى نازارىندا بولىپ وتىر. ەلباسى اتالمىش ماقالالارىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەن بەيبىت كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا تۇرلەنۋىنە تولىققاندى تالداۋ جاساعان بولاتىن. سونداي-اق, ەلباسى ححI عاسىردىڭ رەاليلەرىنە ءسايكەس ارەكەت ەتۋدىڭ تاكتيكالىق جوسپارلارىن ناقتىلاي وتىرىپ كورسەتكەن.
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:20
وتانىمىز – ورتاق ءۇيىمىز
مەملەكەت باسشىسى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلامالىق ماقالاسى مەن «قازاقستان ءبىلىم قوعامى جولىندا» ينتەراكتيۆتى ءدارىسى قازىرگى ۋاقىتتا بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ باستى نازارىندا بولىپ وتىر. ەلباسى اتالمىش ماقالالارىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەن بەيبىت كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا تۇرلەنۋىنە تولىققاندى تالداۋ جاساعان بولاتىن. سونداي-اق, ەلباسى ححI عاسىردىڭ رەاليلەرىنە ءسايكەس ارەكەت ەتۋدىڭ تاكتيكالىق جوسپارلارىن ناقتىلاي وتىرىپ كورسەتكەن. اسىرەسە, پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندىق تابىسقا قول جەتكىزۋدىڭ ءۇش كىلتى تۋرالى ەرەجەنى شىعارماشىلىق كوزقاراسپەن قاراستىرا كەلە, ونى بايىپتى دا تەرەڭ تۇرعىدان مازمۇنداۋىندا دا ۇلكەن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ءمان جاتىر. بۇل, بىرىنشىدەن, 135 ەتنوستىڭ باسىن ءبىرىكتىرۋشى بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى. ەكىنشىسى – تولەرانتتىلىق بولسا, ال ءۇشىنشىسى – تاريحي تاعدىرلاردىڭ قاۋىمداستىعى.
تولەرانتتىلىق XXI عاسىردا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى جانە الەمدىك ەكونوميكانى رەتسەسسيا جاعدايىنان الىپ شىعۋشى تۇتقا بولىپ وتىر. قازاقستاندا بۇل ءتاسىل ۋاقىتپەن تەكسەرىلىپ, سىناقتان وتكىزىلگەن, سونداي-اق ونىڭ تيىمدىلىگى تاريحپەن ءدالەلدەنگەن. قازاقستان وسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءارتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ شىنايى وتانى بولا ءبىلدى. ولاردىڭ جالپى تاريحي تاعدىرلارى ۇقساس جانە ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. تەك ءوزىنىڭ ۇلتتىق شىعۋ تەگىن سىيلاعان ادام عانا باسقالاردىڭ مادەنيەتىن سىيلاي الادى. باسقا ەتنوستاردىڭ رۋحاني دۇنيەسىن تەرەڭ تۇسىنە بىلگەندە عانا سول ءتۇرلى ۇلت ادامدارىنىڭ باسىن بىرىكتىرە الادى.
كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ قازاقستانعا ءوز ەرىكتەرىمەن قونىس اۋدارماعانى ءمالىم. ۇلان-بايتاق قازاقستاننىڭ كەڭ جازيرا دالاسى جەر اۋدارۋ ورنى بولدى. باسقا ەتنوستاردىڭ ءومىرى تۋرالى نەعۇرلىم كوبىرەك بىلۋگە, ورتاق تامىر تابۋعا ۇمتىلۋ ازاماتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ۇلتارالىق جانجالدار مەن ءوزارا وكپە-رەنىشتەرگە جول بەرمەيدى.
بىرىڭعاي جالپىقازاقستاندىق مادەنيەتكە توعىسقان, ءوزىنىڭ قايتالانباس قىرلارىمەن كوزگە ۇرارلىق ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ ونەرى مەن سالت-داستۇرلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلتتىق ساياساتىنا الىپ كەلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بارلىق باياندامالارىندا ەڭ باستىسى – ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىك, ۇلتارالىق كەلىسىم ەكەنىن باسا ايتۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس.
ادامزاتتىڭ كوپتەگەن مىڭجىلدىقتار بويى جيناقتاعان تاريحي باي تاجىريبەسى بارلىق كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءتۇپ-تامىرى مەن كەز كەلگەن قوعامداعى ۇلتارالىق قاراما-قايشىلىقتىڭ شەشىمىن تابا الماۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – ادامداردىڭ مادەني ارتتا قالۋشىلىعى مەن ناداندىعىندا ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. بۇدان شىعار قورىتىندى, مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتى ازاماتتاردىڭ جان-جاقتى جانە ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋىنىڭ دامۋىنا, قوعامنىڭ عىلىمي جانە كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە سۇيەنۋى ءتيىس.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ايقىن وقيعانىڭ ءبىرى –رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق-ساياسي كوكجيەگىندە ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى بولىپ تابىلادى. اسسامبلەيا ۇلتارالىق تۇتاستىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا ءىس ءجۇزىندە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, بەيبىتشىلىك ۇلگىسى مەن كوپۇلتتى حالىقتىڭ رۋحاني-ءمادەني قايتا وركەندەۋىنە ۇيىتقى بولدى.
مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندى شەشىمى دەر ەدىم. بۇل قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى تۇراقتى تۇردە ساقتاۋ فاكتورى بولىپ تابىلادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىلىم بەرۋ ورىندارى مەن جوعارى مەكتەپتەردىڭ مادەني-اعارتۋ قوعامدارىمەن جانە ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋىن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ارقىلى قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان بارلىق از ۇلتتاردىڭ ءتىلىن, تاريحىن, مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىن دامىتۋ ماسەلەسىن دە قويىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋ جۇيەسى بولىپ تابىلادى, ول ۇلتتىق بولاشاقپەن تىعىز بايلانىستى بولىپ, حالىقتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىن ساقتاپ قالۋ مەن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋداعى سەرپىندىلىك پەن جۇيەلىلىك ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ بىلىمگە دەگەن كوزقاراس پسيحولوگياسىن تۇبەگەيلى ءوزگەرتتى. مۇنىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە ۇلتتىق-ەتنوستىق ءتۇپ-تامىرى نەگىزىندە كاسىبي بىلىكتىلىك, ءبىلىم الۋعا دەگەن ۇمتىلىستى اتاۋعا بولادى. ەتنو-مادەني ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە, مەكتەپتەردە, گيمنازيالار مەن ليتسەيلەردە بەلسەندى تۇردە قۇرىلعان. ەتنو-مادەني ءبىلىم بەرۋدىڭ بازالىق جوسپارىنا ۇلتتىق مادەنيەت پەن حالىقتىق پەداگوگيكا بولىكتەرىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازاقستان ازاماتتارىن ءوز ەرىكتەرىمەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ رۋحاني نەگىزىندە بىرىگۋگە شاقىرادى. جانە بۇل قوعامدىق ينستيتۋت زاماناۋي الەمدەگى كوپمادەنيەتتىلىك, ەتنوستىق جانە ءدىني سانالۋاندىلىق – بۇلار شاقىرۋ ەمەس, ستراتەگيالىق باسىمدىق پەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىقتى جەڭىپ شىعۋداعى جاڭا مۇمكىندىكتەر ءورىسى ەكەندىگىنە بەرىك سەنىمدى.
قوعامدىق ۇلتتىق بىرلەستىكتەردىڭ شوعىرلانعان باي تاجىريبەسى مەن ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى قازاقستاندىق قوعامدى بۇدان بىلاي دا بىرىكتىرۋدى كۇشەيتۋگە, قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى حالقىنىڭ مەملەكەتتىك بىرەگەيلەندىرۋى مەن ونىڭ ازاماتتىق-ساياسي قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. اسسامبلەيانىڭ ارقاسىندا ەتنوستىق توپتاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىمەن بايلانىس ورناتىپ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرى كەڭەيتىلۋدە. سونداي-اق, اسسامبلەيا قىزمەتى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستار ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشە الاتىن ەل رەتىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزۋدە. مادەنيەتتى يدەولوگيانىڭ «قىزمەتشىسى» رەتىندە قارايتىن توتاليتارلىق تۇسىنىكتەن باس تارتا وتىرىپ, اسسامبلەيا حالىقتى مادەنيەت كەز كەلگەن حالىقتىڭ بەت-پەردەسىن انىقتاۋشى سالت-ءداستۇر, ءدىن, مورال, ونەر, يدەولوگيا, ساياسي جانە قۇقىقتىق سانا سياقتى قۇندىلىقتاردىڭ جيناعى دەپ قاراۋعا شاقىرىپ جانە ول قوعامنىڭ جۇيەلى نەگىزىن قۇرايتىنىن, سونىمەن قاتار, ونىڭ بازيستىك قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىراتىنىن دالەلدەپ بەردى.
قازاقستاننىڭ وركەندەپ دامۋعا قارىشتاپ قادام جاساۋىندا ءبىلىم بەرۋ ەرەكشە ءرول اتقارادى. ءبىلىم بەرۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسى ءوز ماڭىزدىلىعىمەن جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني الەۋمەتتىك ومىردەگى باسقا دا سالالارعا ىقپال ەتۋى بويىنشا ايرىقشا ماڭىزدى جانە باسىم جۇيەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىنا جاڭا ءمىندەتتەر قويىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىن – بالاباقشادان باستاپ جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمعا دەيىن ءتيىمدى جۇيەلەۋشى, يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇتاستاي قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نەگىز بار.
جوعارى مەكتەپتىڭ پەداگوگى رەتىندە مەنى قازاقستاندىق جاستاردى تاربيەلەۋ ماسەلەسى تولعاندىرماي قويمايدى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ – ەلىمىزدىڭ ەڭ بايىرعى وقۋ ورنى. اتالمىش وقۋ ورنىندا ءار جىل سايىن بولاشاق مامانداردىڭ قاتارىن پەداگوگتار, زاڭگەرلەر, جۋرناليستەر, ءتىل ماماندارى مەن ەلتانۋشىلاردىڭ جاڭا توبى تولىقتىرادى. ەرتەڭگى كۇنى ولاردىڭ كوپشىلىگى تەك وقىتىپ جانە تاربيەلەپ قانا قويمايدى, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمىن قازاقستاننان سىرت ەلدەرگە دە تانىستىراتىن بولادى. سول سەبەپتى ءبۇگىندە ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنىمىزدىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنا قويىلاتىن تالاپتار دا جوعارى بولىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىلارىنا, ونىڭ قاتارىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا «قازاقستاندىق قۇقىق», «ولكەتانۋ», «اكمەولوگيا» سياقتى پاندەردى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەگەر پەداگوگتىڭ جەكە مارتەبەسى مەن ناقتى قىزمەتى, شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگى جالپىمەملەكەتتىك مىندەتتى شەشۋگە – قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىك پەن ينتەرناتسيوناليزمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان بولسا, وندا مۇنداي جوعارى مەكتەپتىڭ تالانتتى ۇستازدارىنا قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس.
رەسپۋبليكامىزدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ تابىلادى. ەلىمىز زاڭناماسى بارلىق تىلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتا بولۋىن قاراستىرادى. تىلدىك ساياسات قازاق, ورىس, ۇيعىر, ازەربايجان, كارىس, كۇرد جانە باسقا دا ۇلت تىلدەرىنىڭ بىرىگۋىن كوزدەيدى.
قازاقستان كۇردتەرىنىڭ «باربانگ» قاۋىمداستىعىندا كۇرد ءتىلىن وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلعان, «حەۆي» («ءۇمىت») قازاق-كۇرد دوستىق قوعامى قۇرىلعان. اكادەميكتەر, عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, كۇرد كاسىپكەرلەرى قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوس وكىلدەرى اراسىنداعى دوستىق يدەيالارىن ناسيحاتتاۋدا. قازاق جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى كۇرد تىلىنە اۋدارىلسا, كۇرد جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلۋدا. بارلىق ۇلت وكىلدەرى قاتىسا الاتىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, ۇلتتىق مەرەكەلەر جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى.
كۇرد تىلىندە جارىق كورەتىن گازەت-جۋرنالداردا, وقۋلىقتاردا تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرىنە, ۇلتارالىق كەلىسىمگە جانە ەلىمىزدەگى تىنىشتىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. قاۋىمداستىق جاستاردى تاربيەلەۋ ساياساتىن قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىك رۋحپەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جۇرگىزىپ كەلەدى, سول ارقىلى بارلىق تۋىسقان ەتنوس وكىلدەرىنە, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەتۋگە كوپ كوڭىل بولەدى. كۇرد جاستارىن جالپىقازاقستاندىق ءبىرلىك رۋحىندا تاربيەلەۋ – «باربانگ» قاۋىمداستىعى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىلىم مەن ەڭبەك, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, قوعامدى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى جولىندا بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرتۇتاس بولىپ بىرىگۋى جانە ءار ۇلتتىڭ ونداعى الاتىن ورنىن تۇسىنە ءبىلۋى ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ءوزىن ءوزى ۇيىمداستىرۋ دارەجەسى مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋ دارەجەسىن كوتەرەدى.
قازاقستانعا ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە ەرىكسىز قونىس تەپكەن كۇردتەردى ۇلى دالانىڭ وكىلدەرى – قازاقتار بار مەيىرىمىن توگىپ, قۇشاق جايا قارسى الدى. دارحان قازاق دالاسى كۇردتەر ءۇشىن تۋعان بەسىك بولا ءبىلدى, ءدال وسى جەردە ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىندا كورسەتىلگەن قۇقىقتار مەن ەركىندىكتى بارلىق ازاماتتارمەن بىردەي دارەجەدە پايدالانا الامىز. مۇنى بىلە جۇرگەنىمىز ابزال.
1988-1990 جىلدارداعى كاۆكازداعى تۇراقسىزدىق جاعداي مەن تاۋلى قاراباقتاعى وقيعالاردان كەيىن كۇردتەردىڭ جاڭا توبى قازاقستانعا تاعى دا قونىس اۋدارىپ كەلە باستادى. قازاق حالقى ەشۋاقىتتا كۇردتەردەن قامقورلىعى مەن مەيىرىمىن اياعان ەمەس. قيىن-قىستاۋ جاعدايلاردا نەگىزى قالانعان دوستىق قارىم-قاتىناستى ەشۋاقىتتا جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك. قازاقتار مەن كۇردتەر ءوزدەرىنە ورتاق ۇيدە – ەگەمەندى قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋدە, ەڭبەك ەتىپ بارلىق كۇش-جىگەرلەرىن ەگەمەن ەلىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن, گۇلدەندىرۋ ءۇشىن جۇمساۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياسي باسشىلىعى مورالدىق جانە ماتەريالدىق قاتىناستا كۇردەلى بولىپ كەلەتىن ۇلتتىق ازشىلىق ماسەلەلەرىنە ۇلكەن ءتۇسىنۋشىلىكپەن قارايتىنىن باسا ايتۋىمىز قاجەت. ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستان- 2030» اتتى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىندا: «ءبىز, قازاقستاندىقتار ادامداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس پەن قاتىناستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ىنتىماقتاستىعىمىزدى نىعايتا تۇسەمىز جانە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق الەۋەتىمىزدى كەڭەيتە بەرەمىز», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
بارلىق قازاقستاندىقتار سەكىلدى كۇردتەر دە كەڭ بايتاق قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن ماقتان ەتەدى. الەمدىك اۋقىمدا وزىندىك ورنىن تابا بىلگەن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى وتانعا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ قالا بەرمەك.
كنياز ميرزوەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسى مۇشەسى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ شىعىس تىلدەرى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
