ءماريام بايرامۋكوۆا: «قازاق حالقىنا العىسىمىز شەكسىز!»
جۇما, 26 قازان 2012 7:30
پاۆلودارداعى «ەلبرۋس» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى
– ءماريام اپاي, قاراشاي, بالقار, چەركەسجانە قاباردا جۇرتتارىنىڭ باسىنان وتكەنقۋعىن-سۇرگىن جانىڭىزعا قاتتى باتاتىن بولار؟
جۇما, 26 قازان 2012 7:30
پاۆلودارداعى «ەلبرۋس» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى
– ءماريام اپاي, قاراشاي, بالقار, چەركەسجانە قاباردا جۇرتتارىنىڭ باسىنان وتكەنقۋعىن-سۇرگىن جانىڭىزعا قاتتى باتاتىن بولار؟
– مەن سول كەزدە بار-جوعى 2-اق جاستا ەكەنمىن. اكە-شەشەلەرىمىز اتا-بابالارىمىز مەكەن ەتكەن سولتۇستىك كاۆكاز جەرىنەن قۋىلدى. دەپورتاتسيا ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن تراگەديا, زۇلمات بولدى. سەبەپ-سالدارسىز حالىق جاۋلارى اتاندى. قولدارىندا ەشتەڭە دە قالماعان, ءۇيسىز-كۇيسىز قاراشاي, بالقار, قاباردا, چەركەس وتباسىلارى قازاق جەرىنە جۇك ۆاگوندارىمەن جونەلتىلدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇستى.
وتكەندى ەسكە الۋ وڭاي ەمەس. قازاقتار ءبىزدى قارسى الدى. ءوزدەرى دە ارىپ-اشىپ وتىرعانىمەن جازىقسىزدان قۋعىنعا تۇسكەندەردى رۋحاني كۇيزەلىستەن, كەمسىتۋشىلىك پەن اشتىقتان امان الىپ قالىپ, سورپا-سۋىمەن, نانىمەن ءبولىستى. وسى كۇنى قازاق جەرىنە تاعدىردىڭ اۋىرتپالىعىمەن كەلگەن قايسى ۇلت وكىلى بولماسىن قازاق حالقىنا ايتار العىسى شەكسىز. سول ءبىر قيىن ۋاقىتتا ءبىزدى باۋىرىنا باسقان قازاقتاردىڭ كەڭ پەيىل, باۋىرمال قاسيەتى بولماسا, قازىر نە بولار ەدىك.
وسى كۇندەرى ۋسپەن اۋدانىندا جانعوزىنوۆتار وتباسى تۇرادى. وتاعاسى حاسان شاقوي ۇلى جانعوزىنوۆ – بالقار. وسى بالانى قازاق اقپاش جانعوزىنوۆ بالالار ۇيىنەن اسىراپ الىپ, ءوسىرىپ, ءبىلىم بەرگەن ەدى. ال بۇگىنگى كۇنى وسى قازاق-بالقار اۋلەتىنەن ءوسىپ شىققان ۇرپاقتار ەڭبەك ەتىپ, قىزمەت جاساپ ارامىزدا ءجۇر. مەن دە سولاي, اكە-شەشەممەن بىرگە قازاق وتباسىندا ومىرگە قادام باستىم. ەكى جاسىمدا وسى جەرگە كەلىپپىن دەدىم عوي. تولەبايدىڭ وتباسىندا 8 جان بولسا, اكە-شەشەمنىڭ 11 بالاسى بار ەدى. وسىنشاما ادام – ءبارىمىز ءبىر قازاننان اس ىشتىك, ەرجەتىپ, ەل قاتارىنا قوسىلدىق. ءوزىمىزدى پانالاتىپ وسىرگەن اۋىل ءبىزدىڭ وتانىمىزعا اينالدى.
قۇلاعىمىزدا ۇلكەندەردەن ءجيى ەستيتىن ەلبرۋس دەگەن ءبىر-اق ءسوز جۇرەتىن. كەيىن ەرجەتكەندە بۇل ءسوزدىڭ, بۇل تاۋدىڭ ءبىزدىڭ ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن باعا جەتپەس قۇدىرەتتى ەكەنىنە ءمان بەرىپ, كوز جەتكىزدىك. اكەم البوتتى, كىشكەنتاي بولدىم عوي, اعا-اپايلارىمنىڭ ايتقاندارىنان عانا بىلەمىن, ويلاعانىمدا ءوز بالالارى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قايسار جان كوز الدىما كەلەدى. وسى قازاق اۋىلىندا جەرلەنگەن.
– ءومىر جولىڭىز قالاي باستالدى؟
– مەن تاشكەنت, الماتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ءبىتىردىم. بىزدەر 60-جىلداردىڭ ستۋدەنتتەرىمىز عوي. زاڭگەر ماماندىعىن الىپ شىقتىم. قىزمەت جولىن وبلىستاعى اقسۋ قالاسىندا باستادىم. قالانىڭ اكىمشىلىك باسقارۋ ورىندارىندا, كومسومول ۇيىمدارىندا بەلسەندى جۇمىس اتقاردىم. وسى كۇنى قالادا جۇمىس جاساپ تۇرعان الىپ زاۋىتتار, ستانسالاردىڭ قۇرىلىسى قالاي جۇرگىزىلىپ, قالاي ىسكە قوسىلعانى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا جۇزەگە استى.
– تۇرمىس قۇردىڭىز, وتباسىڭىز بولدى؟
– ارينە, قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتىم. جاقسى كۇندەر كەش جەتسە دە ءۇمىتىمىز, ارمان-ماقساتىمىز قايتا ورالعانداي بولدى. اكە-شەشەلەرىمىز ساعىنىشتان كوز جاستارىن تاۋىسقان, ەگىلە ەسكە الاتىن ەلبرۋس تاۋىنا دا بارىپ, مۇڭ-شەردى تارقاتىپ قايتاتىن باقىتتى ساتكە قول جەتتى. ءوز ۇلتىڭنىڭ ءوسىپ-ونگەن, تامىرى, ءتۇبى جاتقان ەلدى, جەردى كورۋ قانشالىقتى مارتەبە ەكەنىن تۇسىندىك. اللاعا شۇكىر, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان از ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە تىنىسى كەڭەيىپ, بۇتاق جايىپ, ۇرپاقتارى جالعاسىپ جاتىر. قازىر بار قۋانىشىم – نەمەرەلەرىم.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن «ەلبرۋس» ەتنو-مادەني بىرلەستىگى قيىن كۇندەردىڭ ورنىن تولتىرعانداي بولا ما؟..
– جوعارىدا ايتقانىمداي, بالا كەزدەن قۇلاعىمىزدا ەلبرۋس دەگەن ءسوز ءجۇردى. اكە-شەشەلەردىڭ كوز جاسىن توككەن ساعىنىشى ءۇشىن وسى ورتالىقتى ۇلكەندەرگە قۇرمەت, تاعزىم رەتىندە «ەلبرۋس» دەپ اتادىق. ءبىزدىڭ ءبىرلەستىك بۇل كۇندەرى وبلىستا تۇراتىن قاراشايلار, بالقارلار, چەركەستەر مەن قاباردا وكىلدەرىن ءبىر شاڭىراققا بىرىكتىرىپ وتىر. وڭىردە قاراشاي-چەركەس جانە قاباردا-بالقار ۇلىسىنان 1200-دەن استام وكىل تۇرسا, سونىڭ 900-ءى – بالقارلار. بۇگىندە ءبىز ءوزىمىزدى اسسامبلەيا دەپ اتالاتىن قازاقستان حالقى بىرلەستىگىنىڭ كىشكەنتاي وتاۋى دەپ سەزىنەمىز. وبلىس ورتالىعىندا ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ اشقان «دوستىق ءۇيى» بار. سونىمەن قاتار, ورتالىق كوشەلەردىڭ ءبىرىندە «دوستىق اللەياسىن» قۇردىق. ەلىمىزدە وزگە ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان عوي. ءبىر كۇندە اكە-شەشەلەرىمىزدى باۋىرىنا باسقان قازاق حالقى ەندى ولاردىڭ ۇرپاقتارىن دا قۇشاعىنا الدى.
ءبىزدىڭ ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋى جولىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇل-قىزدارىمىز از ەمەس. مىسالى, مۇحتار حايتاەۆ وبلىستا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. قازاق تىلىندە اعىپ تۇر. بىرلەستىكتىڭ اقساقالدار كەڭەسىنە توراعالىق ەتەدى. ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن, ءداستۇرىن قايتا ورالتۋ ءۇشىن اشىلعان «جاڭعىرتۋ مەكتەبىندە» بالقار ءتىلىن ۇيرەتۋ بولىمشەسى قۇرىلدى. وندا قازىر 30-دان استام بالا ءبىلىم الۋدا. «ەلبرۋس» ورتالىعى ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءداستۇرى مەن سالتىن عانا ەمەس, قازاق ءتىلىن دە ۇيرەتۋدە. ەلباسى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءاردايىم العىس ايتىپ وتىرامىز. ول كىسىگە ۇزاق عۇمىر بەرسىن. ءوركەنيەتتى الەمدە «ۇلتتىق بىرلىك» ۇعىمى – ورتاق مەملەكەتتى ءبىرلەسىپ جاساۋ, تولەرانتتىلىق, ازاماتتىق جانە ءوز ەلىڭنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋ قاعيداتتارىمەن ولشەنەدى. ولاي بولسا, ءبىز بۇل ماقساتقا قول جەتكىزدىك دەپ ويلايمىن.
– بالۋان يسلام بايرامۋكوۆ سىزگە تۋىس پا؟
– ءبىزدىڭ ۇلت وكىلى ليۋدميلا حوچيەۆا ءماجىلىس دەپۋتاتى بولدى. ۇلتىمىزدىڭ ەلەنگەنى دەپ قۋاندىق. يسلام بايرامۋكوۆ بالۋان بالامىزبەن ماقتانامىز. ەكەۋى دە قازاق ەلىنىڭ پاتريوت ۇل-قىزدارى. ەكەۋى دە قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيدى.
مەنەن بايرامۋكوۆ ءسىزدىڭ تۋىسىڭىز با دەپ ءجيى سۇراپ جاتادى. مەن ماقتانىشپەن «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرەمىن. ءبارىمىز دە كۇنى كەشەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان از ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇرپاعىمىز. اتا-بابالارىمىز ءبىر ەلبرۋستىڭ تۇبىنەن ءوسىپ شىققان سوڭ, بىزدەر قاشاندا, قاي جەردە ءجۇرسەك تە تۋىسپىز, اعايىنبىز دەيمىن. كەشەگى كۇنى قۋعىنعا تۇسكەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ بۇتاقتارى ءوركەندەپ, جايىلىپ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا مىڭ تاۋبە ايتامىن.
– سىزدەردىڭ بيلەرىڭىز كەرەمەت. ەستۋىمىزشە, ءماريام اپاي, ءسىز دە جاقسى بيلەيتىن كورىنەسىز؟
– تاعى دا ەلبرۋس تاۋى ەسكە تۇسەدى. قازاققا مىنا كەڭ دالاسىنسىز ءومىر جوق. ەكى قازاقتىڭ ءبىرى ءانشى, ءانشى بولاتىنى – اۋەن, ءان شاقىرىپ تۇراتىن دالانىڭ تابيعاتى. ال ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ عاجايىپ بي بيلەۋى وسى تاۋدىڭ قۇدىرەتى. ءوزىم دە بيلەيمىن. بيلەگەندە ۇلتىمنىڭ بۇكىل تاعدىرى – كورگەن قورلىعى, قۋانىشى, جاقسىلىعى, الداعى ءومىرى – ءبارى-ءبارى سول اۋەننىڭ, ءبيدىڭ ىرعاقتارىندا جازىلىپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى.
– راحمەت اڭگىمەڭىزگە, بارشا مۇسىلماننىڭ ۇلىق مەرەكەسى – قۇربان ايت قابىل بولسىن!
– بىرگە بولسىن. ەلگە تەك اماندىق, جاقسىلىق تىلەيمىن!
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.
