ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىك – قوعامعا تونگەن قاۋىپ
سارسەنبى, 21 قاراشا 2012 7:14
قازىرگى تاڭدا ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىك تورتكۇل دۇنيەدە جاھاندىق قاتەر بولىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ءىرى مەگاپوليس بولىپ سانالاتىن الماتى قالاسىنداعى بۇگىنگى احۋال الاڭداتارلىق جاعدايدا دەگەنىمىزبەن, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار سانى 14,2, ماسكۇنەمدىكپەن ەسەپكە تۇرعاندار سانى 2,8 پايىزعا تومەندەگەن. ەسiرتكiنiڭ ادام دەنساۋلىعى مەن ومiرiنە زياندىعى, ونى ەمدەۋ جانە دە وزگە ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن الماتى قالالىق دارىگەرلىك الەۋمەتتىك-ساۋىقتىرۋ ناركولوگيالىق ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى, جوعارى ساناتتاعى دارىگەر ينديرا كەڭەسبەكوۆاعا جولىعىپ, سۇحباتتاسقان ەدىك.
سارسەنبى, 21 قاراشا 2012 7:14
قازىرگى تاڭدا ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىك تورتكۇل دۇنيەدە جاھاندىق قاتەر بولىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ءىرى مەگاپوليس بولىپ سانالاتىن الماتى قالاسىنداعى بۇگىنگى احۋال الاڭداتارلىق جاعدايدا دەگەنىمىزبەن, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار سانى 14,2, ماسكۇنەمدىكپەن ەسەپكە تۇرعاندار سانى 2,8 پايىزعا تومەندەگەن. ەسiرتكiنiڭ ادام دەنساۋلىعى مەن ومiرiنە زياندىعى, ونى ەمدەۋ جانە دە وزگە ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن الماتى قالالىق دارىگەرلىك الەۋمەتتىك-ساۋىقتىرۋ ناركولوگيالىق ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى, جوعارى ساناتتاعى دارىگەر ينديرا كەڭەسبەكوۆاعا جولىعىپ, سۇحباتتاسقان ەدىك.
– ينديرا قۇربانبەكقىزى, اڭگىمەمىزدىقالامىزدا قانشا ادام ناركولوگيالىقەسەپتە تۇرادى, ولاردىڭ قانشاسىجاسوسپىرىمدەر, قانشاسى ايەلدەر دەگەنساۋالدان باستاساق.
– بۇگىندە ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىك قوعامداعى ەڭ كۇردەلى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. اسىرەسە, كەيبىر جاستار مەن جاسوسپiرiمدەرىمىزدىڭ ۋاقىتشا «تاڭعاجايىپ ءومىر» سىيلار ەسالاڭدىق جاعدايدىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرگەن جايى بار. مىنە, بىزدەر وسى وتكىر دە كۇردەلى ماسەلەمەن كۇندەلىكتى بەتپە-بەت كەزدەسىپ وتىرامىز. راس, سالىستىرمالى تۇردە الساق, ءبىزدىڭ ورتالىقتا تىركەۋدە تۇراتىن ناۋقاستار سانى بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىنە قاراعاندا 14,2 پايىزعا تومەندەپ وتىر. ءماسەلەن, ناشاقورلىقپەن تىركەۋدە تۇراتىن ناۋقاس سانى بىلتىرعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 52 452 بولسا, 2012 جىلدىڭ التى ايىندا 50 114, ولاردىڭ ىشىندە ايەلدەر 2011 جىلدىڭ 6 ايىندا 5853, اعىمداعى جىلى 5020, جاسوسپىرىمدەر بىلتىرعى التى ايدا 54, بيىل 11 ناۋقاستى قۇراپ وتىر. بۇلار وسى دەرتتەن قايتسەم ايىعام دەپ ءوز ەرiكتەرiمەن كەلiپ تiركەلگەندەر, ال تiركەۋسiز ەسiرتكiنiڭ ارباۋىنا ءتۇسiپ, ەسiنەن ايىرىلىپ ءجۇرگەندەردىڭ بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن.
– ال ماسكۇنەمدەر سانى شە؟
– ماسكۇنەمدىكپەن تىركەۋدە تۇرعاندار سانى بيىلعى التى ايدا 2,8 پايىزعا تومەندەدى. ياعني, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلىندا 45 955, ال اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا 44 656 ادام تىركەلدى. ولاردىڭ ىشىندە ايەلدەر سانى 4412. بۇل 2012 جىلعا قاراعاندا 10,3 پايىزعا تومەن.
– ورتالىققا كەلىپ تۇسەءتىن جانە تىركەۋدە تۇراتىن ناۋقاستاردى ەمدەۋجولدارى قالاي, ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا كەڭىنەن توقتالا وتىرساڭىز…
– ورتالىقتىڭ باسقا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنەن ايىرماشىلىعى – ەمدەۋ ءتارتىبى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىسى – مەديتسينالىق پروبلەما, ياعني ناۋقاستاردى ەمدەۋ, ساۋىقتىرۋ جانە الدىن الۋ, ەكىنشىسى – الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ, ءۇشىنشىسى – قۇقىقتىق ماسەلە. ونى قالاي تۇسىنۋگە بولادى دەيسىز عوي. ورتالىق دارىگەرلەرى ناۋقاستاردى ەمدەۋمەن قاتار ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن, وقۋ بولىمدەرىمەن, باسقا دا مەكەمەلەرمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس اتقارادى. بۇگىندە اۋداندىق, قالالىق اكىمدىكتەردە ناشاقورلىق ءجانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەس ءجونىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلعان. كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.سەيدۋمانوۆ. ونىڭ ءمۇشەلەرىنە ءدارىگەرلەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى, جوو, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. قازىر مۇنداي كوميسسيا قالانىڭ ءاربىر اۋدانىندا جۇمىس ءىستەۋدە.
ورتالىق نەگىزىنەن 360 توسەككە ارنالعان. وعان قوسا جانساقتاۋ بولىمىندە 6, ۋاقىتشا بەيىمدەۋ جانە ۋىتسىزداندىرۋ بولىمىندە 30 توسەك بار. شتاتتاعى 663 قىزمەتكەردىڭ 158-ءى دارىگەر بولسا, ونىڭ 98-ءى ناركولوگ-دارىگەر, 257-ءى مەدبيكە, 154-ءى كىشى مەدبيكە. ورتالىقتاعى 12 بولىمشەدە قالا تۇرعىندارىنا ءوز ەركىمەن كەلىپ تەگىن ەمدەلەتىن ەرلەر مەن ءايەلدەرگە ارنالعان بولىمشە مەن اقىلى بولىمشە بار. سونداي-اق ناۋقاستى ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەيتىن 175 توسەكتىك بولىمشە جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 15 توسەگى ايەلدەرگە ارنالعان. بۇل جەردە جاتاتىن ناۋقاستاردى تەك سوتتىڭ شەشىمىمەن ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اكەلەدى. مۇندا ولار التى ايدان ەكى جىلعا دەيىن ەمدەلەدى. ءبولىمشەگە جەكە كۇزەت قويىلعان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, بيىلعى جىلى الماتى قالالىق قورعانىس ىستەر ءجونىندەگى باسقارماسى اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردى تەكسەرەتىن دارىگەرلىك-مەديتسينالىق كوميسسيانىڭ قۇرامىنا دە ناركولوگ مامانداردى تارتىپ وتىر. وندا 8 ناركولوگ-دارىگەر 6 اي بويى قورعانىس ءىستەرى جونىندەگى باسقارمالار جانىنداعى مەديتسينالىق كوميسسيا قۇرامىندا جۇمىس ىستەيدى. اسكەرگە شاقىرىلۋشىلار اۋداندىق, قالالىق اسكەري مەديتسينالىق كوميسسيادان وتكەن سوڭ, قارۋلى كۇشتەر قاتارىنا اتتانار الدىندا سوڭعى رەت تاعى دا ناركولوگيالىق تەستتەن وتەدى. بيىلعى جىلعى كوكتەمگى شاقىرىلىم كەزىندە 39 اسكەرگە شاقىرىلۋشى مەديتسينالىق كوميسسيادان وتپەي, ولار ءبىزدىڭ ورتالىقتا ءارى قاراي تەكسەرىلىپ, ەمدەلۋگە جىبەرىلىپ, باقىلاۋعا الىندى.
ورتالىق قىزمەتىنە 1,5 ملن.-نان اسا حالقى بار قالا ءۇشىن تاۋلىك بويى قىزمەت كورسەتەتىن ەكى ساراپتاۋ كابينەتى دە كىرەدى. مۇندا ىشكى ىستەر ورگاندارى, جول ينسپەكتورلارى قالادا بولعان بارلىق جول كولىك اپاتىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرىن ءتۇگەلدەي ساراپتامادان وتكىزەدى.
– ينديرا قۇربانبەكقىزى, ماسەلەن, ءسىزدىڭ ورتالىققا ناۋقاستى الىپكەلدى دەلىك, ودان كەيىنگى تاعدىرى قالاي جالعاسادى؟
– ەمدەۋدىڭ ءتارتىبى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى, ءدارى-دارمەكپەن, ەكىنشى كەزەڭ – پسيحوتەراپيالىق ەم, ودان كەيىن ساۋىقتىرۋ كەزەڭى. ەمدەلىپ شىقققان ناۋقاس ودان كەيىن ورتالىق جانىنداعى امبۋلاتورلىق قىزمەتتە باقىلاۋدا بولادى, ياعني ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىنادى. وندا ماسكۇنەمدەر 3 جىل, ناشاقورلار مەن توكسيكوماندار 5 جىل ەسەپتە تۇرادى. ەگەر وسى ۋاقىت مەرزىمىندە رەميسسيا بولسا, وندا باقىلاۋدان مۇلدەم الىنىپ تاستالادى. ارينە, وسى ديسپانسەرلىك ۋاقىت ارالىعىندا ءبىزدىڭ دارىگەرلەر تەك ناۋقاسپەن عانا ەمەس, ولاردىڭ وتباسىمەن دە جۇمىس جاساپ, اقىل-كەڭەس بەرەدى.
– ورتالىق تەك ەمدەۋمەن عانا ەمەس, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن دا قاراستىراتىن شىعار. وسى باعىتتا قانداي ناقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ارينە, ورتالىق قىزمەتىنە الدىن الۋ شارالارى كىرەتىندىكتەن, ماماندارىمىز ونداي جۇمىسپەن دە اينالىسادى. ءدارىس وقىپ, سەمينار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر جانە اكتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ت.ب. شارالار وتكىزەدى. بالالار, ءجاسوسپىرىمدەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ناركولوگ-دارىگەرلەر مەكتەپ ينسپەكتورلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا. سونداي-اق, اتا-انالار جينالىسىنا قاتىسىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزەدى. سونىمەن قاتار, ءانونيمدى تۇردە انكەتالار تولتىرتىپ, تەستتەن وتكىزەدى. بۇل شارا تەك مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا عانا ەمەس, جوو-دا ۇيىمداستىرىلادى. ماسەلەن, ەسiرتكiنiڭ ادام ءومiرi مەن دەنساۋلىعىنا زياندىعىن, بiر اداسقان سوڭ ۇيiرiنە قايتا قوسىلىپ, قاتارعا iلiنiپ كەتۋدiڭ وڭاي ەمەستiگiن جاستارعا ءتۇسiندiرۋ ماقساتىندا ەسiرتكiگە قارسى كۇرەس ايلىعىن جاريالادىق. «شىندىق جەڭەدi, ەسiرتكi ولتiرەدi» ۇرانىمەن وتكەن ايلىق قازاقستان قالالارىن تۇگەل قامتىدى. رەسپۋبليكا سارايى الدىندا ۇيىمداستىرىلعان «بولاشاق ءۇشiن بيلە!» iس-شاراسى وسى ايلىق اياسىندا وتكiزiلدi.
– ون بەس جىلعا جۋىق تەك وسى سالادا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان كاسىبي مامان-دارىگەر رەتىندە ايتىڭىزشى, وسى كەسەلدىڭ سەبەبى, تۇپكى نەگىزى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– مەن ايتار ەدىم, بۇل جەردەگى باستى ماسەلە وتباسىندا. ەگەر اتا-اناسى بالاسىنا دۇرىس تاربيە بەرۋمەن قاتار, وزدەرى دە ۇلگى بولىپ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا نەمكەتتى قاراماي, قاشاندا باقىلاۋدا ۇستاپ, اتا-انالىق مەيىرىمىن توگىپ وتىرسا, بالا تەرىس جولعا تۇسپەيدى. ارينە, قاي اتا-انا بالاسىن تەمەكى تارتۋعا, ءىشىمدىككە, ناشاقورلىققا ۇيرەتەدى دەيسىز. ولاردىڭ ءبارى قىزىعۋشىلىقتان, تەك «ءبىر رەت تارتىپ كورسەم, ءبىر رەت ءىشىپ كورسەم» دەگەن اۋەستەنۋشىلىكتەن باستالادى. تەمەكى دە نيكوتينگە تاۋەلدىلىكتىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. بۇگىندە ەمحانادا تەمەكىگە تاۋەلدىلىككە امبۋلاتورلىق ەم جۇرگىزىلەدى. بالانىڭ جۇرگەن ورتاسىنا, جورا-جولداستارىنا دا كوپ بايلانىستى. تاعى ءبىر سەبەپ – جاستاردىڭ جۇمىس ىستەمەي, بوس ساندالىپ ءجۇرۋى. ال ەسىرتكىنى ءبىر-ەكى تارتىپ, ءبىر-ەكى رەت ينە سالعان سوڭ قالاي تاۋەلدى بولعانىن وزدەرى دە بىلمەي قالادى. سوسىن نە ىستەيدى؟ ەسىرتكى ساتىپ الۋ ءۇشىن كەز كەلگەن قىلمىسقا بارادى. ال اتا-انا بايعۇس ونى ءىس ناسىرعا شاۋىپ, اسقىنعان جاعدايدا وتە كەش بىلەدى. ەگەر دەر كەزىندە, اۋرۋ اسقىنباعان كەزدە اكەلىپ جاتقىزسا, وندا ەم دە ءتيىمدى بولار ەدى.
– مۇنداي جاعدايعا كوبىنە قانداي جاستار ۇرىنۋدا؟
– بۇرىندارى مۇنداي جاعدايلار كوبىنەسە اتا-اناسى تولىق ەمەس وتباسىلارىندا ءجيى كەزدەسەتىن. سولاي دەسەك تە, قازىر قورقىنىشتىسى, تاربيەلى, زيالى وتباسىلارىنىڭ بالالارى دا وسى جولعا تۇسۋدە. قازىر جاسقا دا قارامايدى, 15-40 جاسقا دەيىنگىلەر كەلىپ جاتىر. ءجيى كەلەتىندەر 18-35 جاستاعىلار. ورتالىقتا ناشاقور, ماسكۇنەمدەرمەن قوسا, سوزىلمالى اسقىنعان ناۋقاستاردى ەمدەيتىن 40 توسەكتىك سوماتيكالىق بولىمشە جۇمىس ىستەيدى.
– وسى كۇردەلى ماسەلەمەن كۇندەلىكتى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعاندا قانداي پروبلەمالار الدىڭىزدان ءجيى شىعىپ جاتادى؟
– پروبلەما دەيسىز بە؟ جاستار اراسىندا ناشاقورلىقتى انىقتاۋ تەستى بۇگىندە تەك ەرىكتى ءارى ءانونيمدى تۇردە ءجۇرگىزىلەدى. كەزىندە بۇرىنعى قالا اكىمى ۆ.حراپۋنوۆ مۇنداي تەستىلەۋ تەك ادامنىڭ ءوز ەركىمەن عانا جۇرگىزىلسىن دەگەن قاۋلى شىعارعان-دى. سول قاۋلى ءالى دە كۇشىندە. ويلاڭىزشى, كىم ءوز ەركىمەن كەلىپ ناشاقورلىقتان تەست وتكىزەدى دەيسىز. ەگەر جاستار شوعىرلانعان مەكەمەلەردە, جوو, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مۇنداي تەستى جاپپاي ءمىندەتتەپ وتكىزەتىن بولساق, وندا اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, ەرتە انىقتاپ, دەر كەزىندە ەمدەۋگە قول جەتكىزەر ەدىك. قازىر بىزدەر نە ىستەيمىز؟ تەك قانا بارىپ ءدارىس وقيمىز. كوپ بولسا, ءبىردى-ەكىلى جەكە مەنشىك وقۋ ورىندارى بىزدەرگە تەكست وتكىزۋگە كەلىسىم بەرەر. سوندىقتان وسى ماسەلەنى تەك قانا ءدارىگەرلەر ەمەس, جوو-لار ورىندارى ءوز تاراپتارىنان باستاما ەتىپ كوتەرىپ, بىزبەن بەلسەندى تۇردە جۇمىس جاساپ وتىرسا, بۇل اۋرۋدى جويىپ تاستاماساق تا, ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
