كانال
دۇيسەنبى, 31 جەلتوقسان 2012 0:22
ينجەنەر ق.ساتباەۆ ورتالىق قازاقستان قارا مەتاللۋرگيا كومبيناتىن سالۋ جونىندە 1940 جىلدىڭ 29 شىلدەسىندە قازاق كسر حالكومى توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا جازعان حاتىندا: ”بۇعان الدىمەن كەرەكتى تەمىر كەنى مەن قاراعاندىدا كوكستەنگەن كومىردىڭ مول ەكەنىن”, – ايتا كەلىپ, ونى ورنالاستىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيىنە توقتايدى…
دۇيسەنبى, 31 جەلتوقسان 2012 0:22
ينجەنەر ق.ساتباەۆ ورتالىق قازاقستان قارا مەتاللۋرگيا كومبيناتىن سالۋ جونىندە 1940 جىلدىڭ 29 شىلدەسىندە قازاق كسر حالكومى توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا جازعان حاتىندا: ”بۇعان الدىمەن كەرەكتى تەمىر كەنى مەن قاراعاندىدا كوكستەنگەن كومىردىڭ مول ەكەنىن”, – ايتا كەلىپ, ونى ورنالاستىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيىنە توقتايدى…
كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق فيليالىنىڭ توراعاسى ق.ساتباەۆ 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە سول كومبيناتقا قولايلى جەر ىزدەۋ كوميسسياسىن باسقارىپ قاراعاندىعا كەلەدى…
… قازاقستاننىڭ وسى ءبىر ويماقتاي اۋدانىنىڭ تاريحى ەرەكشە. باياعى اڭىراقاي جەڭىسىنەن كەيىن سارىارقاعا قاراي ۇدەرە كوشكەن قارجاس رۋىنىڭ ءبىر تايپاسى نۇرا وزەنىنە جەتىپ توقتاعان ەكەن دە ول جەرگە تالاي اتالارىنىڭ سۇيەگى قالعان سامارقاند قالاسىنىڭ اتىن قويعان ەكەن…
قاراعاندى كومىر باسسەينىنىڭ دامۋ باسى ۆكپ/ب/ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1931 جىلدىڭ 15 تامىزىندا قابىلداعان قاۋلىسىنان باستالادى. قاراعاندى سودان باستاپ دونباسس, كۋزباستان كەيىن كسرو-دا ءۇشىنشى كومىر وشاعى اتانادى. شاحتالار اشىلادى, جىلۋ ەلەكتر ستانتسياسى سالىنادى. اقمولا جاعىنان تەمىر جول مەن نۇرادان سۋ تارتىلادى, توڭىرەكتەن اشتىقتان قاشقان قازاقتار جينالادى…
كەشەگى قۇلازىعان قۋ دالادا پايدا بولعان قالا حالقى ءبىر جازدا 80 مىڭعا جەتەدى. تەتس قۋاتى ازشىلىق ەتكەننەن كەيىن گرەس سالۋ مۇقتاجى تۋادى. ول ءۇشىن الدىمەن مول سۋ كەرەك. ول قاي جەردەن تابىلسا گرەس-تە سول جەردەن بوي كوتەرمەك. سونداي جەر دەپ نۇرا وزەنىنىڭ سامارقاند تۇسى تاڭدالىپ, 1932 جىلدان باستاپ سۋ قويماسى, ونىڭ جاعاسىنا گرەس سالىنا باستايدى…
ەكىنشى جيھان سوعىسى قارساڭىندا دالادا شاشىلىپ جاتقان تەمىر-تەرسەكتى جيناپ, قايتا بالقىتاتىن “قازاقستان مەتاللۋرگياسى” دەپ اتالعان قاراپايىم زاۋىت تا وسى تۇستان قونىس الادى. جوعارىداعى كوميسسيا دا قارا مەتاللۋرگيا كومبيناتىن وسى جەرگە سىيدىرۋعا توقتايدى. كەڭ قۇلاشتى قۇرىلىس توڭىرەگىندە جاڭا قالا پايدا بولادى. وعان بولاشاق كومبينات ءونىمى ەسكە الىنىپ تەمىرتاۋ دەگەن ات قويىلادى. ەندى سول كومبيناتتىڭ ىرگەسىن قالاۋعا كىرىسۋ كەرەك. سول ءۇشىن 1949 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قاراعاندىدا كەزەكتى عىلىمي سەسسيا وتكىزىلەدى. بۇل سەسسيادا قارالعان “ورتالىق قازاقستان وندىرگىش كۇشىن دامىتۋعا” جەرگىلىكتى سۋ قورىنىڭ جەتپەيتىنى انىقتالادى. ەندەشە ونى باسقا جاقتان ىزدەۋ كەرەك. وسى وچەركتىڭ باسىندا كەلتىرىلگەن قانىشتىڭ وڭداسىنوۆقا جازعان حاتىنداعى وي ەسكە الىنادى. وندا ينجەنەر: “ەگەر بولاشاق كومبينات ورىسىنە بۇل /نۇرا سۋى — ق.ي./ ازدىق ەتەتىن بولسا, وندا تۋ-تۋ ەرتىستى دە ەسەپتەن شىعارماي, جوبالاعان دۇرىس سياقتى”, – دەگەن بولاتىن. ءيا, ەرتىستەن قىرعا قاراي كانال سالۋ ماسەلەسى وسى جولى ايقىن كوتەرىلەدى جانە بۇل مىندەتتى اتقارۋ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنا تاپسىرىلادى. اكادەميك شاپىق ءشوكيننىڭ باسقارۋىمەن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى 5-6 جىل بويى ەرتىس پەن نۇرا ارالىعىن ۇزدىكسىز كەزىپ, قولايلى 5-6 نۇسقا جاسايدى…
1958 جىلدىڭ كۇزى. رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى تاعى دا قاراعاندىدا وتەدى. تاقىرىبى – ورتالىق قازاقستان وندىرگىش كۇشتەرىن ءالى دە بولسا دامىتا ءتۇسۋ جانە قازاق ماگنيتكاسىن سالۋعا تىكەلەي كىرىسۋ ماسەلەلەرى…
وتكەن جىلى ەرتىستەن ورتالىق قازاقستانعا قاراي تارتىلاتىن كانال نۇسقالارىنان ەڭ ءتيىمدى دەگەنىن تاڭداپ, جوباسىن جاساۋدى ماسكەۋدىڭ گيدروپروەكت ينستيتۋتىنا تاپسىرعاندا, ونىڭ بىتەر ۋاقىتى 1958 جىلدىڭ كۇزى دەپ بەلگىلەنگەن. وسى تاپسىرمانى ۋاقىتىندا ورىنداۋ ءۇشىن ينستيتۋت جانىنان ارنايى جوبالاۋ توبى قۇرىلعان ەكەن. سونىڭ باس ينجەنەرى, تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى يۆان سەمەنوۆيچ سەمەنوۆ سول جوبانى تانىستىرماقشى. العاشقى ەكى تاقىرىپ جونىندەگى اڭگىمە ۇزاققا سوزىلمادى. ويتكەنى وعان كەرەك كەن مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى جەرگىلىكتى جەردىڭ وزىنەن-اق تابىلاتىن. ال سۋدى سىرتتان قالاي جەتكىزۋ كەرەك؟ وسى سۇراققا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءسوز سەمەنوۆقا بەرىلدى.
گيدروپروەكت ينستيتۋتىنىڭ جوباسى بويىنشا كانال باسىن ەرتىستىڭ انا ارناسىنان الىپ, باتىسقا قاراي جۇرگىزىپ, شىدەرتى وزەنىنە اكەپ تىرەيدى. ودان ءارى ونى بويلاپ, نۇرا وزەنى استىنان ديۋكەر ارقىلى وتكىزىپ, قاراعاندىنىڭ شىعىس جاعىنداعى كوكپەكتى ويپاتىنا جەتىپ, ودان سارىسۋ ارناسىنا ءتۇسىپ جەزقازعانعا قاراي بۇرىلادى. كانالدىڭ جالپى ۇزىندىعى مىڭ كيلومەترگە تارتىپ كەتەدى. وسى جوبامەن سالىنعان جاساندى وزەن ءوزى باسىپ وتەتىن ەكىباستۇز, بوزشاكول, تەمىرتاۋ, قاراعاندى, جايرەم جانە جەزقازعان ءوندىرىس توراپتارىن ەرتىس سۋىمەن قامتاماسىز ەتەدى.
سەمەنوۆ: “باياندامامدى ءتامامدادىم”, – دەگەندەي توقتاپ, سىلتىدەي ءۇنسىز وتىرعان زالعا بۇرىلدى.
– سىزدەردىڭ كوكەيلەرىڭىزدە: “قاراعاندىعا دەيىن ءور عوي. سۋدى وعان قالاي جەتكىزبەكسىز؟” – دەگەن سۇراقتىڭ تۇرعانىن سەزەمىن. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كانال بويىندا 26 ناسوس ستانتسياسى بولادى. ولاردىڭ ارقايسىسى سۋدى 20 مەتر بيىكتىككە كوتەرىپ, كەلەسى كانالعا قوتارىپ وتىرادى. شىدەرتى باسىن قاراعاندى قىراتتارىنان الىپ, سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي اعاتىن وزەن. ەندى سۋدى ونىڭ ارناسىمەن كەرى اعىزۋ ءۇشىن, ول 11 جەردەن بوگەلەدى دە ءار بوگەسىندە تۇراتىن ناسوس ستانتسياسى تومەنگى بەفتەگى /قويماداعى/ سۋدى جوعارعى قويماعا قوتارادى. ال نۇرانىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى بيىكتىك – 506 مەتر قىراتقا كوتەرىلەتىن سۋدى ەندى بيىكتىگى تەڭىز بەتىنەن 457 مەتر بولاتىن كوكپەكتى قويماسىنا قوتارۋ كەرەك. بۇل ارادا سۋ 15-20 گرادۋستىق ەڭىسپەن اعادى. مۇنداعى اعىس كۇشىن پايدالانۋ ءۇشىن وسى جەرگە ەكى گەس سالىپ, اعىستى ەنەرگياعا اينالدىرۋدى ءجون كوردىك.
سەمەنوۆقا كوپتەگەن سۇراق قويىلدى:
– وسى كانالدىڭ ماقساتىنىڭ ءبىرى – بولاشاق ماگنيتكانى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سامارقاند قويماسىن ەسەلەپ تۇرۋ. ءسىز بايانداماڭىزدا بۇعان سوقپادىڭىز عوي؟
– كەشىرەرسىز,– دەدى سەمەنوۆ. – ول ءۇشىن ديۋكەرگە جەتپەي كانالدان جەڭ تارتىلىپ, ول نۇراعا قوسىلادى دا, سول ارقىلى ەرتىس سۋىمەن اتالعان قويما ەسەلەنەدى.
– كانالدىڭ ەنى مەن تەرەڭدىگى قانشا سۋ وتكىزۋگە ەسەپتەلگەن؟
– ونىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 12, ەنى – 40 مەتر. جاساندى وزەن بويىنداعى 60 مىڭ گەكتارداي جەر قولدان سۋارىلۋى كەرەك. وعان قوسا بولاشاق ەكىباستۇز بەن ماگنيتكا قاراعاندىنىڭ وزىنە عانا سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر سۋ تيەسىلى. وسى كانالمەن اعىپ بارعان ەرتىس سۋىن جەزقازعان كەشەنى سوڭعى تامشىسىنا دەيىن ءبولىپ الاتىن بولادى.
– ارالعا جەتپەي مە؟
– بۇل كانال ارقىلى ول ماسەلەنى شەشۋ كوزدەلمەگەن…
سەسسيا جۇمىسىنا ءۇزىلىس جاريالاعان قانەكەڭ ءوزى الدەنەنى جازعان بولىپ, ورنىندا قوزعالماي قالدى. ءسويتىپ وتىرىپ توڭىرەگىنە قۇلاق سالۋدا. ويتكەنى, جۇرتتىڭ پىكىرى وسىندايدا ايقىندالاتىنى انىق.
– وتە جاقسى جاسالعان ەكەن…
– قۇلاما اعىس جولىنا ەكى گەس سالۋ – تابىلعان ءتاسىل…
– ەندى سارىسۋ بويىنداعى جەرلەر دە يگەرىلەتىن بولادى…
… گۋ-گۋ اڭگىمە…
ۇزىلىستەن كەيىن قاراعاندى وبكومىنىڭ ءوندىرىس ءجونىندەگى حاتشىسى ءسوز الدى. ودان سوڭ مىنبەگە اكادەميك شاپىق شوكين كوتەرىلدى.
– كانال باس الاتىن ەرتىستىڭ انا ارناسىنىڭ 6-7 كيلومەتر شىعىسىندا اقسۋ سالاسى بار, – دەدى عالىم. ودان اتالمىش ايماققا سۋ جايىلىپ, ول جەرگە شىققان ءشوپ مال شارۋاشىلىعى مۇقتاجىن شەشىپ بەرەدى. بىراق ەندى سول سۋ كانالدىڭ باستاپقى بولەگىن جىلدا جۋىپ-شايىپ كەتۋى مۇمكىن. بايقايمىن, جوبالاۋشىلار بۇل قاتەردى ەستەرىنە الماعان سياقتى. سوندىقتان دا مەنىڭ ۇسىنىسىم – كانالدى اقسۋ جاعاسىنان باستاۋ…
وسى تۇستا سەمەنوۆ ول سالا سۋىنىڭ كانالعا قوتارىلار سۋ كولەمىنە جەتپەيتىنىن ايتتى.
– وندا, اقسۋدىڭ ەرتىستەن ايىرىلار بۇرىلىسىن كەڭەيتىپ, ارناسىن تەرەڭدەتۋ كەرەك. ايتپەسە, كانالدىڭ كوكتەم سۋى اعىزىپ كەتىپ جاتاتىن باس جاعىن جىلدا قالپىنا كەلتىرۋمەن اۋرە بولامىز دا جاتامىز… ەكىنشى پىكىرىم, مۇنداعى گەس-تەر جونىندە. قاراعاندىنىڭ وزىندە تەتس, تەمىرتاۋدا گرەس-ءى بار. توپاردا گرەس-2 سالىنباقشى. ەسەپتەپ وتىرسام, بۇلاردىڭ بەرەتىن قۋاتىنا كانال بويىنا سالىناتىن ەكى ەرگەجەيلى گەس-ءتىڭ قوسار ۇلەسى نولگە تەڭ بولادى ەكەن. قۋاتقا قۋات قوسا الماي تۋربينالارى بوسقا اينالىپ جاتاتىن گەس-تەر قۇرىلىسىنا قارجى شىعارىپ نە كەرەك.
تاعى دا بىرەۋلەر شىعىپ سويلەدى. قول كوتەرۋشىلەر ساپ بولعان ۋاقىتتا ساتباەۆتىڭ ءوزى قوزعالسىن.
— ءوز باسىم اكادەميك شوكينگە قوسىلامىن, – دەدى قانەكەڭ بىردەن. – ءسوزدى وسى باعىتتا دامىتاتىن بولسام, الدىمەن جوبانىڭ جەر جاعدايىنا ءجىتى ۇڭىلمەگەندەر قولىنان شىققانى… مەنىڭشە, ءبىرىنشى, كانالمەن اعىپ كەلەتىن ەرتىس سۋىن بىردەن نۇرا ارناسىنا قوتارعان ءجون. نۇرا – بۇرىلىسى كوپ وزەن. ول سامارقاند قويماسىنان شىعا وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي ويىسا اعادى دا ەسەنكەلدى دەگەن ەلدى مەكەن تۇسىندا قايتا سولتۇستىككە قاراي قايقايادى. ال سارىسۋعا اتاسۋ ەلدى مەكەنىنىڭ سولتۇستىك جاعىنان كەلەتىن اقتاس دەگەن سالاسى بار. ەسەنكەلدى تۇسىنداعى نۇرا مەن اقتاستىڭ باسىن ۇزىندىعى 100 كيلومەترلىك كانالمەن قوسۋعا بولادى. سوندا بولاشاق كانالدىڭ نۇرادان كوكپەكتى ارقىلى سارىسۋعا كەلىپ جالعاناتىن ۇزىندىعى 300 كيلومەتردەي بولەگى قىسقارادى دەگەن ءسوز. بۇل وكىنىشتى ەمەس. ويتكەنى ول ارالىقتا ءوندىرىس وشاعى دا جوق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا يگەرىلەتىن جەرى دە جوق. ەكىنشىدەن, سارىسۋ ارناسىن اشىق قالپىندا پايدالانۋ دا ارتىق. وزەن شولەيت دالامەن اعادى عوي. توپىراعى تۇتقىر جانە كۇن رادياتسياسى دا كۇشتى. بۇل ەرتەڭ كانالمەن كەلەتىن ەرتىس سۋىنىڭ كوبى جەرگە ءسىڭىپ, اسپانعا بۋ بولىپ ۇشىپ كەتەدى دەگەن ءسوز. سوندا جەزقازعان ءوندىرىس كەشەنىنە نە جەتەدى؟ الىستان الىپ كەلگەن سۋىمىز مۇنداي ىسىراپقا ۇشىراماس ءۇشىن كانالدىڭ اتاسۋ – جەزقازعان بولەگىن قۇبىرمەن جۇرگىزگەن دۇرىس. ءۇشىنشى, اقمولا ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراي ءتورت باعىتتان كەلەتىن تەمىر جول, تاس جول, اۋە جولىنىڭ وسى جەردە تۇيىسەتىنىنە قاراي بولاشاقتا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى, مادەنيەتى مەن عىلىمى ەرەسەن دامۋ الاتىن قالا. سۋ مولشىلىعىنسىز دامۋ جوق دەسەك, جوبالاۋشىلاردىڭ مۇنى دا ەسكە العانى ءجون.
وسى كەزدە مانادان بەرى ءۇنسىز وتىرعان سەمەنوۆ داۋىسى تاعى شىقتى.
– جانىنان ەسىل وزەنى وتەدى عوي…
– راس, – دەدى قانىش. – اقمولانىڭ ءتوڭىرەگىندە كوكشەتاۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى. ونىڭ حالقىنىڭ دا قاراپ وتىرعانى وسى ەسىل. مۇنىڭ سۋىن سولاردىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ, اقمولانى كانالمەن اعىپ كەلەتىن ەرتىس سۋىنا تەلۋ كەرەك. ونىڭ ءۇش جولى بار: ءبىرىنشى, اقمولانىڭ تۇبىندە نۇرا ەسىلگە 25-30 كيلومەتردەي جاقىنداپ بارادى. ەرتەرەكتە كوكتەمدە جايىلعان نۇرا سۋى كەمەرىنەن اسىپ, ءوز بەتىمەن جول تاۋىپ ەسىلگە بارىپ قۇياتىن. بۇل ارالىقتاعى ارنانى حالىق سارقىراما دەپ اتاعان. ەكى وزەندى سول جۇلگەمەن تۇراقتى تۇردە قوسۋعا بولادى. ەكىنشى, كانالدىڭ 19-شى ناسوس ستانتسياسى مەن ەسىلدىڭ باس جاعى اراسىندا ايۋنياز تاۋى تۇر. وسى ەكى ارانى ۇزىندىعى 40 كيلومەتر عانا تۋننەلمەن جالعاۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, كانالدىڭ شىدەرتىگە جولىعاتىن تۇسىنان باستاپ اقمولاعا تۋرا جەڭ تارتۋعا بولادى. مەنىڭشە, ورتالىق قازاقستان ءوندىرىسى مەن حالقىن ەرتىس سۋىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسى ۇسىنىستاردى ەسكە الىپ, جوبانى قايتا قاراعان دۇرىس بولا ما, قالاي…
سەمەنوۆ قايتا كوتەرىلدى.
– ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان جوبا بويىنشا كانالدىڭ جالپى قۇنى 200 ميلليون سوم بولماق. وعان ءسىزدىڭ, اسىرەسە, ءۇشىنشى ۇسىنىسىڭىزدىڭ قۇنىن قوسساق… – دەپ توقتادى ول.
– وسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردى قابىل الىپ, ىسكە اسىرساڭىزدار, سولارعا ەسەپتەلگەن قارجىعا شىدەرتى – اقمولا كانالىن دا سالىپ شىعۋعا بولادى. بۇل – ءبىر, ەكىنشىدەن, ۇكىمەتتەن قوسىمشا قارجى الىپ بەرۋدى مەن موينىما الايىن. ۇشىنشىدەن, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن دە قارجى بولدىرۋگە بولادى. ول جاعىنا قام جەمەڭىز…
ساتباەۆتىڭ كومەكشىسى بوپەجان اياپبەرگەنوۆ وقيعا بارىسىن بىلاي جالعايدى:
– جوبالاۋشىلار قاعازدارىن قۇشاقتاپ ماسكەۋگە, ءبىز شارۋامىزدى تىڭدىرىپ الماتىعا تاراستىق. كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە قانەكەڭ ماسكەۋگە شاقىرىلىپ, بارا قالعان جولىمىزدا قوناق ۇيگە بىلتىرعى سەمەنوۆ كەلە قالسىن. قانەكەڭ ەكەۋى ليۋكستىڭ جوعارعى بولمەسىندە وڭاشا ۇزاق وتىردى. مەن شاي قويدىم. ستول باسىندا دا ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى كانال جونىندە بولدى… ول اڭگىمەدەن مەنىڭ ۇققانىم, گيدروپروەكت ينستيتۋتى بىلتىرعى قاراعاندى سەسسياسىندا ايتىلعان پىكىرلەردى پىسىقتاپ, جوباعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن ەكەن. سونى كورىپ شىعۋعا قانەكەڭدى شاقىرا كەلىپتى. ەرتەڭىندە باردىق. ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى قانەكەڭدى قول سوعىپ قارسى الدى.
– قازاقستان اكادەمياسىنا وكپەلەپ قالعان جوقسىزدار ما؟ – دەدى قانەكەڭ كانال ماكەتىن توڭىرەكتەپ تۇرعاندارعا.
– جەر جاعدايىن جاقسى بىلەسىز عوي. ۇسىنىستارىڭىز قابىلداندى – دەسىپ جاتتى ولار.
– ەندى وسىنى ىسكە اسىرۋ جونىندە قازاقستاننان نە تىلەكتەرىڭىز بار؟
– بۇل قۇرىلىس ۇكىمەتتىڭ الداعى جەتى جىلدىق جوسپار جوباسىنا ەنسە…
– ەنگىزەمىز, – دەدى قانەكەڭ.
بوپەجان اياپبەرگەنوۆتىڭ ءسوزى. كەزىندە قانەكەڭنىڭ قولاستىندا ىستەگەن بۇرعىلاۋ ماستەرى بىلاي دەگەن ەدى.
– ءبىر بۇرعىلاۋ الاڭىندا ءبىر شاتاق ورىن الىپ قالسا, ونى جوندەۋگە كەلگەن باسشىلار: “ويتىڭدەر, بۇيتىڭدەر!” – دەپ اقىل ايتادى دا جۇرە بەرەدى. ال قانەكەڭ كەلسە انا ستانوك جوندەلمەيىنشە, ءجۇرىپ كەتپەيىنشە بۇرعىلاۋ الاڭىنان شىقپايدى عوي, – دەگەن ەدى ول. قانەكەڭنىڭ وسىنداي تياناقتىعىنا سوڭىنا ەرىپ جۇرگەن جىلدارىمدا ءوزىم دە تالاي كۋا بولدىم. الماتىدان كوزدەي شىققان ءىسىن ماسكەۋدە اياعىنا دەيىن جەتكىزبەيىنشە قايتپايدى عوي. وسى جولى دا ءسويتتى. ءتۇنى بويى بىرنەشە وداقتىق مەكەمەلەرگە قاتىناس جازىپ شىقتى دا كەلەسى كۇننەن باستاپ “جۇگىرۋگە” كىرىستى. ەرتە كەتەدى, كەش كەلەدى. ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن ول كوڭىلدى قايتتى. كانال قۇرىلىسىن جاسالىپ قويعان جەتى جىلدىق جوسپارعا ەنگىزگەن ەكەن! سول كۇنى سەمەنوۆ تا كەلدى. شاي ۇستىندە مەن وعان:
– يۆان سەمەنوۆيچ, ءسىز بۇگىن اسا قۋانىشتىسىز عوي. ايەلىڭىز ۇل تاپتى ما؟ – دەدىم.
– كسرو ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ سان-سالالى جۇيەسىندە بالا-شاعاسىمەن ەسەپتەگەندە 1 ميلليون 700 مىڭ ادام بار. ءبىز سولاردى اسىراۋ ءۇشىن ۋاقىتىندا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. مەنىڭ قۋانىشىمنىڭ سىرى دا وسىندا. مىنا كانالدى سالۋ ارقاسىندا 15 مىڭداي ادامعا 10 جىلعا جۇمىس تيەدى. وسى ادامدار سانى مەنىڭ ايەلىم تاباتىن ءبىر ۇلدان نەشە ەسە كوپ بولسا, مەنىڭ بۇگىنگى قۋانىشىم ۇلدى بولۋدان دا سونشاما ەسە ارتىق, – دەدى سەمەنوۆ ءازىل-شىنى ارالاس.
– سوڭعى جوبا بويىنشا سالىناتىن كانال ءوزىنىڭ تۇرپاتى جاعىنان دۇنيەدە تەڭدەسى جوق قولدان سالىناتىن جاساندى وزەن بولادى. سۋدى تەحنيكالىق جولمەن 500 مەتر بيىكتىككە كوتەرۋ وڭاي بولىپ پا. سىزدەر وسى پروبلەمانى شەشەيىن دەپ وتىرسىزدار. كانال قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن بۇل ەڭبەكتەرىڭىزدى لەنيندىك سىيلىققا ۇسىناتىن بولامىز, – دەدى قانەكەڭ.
– راحمەت! – دەدى سەمەنوۆ.
بۇل ادامداردىڭ سول كۇنگى قۋانىشى شەكسىز ەدى. الايدا, كوپ ۇزاماي ول سۋ سەپكەندەي باسىلدى دا قالدى. ماسەلە مىنادا, رەسپۋبليكالىق “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ 1959 جىلعى 21 ماۋسىمداعى سانىنا “پودزەمنىە ۆودى” دەگەن ماقالا شىعا كەلسىن. وندا قاراعاندى جەرى استىنان سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر سۋ بەرەتىندەي قۋاتتى تاسقىن تابىلعانى ايتىلىپتى. ەسەپ بويىنشا قاراعاندى ءوندىرىس تورابىنا دا وۋ باستان سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر سۋ كەرەكتىگى جوبالانعان. سول كولەمدەگى سۋ ءوزىنىڭ استىنان تابىلسا, ونى قىرۋار ادام كۇشىمەن, قىرۋار قارجى شىعىنداپ الىستان تارتاتىنداي نە بار؟ وسىعان بايلانىستى كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتى ەرتىس-قاراعاندى كانالى قۇرىلىسىن جەتى جىلدىق جوسپاردان الىپ تاستادى. ال شىندىققا كەلسەك, گازەت انا ماقالانى جالعان اقپارلارعا سۇيەنىپ جازىپ, جاريالاعان ەدى. ەندى, اۋەلى ونىڭ جالعاندىعىن دالەلدەپ شىعۋ كەرەك. وسى ءۇشىن قانەكەڭ كەلەسى كۇنى-اق قازاقستان عىلىمىنىڭ بەدەلدى جەتەكشىلەرى بولىپ سانالاتىن 15 عالىمنىڭ باسىن قوسىپ, گازەت ماقالاسى جونىندە پىكىر ايتۋلارىن سۇرايدى… ول جيىنعا وسى وچەرك اۆتورى دا قاتىسقان. عالىمدار گازەت اقپارىنىڭ شىندىققا جاتپايتىنىن ءبىر اۋىزدان عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ شىقسىن… ەندى اكادەميا پرەزيدەنتى ەرتىس-قاراعاندى كانالى قۇرىلىسىن قايتكەن كۇندە دە وسى جەتى جىلدىقتا باستاۋ كەرەكتىگىن, ونسىز ورتالىق قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ تاقىرعا وتىرىپ قالاتىنىن ەسكەرتىپ, كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى كوسىگينگە حات جازىپ, وعان عالىمدار جيىنىندا قابىلدانعان قاۋلىنى قوسىپ جولداسىن.
بوپەجان اياپبەرگەنوۆ: كوپ كەشىكپەي ماسكەۋدەن: “ەرتىس-قاراعاندى كانالى قۇرىلىسى بۇل جولى جەتى جىلدىق جوسپاردان ءتۇسىپ قالدى. كەلەسى جەتى جىلدىق جوسپارعا ەنەتىن بولادى”, – دەگەن جاۋاپ كەلدى. ءىرى قۇرىلىستار تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, باسقا رەسپۋبليكالاردا دا بار عوي. ولاردى دا ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ۇكىمەت جوسپارىنا ەنگىزۋ كەرەك. ال وعان ەنىپ تۇرىپ ءتۇسىپ قالعان قۇرىلىستى قايتا كىرگىزۋ قيامەتتىڭ قيامەتى بولاتىن. سول ءۇشىن جوسپارداعى بىرەۋدى ىعىستىرىپ تاستاۋ كەرەك. جاۋاپ حاتتى العان كۇنى قانەكەڭ:
– ەندى قىپ-قىزىل توبەلەس بولادى! – دەدى.
ءبىز ول جولى ماسكەۋدە تولىق ءبىر جۇما بولدىق. قانەكەڭ كۇندە ەرتە كەتەدى, كەشكە شارشاپ-شالدىعىپ كەلەدى. كەلە توسەككە قۇلايدى دا كەلەسى كۇنى تاعى كەتەدى ەرتەمەن… ء“اي, ءوزى ايتقان توبەلەسكە ءتۇسىپ ءجۇر-اۋ, تەگى”, – دەپ وتىرامىن مەن. ءبىر كۇنى كوڭىلى كوتەرىڭكى قالىپتا كەلدى.
– الدىق! – دەدى. – جوسپاردان ورىن الدىق!
… عالىمدار جيىنىندا, قانەكەڭنىڭ ءوزى شاقىرۋىمەن وسى وچەركتىڭ اۆتورى دا قاتىستى. ەشبىر ماماندىعى جوق مەنى سول باسقوسۋعا شاقىرعانىنا ىشتەي تاڭدانىپ ءجۇرۋشى ەدىم. ءبىر كۇنى وسىنىڭ سىرىن بوكەڭنەن ءبىلدىم. سوڭعى سەسسيادان الماتىعا قايتىپ كەلە جاتقاندا قانەكەڭ كومەكشىسىنە:
– وسى قۇرىلىستىڭ تاريحىن باسىنان ارالاسىپ جازاتىن جاس جازۋشى تابىلار ما ەكەن؟ – دەپتى. سول ۋاقىتتا ول كىسىمەن وسى جولدار اۆتورى كەزدەسە قالسىن… مەنى عالىمدار جيىنىنا قاتىستىرۋى, سول جيىننىڭ قاۋلىسى مەن كوسىگينگە جازعان حاتتىڭ ءبىر-ءبىر داناسىن ۇستاتۋى /“قانىش اعا” ەستەلىكتەر جيناعى, “جازۋشى”, 1989, 358-ب./ وسىدان ەكەن. ول كۇنى قولىنا مەن تۇسپەگەندە, سوڭىنان ءبارىبىر ءبىر جاس جازۋشىنى وسى ماقسات ءۇشىن شاقىرۋى انىق ەدى. (مەن سول قۇرىلىسقا قاتىسىپ ءجۇرىپ, كوپتەگەن ىستەرگە كۋا بولدىم. قانەكەڭنىڭ ورتالىق قازاقستاندى سۋلاندىرۋ جونىندەگى ەڭبەكتەرىن ارحيۆتەن “سىپىرىپ” الىپ, 1969 جىلى “نا ستىكە سۋدەب” دەگەن كىتاپ جازدىم. ەرتىس – قاراعاندى تاقىرىبىن تىلگە تيەك ەتكەن “سامعاۋ” پوۆەسىمنىڭ دە شىعاتىنى وسى كەز. كەيىن كانال جۇمىسى بىتكەندە, ونىڭ قۇرىلىسشىلارىمەن ءبىر تىزىمدە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالدىم. وسىعان قاراعاندا, قانىش اعامنىڭ سەنىمىن اقتاسام كەرەك).
…1961 جىلى كسرو ۇكىمەتى ەرتىس-قاراعاندى كانالىن سالۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. 1962 جىلى ودان العاشقى كۇرەك توپىراق الىندى. بوكەڭنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قانەكەڭ بۇل جونىندەگى حاباردى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنا دەپۋتات رەتىندە بارا جاتقان جولىندا ەستىپ, قاتتى قۋانعان ەكەن… سودان بەرى, مىنە, تۇپ-تۋرا 40 جىل ءوتىپتى.
… ءالى ەسىمدە, قۇرىلىس باسىندا گيدروپروەكت ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توبى جۇمىس ىستەدى. ماقساتى – قۇرىلىسشىلاردىڭ جۇمىستى جوبادان اۋىتقىماي جۇرگىزۋىن باقىلاۋ. وسى توپتىڭ جەتەكشىسى سميرنوۆ دەگەن ينجەنەر ءبىر كۇنى ماعان مىناداي وقيعا ايتتى:
– بىردە ينستيتۋتتا سەمەنوۆتىڭ كابينەتىنە كىرە قالسام, يۆان سەمەنوۆيچ قاتتى كۇيزەلىستە وتىر ەكەن. شوشىپ كەتتىم دە دەنساۋلىعىن سۇرادىم.
– دۇنيەدەن ساتباەۆ ءوتىپتى. ادامزات ءبىر ويلى دا اقىلدى باستان, ال ءبىز لەنيندىك سىيلىقتان ايىرىلىپ وتىرمىز. ول ارامىزدا ءتىرى جۇرگەندە ايتقانىن ىسكە اسىراتىن ەدى, – دەپ كۇيىنىپ سويلەسىن.
قالمۇقان يساباي,
جازۋشى.
الماتى.
