سارى “قازاق”
سەيسەنبى, 4 جەلتوقسان 2012 0:05
1. الەكساندر سەرگەەۆ
1998 جىلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا جەتى جىل تولۋ قارساڭىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ايتا قالارلىقتاي ءبىر سالتانات بولىپ ءوتتى.
… ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋمەن كۇرەستە ەكى مارتە كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن العان ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ ەرلىگىنە كىم قىزىقپاعان, كىمنىڭ ول جونىندە قالام تارتقىسى كەلمەگەن.
سەيسەنبى, 4 جەلتوقسان 2012 0:05
1. الەكساندر سەرگەەۆ
1998 جىلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا جەتى جىل تولۋ قارساڭىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ايتا قالارلىقتاي ءبىر سالتانات بولىپ ءوتتى.
… ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋمەن كۇرەستە ەكى مارتە كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن العان ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ ەرلىگىنە كىم قىزىقپاعان, كىمنىڭ ول جونىندە قالام تارتقىسى كەلمەگەن. تالايلار جازعان. الايدا ولارعا وقىرمان قاۋىمنىڭ دا, ءجا, باتىردىڭ ءوزىنىڭ دە كوڭىلى تولا قويمايتىن. دەسەك تە 1997 جىلى ورىس تىلىندە “زۆەزدنوە نەبو تالگاتا” اتتى پوۆەست شىعا كەلدى. بۇل كىتاپقا جۇرتتىڭ, باتىردىڭ ءوزىنىڭ دە ريزا بولعانى سونشا, ول حالىقارالىق الاش سىيلىعىنا ۇسىنىلدى. جوعارىدا ايتقان سالتاناتىمىز وسى كىتاپتىڭ اۆتورى, ورىس جازۋشىسى الەكساندر نيكولاەۆيچ سەرگەەۆكە سىيلىقتى تاپسىرۋعا ارنالعان بولاتىن. وقىرمان قاۋىم كىتاپتىڭ جالپى جوعارعى كوركەمدىك دەڭگەيدە جازىلعانى ءۇشىن قول سوعىپ جاتقاندا, ءوز باسىم مۇلدە باسقا ويدا وتىرىپ ەدىم.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ اياق كەزىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باستاۋىمەن كوركەم ادەبيەتتە تاريحي وقيعالاردى قالاي جازۋ كەرەكتىگى ءجونىندە ۇلكەن ءماجىلىس بولدى. بۇعان ءبىر باسپا ورنىندا “الاش” پارتياسى باعدارلاماسىنداعى “حالىققا ءتورت كلاستىق تەگىن ءبىلىم بەرۋ ءجونىندەگى” ۇسىنىستىڭ جاريالانعانى سەبەپ بولعان ەكەن.
– كولچاكپەن تىزە قوسىپ بولشەۆيكتەر ۇكىمەتىنە قارسى شىققان پارتيانى ماداقتاۋ – ءبىزدىڭ يدەولوگيامىزعا كەرەعار تۇسىنىك, – دەدى بايانداماشى.
ودان كەيىن مىنبەگە ءبىر ورىس اۆتورى كوتەرىلدى. ارحيۆتە “الاش” پارتياسىنىڭ قۇجاتتارىمەن تانىسقانىن, سوندا ونىڭ حالىققا ءتورت كلاستىق تەگىن ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى باعدارلاماعا كەزىككەنىن ايتا كەلىپ:
– “الاش” پارتياسى باسشىلارىنىڭ ساياسي ماقساتتى كوزدەي وتىرىپ, كولچاك بولىمدەرىنە قازاق ميليتسيونەرلەرىن قوسقانى سياقتى شىندىقتى ايتادى ەكەنبىز, ال ونىڭ اۆتونومياعا قول جەتكىزگەننەن كەيىن حالىققا ءتورت كلاستىق تەگىن ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى شىندىعىن نەگە ايتپاسقا. كوركەم ادەبيەت شىنشىل بولۋ كەرەك. سوندىقتان دا ول كوركەم, سوندا عانا ول وقىرمان ىقىلاسىنا بولەنە الادى, – دەدى.
ارتىنان وسى ادام “الاش” پارتياسىن ناسيحاتتادى دەگەن ايىپپەن قىزمەتىنەن (“كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتى رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولاتىن) قۋىلىپ, ءومىربايانىنا “ساياسي سەنىمسىز” دەگەن قوڭىراۋ تاعىلىپ, ەش جەرگە دە تۇياق تىرەي الماي, جۇمىسسىز قالدى. ءوز باسىم تالاي ورىس ءتىلدىلەردىڭ “الاش” پارتياسىن جاۋ كورىپ سويلەگەنىن بىلەمىن. ال مىنا ادام قازاق ەلى تاريحىن جازعاندا “الاش” پارتياسى جونىندە دە شىندىقتى ايتىپ, جانە سول ءۇشىن “تاياق جەگەن” ءبىرىنشى ورىس ءتىلدى جۋرناليست ەدى. مىنە سول ورىس ءتىلدى جازۋشىلار اراسىنان حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىنا ءبىرىنشى يە بولىپ تۇرعان دا وسى الەكساندر نيكولاەۆيچ سەرگەەۆ بولاتىن.
ول ءوزىنىڭ ومىرباياندىق جازباسىندا: ء“بىزدىڭ وتباسىمىز تۋلا وڭىرىنەن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەندە ۇشكە جەتەعابىل جاستاعى ءسابي ەكەنمىن”, – دەيدى. ال الەكساندر نيكولاەۆيچتىڭ كەلەسى جىلى 90 جاسقا تولاتىنىن ەسكە الساق, ول قازاق اراسىنا 1918 جىلى كەلگەن بولىپ شىعادى. “دەمەك, ەس بىلگەلى قازاق ورتاسىندامىن. قىردىڭ قارادومالاق بالالارىمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن مەن ءۇشىن قازاقى ورتانىڭ تاعىلىمى بولەك بولدى. قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, جول-جورالعىسىمەن جاقسى تانىسپىن. ورايىنا قاراي ءبىر كىسىنى سوزدەن سۇرىندىرە الاتىنداي قازاقشام تاعى بار. مەن مۇنى ءاردايىم ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەمىن” (“قازاق ادەبيەتى”, 1995 جىل.), دەپ شىنايى وي ايتادى.
الدە ادام كوڭىلىنە قانات بىتىرەتىن سارىارقانىڭ سامالى دارىتتى ما, الدە, تولستويدى دۇنيەگە اكەلگەن تۋلا توپىراعىنان با, بولماسا, ءوزىنىڭ اتا-تەگىندە بار قاسيەت پە, ايتەۋىر ەسەيە كەلە قازاق قارتتارىنىڭ ورنەكتى اڭگىمەلەرىن ەسىنە ساقتاعىش, ەرتەگى-جىرلارعا قۇلاق سالعىش, كورگەن-ەستىگەندەرىن جادىندا ساقتاعىش بولىپ الادى دا, ويىن قاعازعا تۇسىرۋگە اۋەس بولا باستايدى.
بۇگىندە الەكساندر نيكولاەۆيچ جيىرمادان استام كىتاپتىڭ اۆتورى. ءبىر عاجابى, سولاردىڭ ءبارى دە قازاق ومىرىنە ارنالعان. باس كەيىپكەرلەرى وسىناۋ اۋادا وزىمىزبەن بىرگە تىنىستاپ جۇرگەن ءتىرى قازاق بولىپ كەلەدى. قان مايداندا ورىن العان سانسىز وقيعالار اراسىنان قازاقتارعا عانا تيەسىلى وقيعالاردى ەرەكشە ويىپ الىپ, اتتارىن اتاپ, تۇستەرىن تۇستەپ, ارقايسىسىنا كىتاپ ارناپ, ناسيحاتتاۋ ونىڭ ءوز موينىنا العان مىندەتى سياقتى. وڭاشا ءبىر اڭگىمەلەسكەنىمىزدە:
– سول التىن ىزدەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن ءبىلەسىڭ بە؟ – دەدى دە, ءوزى جاۋاپ بەردى. – ول ءبىر ۋىس قۇمنان ەرەكشە جىلتىراپ, بويىنان ۇشقىن اتقان, بولماشى عانا التىن ءتۇيىرىن ىزدەيدى عوي. سول سياقتى مەن دە مۇقىم قازاق اراسىنان ەرەكشە ىستەر اتقارعان, ەرلىگى اڭىزعا اينالعان التىن قازاقتى ىزدەيمىن. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ بايقاۋىمشا بارلاۋشىلار ومىرىنە قۇرىلعانى ءبىر توبە. ەگەر “قاتەرلى ساپار” پوۆەسىندە ءىزباسار جاعىمانوۆ, احتان مۇحامەديەۆ جانە باسقا قىزىلاسكەر ازامات سوعىسى جىلدارىندا س.م.كيروۆتىڭ نۇسقاۋىمەن استراحاننان گۋرەۆكە گەنەرال تولستوۆ جاساعىنىڭ سىرتىنان شىعىپ, ەرەكشە تاپسىرما ورىنداپ قايتسا, “اتاماننىڭ اقىرى” پوۆەسىندە قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنە قاشىپ بارىپ, كەلەسى سوعىستىڭ وتىن ۇرلەي باستاعان كازاچەستۆو گەنەرالى دۋتوۆتى ءبىر توپ قازاق, ۇيعىر چەكيستەرىنىڭ قالاي ولتىرگەنى وزەك بولعان. (شاكەن ايمانوۆ سوڭىنان وسى كىتاپتىڭ جەلىسىمەن ەكى سەريالى كينوفيلم ءتۇسىردى). “كەزدەسپەۋگە بولمايتىن ەدى” اتتى پوۆەسىندە وتكەن سوعىستا فاشيزم تىلىندا, يران, يراك, اۋعانستان ەلدەرىندە ەرەكشە تاپسىرمالار ورىنداعان بايمۇقان قالياقپاروۆ ەرلىكتەرى سۋرەتتەلەدى.
بىردە مەن الەكساندر نيكولاەۆيچكە: ء“سىز بارلاۋشىلار ەرلىگىن سونشالىقتى قۇمارتىپ جازۋىڭىزعا قاراعاندا وسى قاتەرلى قىزمەتكە ءوزىڭىزدىڭ دە قاتىسىڭىز بولعان جوق پا؟ – دەپ سۇرادىم.
– الدىمەن باسىن بايگەگە تىگەر بارلاۋشىنىڭ قانداي ورتادان شىعاتىنىن بەلگىلەپ الايىق, – دەدى الەكساندر نيكولاەۆيچ. – مەن ول تاقىرىپتارعا قىزىققانىمنان بارعانىم جوق. بارلاۋشى دەگەن ماماندىق يەلەرى تەك قاھارمان حالىقتان عانا تۋاتىن بولسا كەرەك. مەن قازاقتى وسىنداي ۇلت دەپ تانيمىن. اسىرەسە, تۇنگى جورىقتار قازاق ومىرىندە ءجيى بولعان. ءتۇن – بارلاۋشى ءۇشىن قولايلى ۋاقىت. ەندەشە قازاقتى جاۋىنگەرلىككە يكەمدى حالىق دەي بەر. مەن حالىقتىڭ وسى قاسيەتىن ونىڭ جوعارىدا اتالعان پەرزەنتتەرى ارقىلى تانىستىرماق بولعان ەدىم…
الەكساندر نيكولاەۆيچ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ادام. سوعان بايلانىستى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءتىنى – پاتريوتيزم.
…مىنە سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندەگى الاساپىراندا قىزىل ارميانىڭ ءۇش ارمياسى وزدەرى مايدان شتابىمەن بايلانىستارىن ءۇزىپ الادى. بۇل جاعدايدا شتاب جالعىز عانا شەشىمگە كەلەدى دە انا ارميالار “وسى تۇستاردا بولۋ كەرەك” دەگەن جورامالمەن ءۇش وفيتسەردى ءۇش ۇشاقپەن ءۇش جەرگە اپارىپ تۇسىرەدى. سولاردىڭ ءىشىنەن تەك ءابساتتار جاقىپوۆ دەگەن وفيتسەر عانا مىندەتىن ورىنداپ شىعا الادى. فاشيستەر ورتاسىنا اسپان بيىگىنەن توپ ەتە تۇسكەن وفيتسەردىڭ جانكەشتى ىستەرى مەن ەرلىگى الەكساندر نيكولاەۆيچتىڭ “بايلانىسشى” دەگەن پوۆەسىندە ءساتتى ءورىلىپ, قىزعىلىقتى جازىلعان. (ارميا مەن مايدان شتابىن بايلانىستىرىپ بەرگەن وفيتسەردىڭ اتىن اتاماسا دا, وقيعانىڭ ءوزىن مارشال جۋكوۆ تا مەمۋارىندا ايتىپ وتكەن).
1942 جىلى كەڭەس جەرىندە پولياك ارمياسىنىڭ قۇرىلعانى بەلگىلى. بىراق ولارعا ءوز ۇلتىنان شىققان وفيتسەرلەر جەتپەيدى. (1940 جىلى باتىس ۋكراينا مەن باتىس بەلورۋسسيانى قوسىپ الۋ ناۋقانىندا ءبىزدىڭ جاققا وتكەن ەكى مىڭ پولياك وفيتسەردىڭ كگب شەشىمى بويىنشا كاتىن دەگەن ورماندا اتىلعانى كەشەگى جاريالىلىق كەزىندە بەلگىلى بولدى). سوعان بايلانىستى كەڭەس وفيتسەرىنىڭ ءبىر توبىنا پولياك اسكەري كيىمىن كيۋگە تۋرا كەلدى. سونىڭ ءبىرى پولياكشا “پورۋچيك” دەپ اتالعان باتىرحان شايحيموۆ ەدى. باتىرحان باسقارعان ءبولىم پولياك ارمياسى قاتارىندا بەرليندى الۋعا دەيىن قاتىسادى. الەكساندر نيكولاەۆيچتىڭ “پورۋچيك باتىرحان” اتتى پوۆەسىندە قازاق بالاسىنىڭ باسقا جۇرت ارمياسىن باسقارۋداعى ەرلىك ونەگەسى مەن اسكەري شەبەرلىگىنە قىزىعا وتىرىپ بەينەلەگەنى كورىنىپ-اق تۇرادى.
ەنتەلەپ كەلگەن فاشيست ارمياسىن ستالينگراد تۇبىندە قورشاۋ كۇندەرىندە ونىڭ سىرت جاعىنا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردەن ارنايى دەسانت تۇسىرىلگەن ەكەن. ولىسپەي بەرىسپەيتىن قيان-كەسكى ۇرىستا مىڭ قارالى جاۋىنگەرلەردەن ساناۋلى عانا ادام امان قالادى. ولار الماتىلىق يۋ.بالالىكين, قاراعاندىلىق قايىركەلدى باپاەۆ, ساپار قادىروۆ, ارالدىق الەكساندر كاۆتسوۆ. جازۋشىنىڭ “دەسانت” اتتى پوۆەسىندە وسى وقيعا ءسوز بولادى. ال اتالمىش پوۆەستى جازار الدىندا “دەسانتقا” قاتىسقان ادامداردى ىزدەپ-تابۋ جازۋشىنىڭ ءوز الدىندا جاساعان ەرەكشە ەرلىگى ەدى.
سول سياقتى “كوپىر ءۇشىن شايقاس” اڭگىمەسىندەگى تانك اتاتىن زەڭبىرەك كومانديرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى حاميت كوبىكوۆ, “وزىنە وق شاقىرۋ” اڭگىمەسىندەگى جاۋ ميناسىن جويۋ ءبولىم كومانديرى يسمايلوۆتىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ەرلىكتەرى بولاشاق ۇرپاققا قوسپا ءسوزسىز-اق ايتىلىپ, ۇلگى رەتىندە ۇسىنىلعان.
“مەن قازاقتىڭ باتىر ۇلدارىن ولاردىڭ حالىق اڭىز-داستاندارىندا ماداقتالاتىنداي اسىل, تەكتى قاسيەتتەرىن ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعاتتارىندا كوپ كوردىم,” – دەيدى الەكساندر نيكولاەۆيچ.
بالالىق شاعىنان بىرگە ويناپ ءوسىپ, اسكەرگە بىرگە الىنىپ, سوعىسقا دا بىرگە قاتىسقان قۇدايبەرگەن دەگەن جىگىت قازاسىن بىلاي سۋرەتتەيدى:
“…قان كوپ كەتىپتى. اتىس كەزىندە ەتقىزۋلىقپەن ءوزى دە بايقاماسا كەرەك, السىرەپ قالعان ەكەن. ايتسە دە كوڭىلى سەرگەك, اينالا قورشاعان دوستارىنىڭ بىرىنە ايەلى مەن ەكى بالاسىنا حات جازۋدى امانات ەتىپ جاتىر. جارالى جان ءوزىنىڭ كوپ ۇزاماي كوز جۇمارىن دا سەزەدى-اۋ, قينالا سويلەيدى… بىراق ءبارىن باتىل ايتتى. مەنىڭ جانارىمنان ىرشىپ تۇسكەن ىستىق جاستى بايقادى دا قىپ-قىزىل ەرنىن جىمقىرىپ, قازاقشا:
– اينالايىن, سارى ورىسىم-اۋ, – دەپ ادەتىنشە ازىلدەي ءتىل قاتتى. – سەن نەسىنە كوزىندى سىقپالايسىڭ, ءا؟ ەندى ءويتۋشى بولما. انە, قاراشى, ءبىز قانشاسىن جايراتىپ سالدىق…”
قازاق جەرىندە وتكەن “تىڭ يگەرۋ” دەگەن ناۋقانعا ەكىۇداي كوزقاراستىڭ بارى بەلگىلى. ءبىرىنشىسى, ساياسي كوزقاراس – حرۋششەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, سارىارقاعا ورىستاردى تولتىرۋ, ەكىنشىسى – رۋحاني كوزقاراس – بۇل قازاق جەرىنىڭ وي-قىرى, قۇمايتى مەن سورتاڭىن, اتا-بابا قورىمدارىن تۇرەنمەن تۇرە بەرىپ, مال ءۇشىن جارالعان دالانىڭ تانابىن تارىلتىپ جاتۋدان تۋعان كوزقاراس. الەكساندر نيكولاەۆيچ ءوزىنىڭ “تىڭ” جونىندەگى تولعاۋىندا “ول – قازاق شالى, مەن ورىس جىگىتى بولسام دا ەكەۋىمىزدىڭ دە جۇرەگىمىز قانجىلاپ, ۇزاق وتىرىپ قالدىق,” – دەپ وسى ماسەلەدە ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ دە قاي جاقتا ەكەنىن انىق بايقاتادى.
شىنىن ايتايىن, ءبىز قازاق جازۋشىلارى كەزدەستىرە الماي جۇرگەن قازاقتان شىققان, ەرەكشە ەرلىك جاساۋعا جاراتىلعان ادامىن ىزدەپ-تاۋىپ, ولار جونىندە ەڭبەك جازۋدا الەكساندر نيكولاەۆيچ الدىنا جان سالمايتىن قالامگەر. بۇعان, بىرىنشىدەن, جوعارىدا ايتىلعان شىعارمالارى دالەل بولسا, ەكىنشىدەن, ول وسى جولدار اۆتورىنا ءبىر قازاق كونسترۋكتورى جونىندە, اسىرەسە, وعان, ياعني ەڭبەگىنە شەت ەل بارلاۋشىلارىنىڭ قالاي تور قۇرعانى جونىندە قىزىق اڭگىمە ايتتى. الايدا, كونسترۋكتوردىڭ اتى-ءجونى جونىندە جۇمعان اۋزىن اشپادى. تەگى, ەرەكشە ءىستىڭ باسىندا تۇرعان ءبىر قازاقتى ماداقتاپ, بولاشاقتا وقىرمانىن تاڭ قالدىراتىن ءتۇرى بار ما, قالاي…
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىندا كوركەم ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ دەگەن مەكەمە بولدى. مىندەتى – رەسپۋبليكا اقىن-جازۋشىلارىن ەل-ەلگە اتتاندىرىپ, ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ. 1974 جىلى وسى مەكەمە جۇمىسىن جولعا قويۋ الەكساندر نيكولاەۆيچ ەكەۋىمىزگە تاپسىرىلدى. ول وداق اتىنان باسقاراتىن كەڭەس توراعاسى, مەن ديرەكتورى بولدىم.
وبلىس, اۋداندارعا اتتاندىرىلاتىن اقىن-جازۋشىلار توبىنا ارىپتەسىم الدىمەن ءبىر سۇراق قويار ەدى:
– قازاق ادەبيەتىنەن نە بىلەسىڭ؟ – ءتيىستى جاۋاپ العاننان كەيىن ول ءسوزىن ءارى قاراي جالعاي بەرەر ەدى. – وز ولەڭدەرىڭدى عانا وقي بەرمەڭدەر. قازاق ادەبيەتىنىڭ جەتىستىگىن ناسيحاتتاۋعا اتتانىپ باراسىڭدار…
ءوزى دە وسى ماقساتپەن ىسساپارعا ءجيى شىعىپ ءجۇردى. جاڭىلماسام, 1977 جىلى ەكى اقىنمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا بولادى. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار مەن ءبولىمشەلەردە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇرىپ, ءسابيت اۋىلىنا جولدارى ءتۇسەدى. اۋىل توبەسى كورىنگەندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلى سىرتتا قالىپ بارا جاتقان قورىمدى كورسەتىپ:
– اناۋ ماڭدا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اكە-شەشەسى جاتىر, – دەپ اڭعارتادى. سول زاماتتا الەكساندر نيكولاەۆيچ: – ۇلى جازۋشىنى ومىرگە اكەلگەن جانداردىڭ ارۋاعىنا باس يەيىك, – دەپ ماشينانى قورىمعا قاراي بۇرعىزادى.
كەشكە كەزدەسۋگە جۇرت: “جازۋشىلار توبىنىڭ جەتەكشىسى يمان ءجۇزدى ورىس ەكەن. ءوزى قازاقشاعا سۋداي. سابەڭنىڭ اكە-شەشەسىنە زيارات قىلىپ, قۇران وقىپتى”, – دەگەن پىكىرمەن كەلەدى. وسى ءسوزدىڭ ىقپالىنان بولۋ كەرەك, كەزدەسۋ وتە قىزىقتى وتەدى جانە ول ءتۇننىڭ ءبىر مەزگىلىنە دەيىن سوزىلادى. ال كەزدەسۋ وتكەننەن كەيىن “يمان ءجۇزدى” ورىستى ءبارى دە ۇيىنە قوناققا شاقىرۋعا ىقىلاس بىلدىرەدى…
سەرگەەۆ قازاقستانداعى قازان توڭكەرىسىنەن ارعى-بەرگى تاريحتى جەتىك بىلەدى. سوعان بايلانىستى ونىڭ قازاق وبرازىن جاقسى جاساۋعا تىرىساتىنى قاي شىعارماسىنان بولسىن ايقىن كورىنىپ تۇرادى.
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە, رەسپۋبليكا 1981 جىلى اتاپ وتىلۋگە ءتيىستى قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعىنا دايىندالا باستادى. وسى تۇستا جازۋشىلار تاريحي وقيعالارعا شولۋ جاساۋعا دەن قويدى. بۇدان ورىس جازۋشىلارىنىڭ اراسىنان الەكساندر نيكولاەۆيچ تە سىرت قالمادى. ەگەر قازاق قالامگەرلەرى تاقىرىپقا ءوز قانداستارى جاعىنان كەلگەن بولسا, سەرگەەۆ رەسەي جاعىنان جاعالاي باستادى. ياعني, ەكى حالىقتىڭ باۋىرلاسۋ بارىسىنا ول ورىس جاعىنان كوز سالىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە ونىڭ قالامىنان تۋعان “پەتەربۋرگسكي پوسول” (“پەتەربۋرگ ەلشىسى”) اتتى رومان دۇنيەگە كەلدى. روماننان ونىڭ اۆتورىنىڭ وسىدان ەكى جارىم عاسىر بۇرىنعى دالانىڭ ساياسي ءومىرى مەن جالپى قازاق قاۋىمىنىڭ تۇرمىس-تىنىسىن ىجداھاتتىقپەن زەرتتەپ, مەڭگەرگەنى كورىنىپ-اق تۇردى. ارتىنان رومان قازاقشاعا اۋدارىلىپ تا شىقتى.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزىندە رەسپۋبليكا يدەولوگياسىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان پىسىقاي ءبىر باسشىمىزدىڭ: “ويباي, قازاق جازۋشىلارى تاريحتى كوپ جازىپ كەتتى”, – دەپ كورىنگەن مىنبەلەردەن بايبالام سالعانى بار. سول ۋاقىتتا الەكساندر نيكولاەۆيچ “جازۋشى” باسپاسىنا بارىپ:
– قازاق نەقيلى قيامەت-قايىمدى باسىنان وتكىزگەن حالىق. سولار كوركەم ادەبيەت ارقىلى ءتيىستى دارەجەسىندە جاريالانا الماي جاتىر. بۇل تاقىرىپ بارلىق جانر ارقىلى ناسيحاتتالۋ كەرەك. مەن تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان قازاق پوۆەستەرىنىڭ جيناعىن ورىس تىلىندە شىعارۋعا بارمىن, – دەيدى.
سول الەكساندر نيكولاەۆيچ قازاق جازۋشىلارىنىڭ بارىمەن دەرلىك حابارلاسىپ “جيناققا نەڭ باردى” سۇرايدى… ونىڭ وسى جولمەن قۇراستىرعان جيناعى “كاراۆان ۆىحوديت نا راسسۆەتە” (“كەرۋەن تاڭ الدىندا جولعا شىقتى”) اتپەن 1989 جىلى جارىق كوردى.
بۇل حالقىمىزدىڭ تاريحىنا ۇلكەن جاناشىرلىقتىڭ بەلگىسى ەدى.
* * *
بۇگىندە ءبىز دوستىق پەن باۋىرمالدىق قاسيەتتى نىعايتا ءتۇسۋدىڭ سونى جولىنا تۇسكەنبىز. مەملەكەتىمىزدە تۇراتىن ءار ۇلت ءوزىنىڭ ءمادەني ورتالىقتارىن اشتى. قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى بار. ەلىمىزدەگى حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋ, سول ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋ يدەياسى ورنىققان. ەگەر بۇعان ءار ۇلتتىڭ ءوز قاتارىنان جەتەكشىسى, ناسيحاتشىسى, كوشباسشىسى شىقپاعان بولسا, ول بوس ءسوز بولىپ قالار ەدى. مەن بۇل ويىمدى سونداي قايراتكەرلەر بار بولعاننان كەيىن ايتىپ وتىرمىن. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1989 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وتكەن سەسسياسىندا ورىس جازۋشىلارى دميتري فەدوروۆيچ سنەگين, يۆان پاۆلوۆيچ ششەگوليحين, نەمىس جازۋشىسى گەرولد بەلگەر, ۋكراين عالىمى الەكساندر نيكولاەۆيچ گاركاۆەتس, ءازىربايجان عالىم قىزى اسىلى وسمانوۆا جانە باسقالاردىڭ قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋدى قولداپ سويلەگەندەرىنە كۋا بولدىق. ەكىنشى جاعىنان بۇلاردى قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەر دەپ تانۋىمىز دا لازىم.
2. نيكولاي يۆلەۆ
نيكولاي پەتروۆيچ يۆلەۆ… مەن بۇل ادامدى كوپتەن بەرى بىلەتىنمىن. ەكەۋمىز 60-جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا ورتالىق ارحيۆتە تانىسقانبىز. وقۋ زالىنان بىلاي, شىلىم شەگۋگە شىققانىمىزدا ول مەنەن نە ىزدەپ جۇرگەنىمدى سۇرادى. ەرتىس-قاراعاندى كانالى كسرو ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى كۇشىمەن سالىنىپ جاتقان. ينجەنەر, مەحانيزاتورلاردىڭ ءبارى سىرتتان كەلگەندەر. مەنىڭ جازۋشى ەكەنىمدى بىلگەننەن كەيىن كانال يدەياسىنىڭ اۆتورى اكادەميك قانىش ساتباەۆ جونىندە, جالپى ورتالىق قازاقستاننىڭ سۋ قورى جانە ونى مولايتۋ جولدارى جونىندە سۇراقتار قويدى.
مەن جوعارىداعى كانال تۋرالى كىتاپ جازۋ ويىم بارىن, سوعان ماتەريال ىزدەپ جۇرگەنىمدى ايتتىم. ال ءوزىنىڭ قانداي تاقىرىپتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ جۇرگەنىن سۇراعانىمدا ول جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا ىشكى قالتاسىنان ۋازىنەك سياقتى بلوكنوت الىپ كوز الدىما توستى. مەن ونىڭ ءبىر بەتىنەن لەرمونتوۆتىڭ, ەكىنشى بەتىنەن شوقاننىڭ پورترەتتەرىن كورىپ: “ال بۇدان نە شىعارماقسىڭ؟” دەگەن سۇراعىمدى ءۇنسىز قويىپ, بەتىنە قارادىم.
– ەكەۋى بىرىنەن ءبىرى اۋمايدى عوي؟ – دەدى نيكولاي پەتروۆيچ.
– ءيا, – دەپ كەلىستىم مەن دە. – شاش قويىستارى, مۇرتتارى, ۇستەرىندەگى اسكەري كيىمدەرى… بۇل ەكەۋىنىڭ ىشكى جان دۇنيەلەرىنىڭ دە ۇقساستىعىن گريگوري پوتانين دە ايتسا كەرەك.
– دۇرىس ايتاسىڭ. وسىدان شىعارىپ مەن يۋري لەرمونتوۆ پەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ومىرلىك جانە شىعارماشىلىق ۇقساستىقتارى اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاماق ويىم بار, – دەدى نيكولاي پەتروۆيچ.
– فيلولوگ بولدىڭىز-اۋ, شاماسى؟ – دەدىم مەن.
– جوق, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتىمىن, – دەدى ول.
مىنا قادامىنا قايران قالعان مەن ەندى:
–قازاقستاندا شوقان جونىندە دەرەكتەر تابىلار-اۋ, ال لەرمونتوۆ جونىندە… – دەپ كۇمىلجي توقتادىم.
–اۋەلى جەرگىلىكتى ارحيۆتەردەن شوقاننىڭ ءوزى مەن ونىڭ ءتوڭىرەگىندە بولعان ادامدار جونىندە قۇجاتتاردى جيناپ الامىن دا, سودان كەيىن لەنينگراد, سولتۇستىك كاۆكاز, ءسىبىر ارحيۆتەرىنە بارىپ وتىرامىن, – دەدى ول.
ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ قۇرىلىسى ادەتتە جاز ايلارىندا قارقىندى جۇرەدى دە, جەر قاتادى, تەحنيكانى جوندەۋگە قويادى دەگەندەي بەلگىلى سەبەپتەر سالدارىنان قىستا باسەڭدەپ قالادى. وسى ۋاقىتتى مەن الماتىدا – ارحيۆتە وتكىزەمىن.
كەلەسى قىستا نيكولاي پەتروۆيچكە قايتا جولىقتىم. كەزدەسكەن ساتىمىزدە ءبىرىمىزدىڭ توڭىرەگىمىزگە ءبىرىمىز ۇيىرىلە قالدىق. ول جىلدارى ءارحيۆتىڭ وقۋ زالى تۇنگى ساعات توعىزعا دەيىن ىستەيتىن. سودان كەيىن ەكەۋمىز ۇيىمىزگە قاراي جاياۋ تارتاتىن بولدىق. وسى جولدا نيكولاي پەتروۆيچ شوقانعا بايلانىستى تاپقان ماتەريالدارى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرەدى.
شوقان مەن دوستوەۆسكيدىڭ سەمەيدە تۇسكەن فوتوسى بار. وندا ەكەۋى دە اسكەري كيىممەن (شوقان قولىندا قانجار) وتىرعان. قاي باسىلىمدا بولماسىن وسى سۋرەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋ ۋاقىتىن “1858 جىل” دەپ كورسەتەدى ەكەن. سونى نيكولاي پەتروۆيچ 1859 جىلى تۇسىرىلگەن فوتو ەكەنىن دالەلدەپ شىعىپتى دا, ونى شوقاندى باس زەرتتەۋشى ۇلى عالىم الكەي مارعۇلان قۇپتاپتى. ءبىر كەشتى سونى اڭگىمەلەۋمەن وتكىزدىك. “سام الەكەن (مارعۇلاندى ايتقانى) سوگلاسيلسيا سو منوي”, دەپ قويادى ماقتانىشپەن.
ونىڭ ماقتانىش سىرىنا مەن تۇسىنەمىن. ول ءبىر كۇرەك قۇم اراسىنان ءبىر ءتۇيىر التىن تاپقان بەينەتقوردىڭ قۋانىشىمەن عانا تەڭ قۋانىش بولاتىن. سوندىقتان دا نيكولاي پەتروۆيچتىڭ ءسوزىن بولمەي تىڭدايمىن. دەسەم دە, قۇرىلىستا ورىن العان جاڭالىقتى اراگىدىك ءوزىم دە حابارلاپ قويامىن.
بىردە ول ماعان اسا كوڭىلسىز بولىپ كورىندى. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعانىمدا, ول ءوزىمنىڭ نەشە كىتاپ شىعارعانىمدى سۇرادى. ون شاقتى بولىپ قالاتىنىن ايتتىم.
– مۇنى سۇراعان سەبەبىم, – دەدى ول, – باسپاعا شوقان جونىندە كىتاپ ۇسىنىپ ەدىم, سونىڭ جولى بولماي قالايىن دەپ تۇر. پاۆەل كوسەنكو دا شوقان مەن دوستوەۆسكيدىڭ دوستىعى جونىندە كىتاپ قولجازباسىن ۇسىنىپتى. باسپا, ارينە, جازۋشى جاعىندا. وسىعان نە امالىڭ بار؟
نيكولاي پەتروۆيچكە كومەكتەسكىم كەلدى. سول ءۇشىن اۋەلى ونىڭ قولجازباسىمەن تانىسۋ كەرەك بولدى… تانىستىم. ارينە, تاقىرىپ جاعىنان كوسەنكو ەكەۋى ءبىرىن ءبىرى قايتالايدى. سونىمەن بىرگە ءبىرىنىڭ قولجازباسىن ءبىرىنىڭ تولىقتىرىپ تۇرعان جەرلەرى دە جەتەرلىك. وسىعان قاراعاندا, ەكەۋىنىڭ دە ەڭبەكتەرىنىڭ دەربەس كىتاپ بولىپ شىعۋعا حاقىسى بار سياقتى. ول ءۇشىن, بار-جوعى قولجازبالار اتىن وزگەرتسە بولعانى. سوندا ەكەۋى ءبىر تاقىرىپقا ەكى جاقتان كەلىپ سويلەگەن بولادى. قازىر ەكەۋى دە قولجازبالارىنىڭ جانرىن “ەسسە” دەپ ۇسىنىپتى. وسىنى ويلاي كەلىپ مەن نيكولاي پەتروۆيچكە قولجازباسىنىڭ اتىن “ناحودكا كراەۆەدا” دەپ وزگەرتۋدى ۇسىندىم. قابىلدادى. ءيا, سودان كەيىن باسپا دا ونىڭ ەڭبەگىن شىعارۋعا كەلىسىپتى. سول كۇندەرى نيكولاي پەتروۆيچتىڭ كوڭىلى وتە كوتەرىڭكى ءجۇردى. دوس قاباعىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعانىم ءۇشىن ءوزىم دە قۋانىپ ءجۇردىم. كىتاپ مەن ۇسىنعان اتاۋمەن “قازاقستان” باسپاسىنان 1977 جىلى جارىق كوردى.
ادام كوڭىلى دە كوك اسپان سياقتى بىردە اشىق, بىردە تۇنەرىڭكى بولادى. نيكولاي پەتروۆيچ وڭىنەن وسى قۇبىلىستار انىق بايقالۋشى ەدى. ول ىشكى سەزىمى بەت-جۇزىنە شىعىپ جۇرەتىن ادام بولاتىن. تاعى بىردە ونىڭ جابىرقاۋ قاباعىن كورىپ, دەنساۋلىعىن سۇرادىم.
– شۇكىر, جاقسىمىن, – دەدى ول.
– ال مىنا ءتۇسىپ كەتكەن قاباعىڭا جول بولسىن, – دەيمىن.
– جۋىردا ارحيۆتەن قاپالدان شوقاننىڭ قايتىس بولعانىن گەنەرال كولپاكوۆسكيگە حابارلاعان قۇجاتتى كەزدەستىردىم… وزىمنەن ءوزىم قاپا بولايىن دا قالايىن.
– شوقاننىڭ 1865 جىلى 10 ساۋىردە دۇنيە سالعانى اۋەلدەن بەلگىلى ەمەس پە ەدى؟
– سونى بىلسەم دە, الدە جاتسام دا, تۇرسام دا شوقاندى ويلايتىنىمنان با ەكەن, انا قۇجاتتان كەيىن شوقان ءولىمىن تۇڭعىش ەستىگەندەي بولىپ, كوڭىلىم ءبىر ءتۇرلى بۇزىلىپ بەرسىن, – دەدى ول.
* * *
وڭاشا كەزدەسىپ قالعانىمىزدا نيكولاي پەتروۆيچ ەكەۋمىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزدەن الدىمەن سۇرايتىنىمىز – زەرتتەۋ جۇمىستارىمىز. دەسەم دە ءبىر شىندىق بار, جولىققانىمىزدا مەن ەشقانداي دا سۇراق قويماسام دا ول شوقان جونىندە ءوز بەتىمەن سويلەپ كەپ بەرەدى.
– شوقان ۆەرنىيدا (قازىرگى الماتى) بىرنەشە رەت بولعان ەكەن. سول ۋاقىتتاردا توڭىرەگىندە كىمدەر بولدى ەكەن دەپ زەرتتەي باستاعانىمدا ۇيىققا باتتىم دا كەتتىم. قۇداي-اۋ, كىممەن كەزدەسپەگەن, كىممەن نە جونىندە سويلەسپەگەن دەسەڭىزشى! ارتيللەريست وبۋح, اسكەري جازۋشى ۆەنيۋكوۆ, استرونوم گولۋبەۆ, سۋرەتشىلەر كوشارەۆ پەن زنامەنسكي, زوولوگ سەۆەرتسەۆ… ءتىپتى كوپ-اۋ, كوپ. شوقاننىڭ وسىلارمەن كەزدەسۋ ساتتەرى, اڭگىمەلەرىنىڭ تاقىرىبىن, جالپى قارىم-قاتىناستارىن زەرتتەپ, اشۋ وڭايعا تۇسەتىن ەمەس. شوقان توڭىرەگىندە “باتپاقتاپ” قالدىم دەگەنىم وسى. انا ادامداردىڭ دا ءومىرىن زەرتتەۋىم كەرەك. كىم بىلەدى, سولاردىڭ ومىرىنەن دە شوقان ءومىرىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن سونى بەتتەرى اشىلىپ قالار. وسى باعىتتا باسىما كەلگەن ويىمدى ايتايىن با؟ كادەت كورپۋسىندا شوقانمەن قاتار نەشە ءتۇرلى دۆوريان, پومەششيكتىڭ بالالارى وقىدى عوي. ال حاندار تۇقىمى, اعا سۇلتاننىڭ بالاسى شوقان, ادەمى وفيتسەر, جاپ-جاس سۇلۋ شوقان قىز قۋ مەن اراق ىشۋدەن كوز جازباعان انا سوسلوۆيە بالالارىنا جولاماي, ء“تۇبى رەسەي تاريحىندا وسىلار قالادى-اۋ” دەگەندەي, جەتىم پوتانينمەن, كاتورگاداعى جازۋشى دوستوەۆسكي مەن اقىن دۋروۆپەن, جالپى جوعارىدا اتالعان كوبى دەرلىك كرەپوستنوي بالالارىمەن جاقىنداسىپ جۇرگەنىنە تاڭ قالاسىڭ.
وسى جەردە مەن وعان قازاقتىڭ: “ادام بولاتىن بالا قوناققا ءۇيىر, تۇلپار بولاتىن ق ۇلىن ساياققا ءۇيىر”, دەگەن ماقالىن ايتتىم دا: “ورىسشا تۇسىندىرەيىن بە؟” دەدىم.
– ءتۇسىندىم, ءتۇسىندىم, – دەدى نيكولاي تازا قازاق تىلىندە.
– ەي, سەن قازاقشا بىلەدى ەكەنسىڭ عوي؟ – دەپ تاڭداندىم مەن.
– ەندى قالاي, – دەدى ول. ء–بىز ورال وبلىسىنداعى شۇڭعاي ەلدى مەكەنىندە تۇردىق. “دايىندىق كلاسس” دەگەن ءبىر جىلدىق مەكتەبىمىز بولدى. جالعىز قازاق وقىتۋشىمىز بار. ءبىز ونى “مۇعالىم اعا” دەپ ايتاتىنبىز. سول سەبەپتى اتى-ءجونىن بىلمەي وستىك. ول كىسى ساباقتى تەك قازاقشا عانا جۇرگىزەتىن. سول كلاستى مەن قازاقشا بىتىرگەنمىن.
– ەندەشە قازاقشا نەگە سويلەمەيسىڭ؟ – دەيمىن مەن.
– جالپى قازاق اتاۋلىلار قىزىق جانسىڭدار, – دەدى ول. – كەزدەسكەندە قازاقتىڭ ءوزى اڭگىمەسىن ورىسشا باستايدى. سونىڭ ءبىرى ءوزىڭسىڭ. سودان كەيىن اڭگىمە سول تىلدە جۇرە بەرەدى.
– ەندەشە ەكەۋمىز قازاقشا سويلەسىپ جۇرەيىك, – دەيمىن مەن.
– شىنىن ايتقاندا, وسى الماتىدا مەن قازاقشامنان ايىرىلىپ بارا جاتىرمىن. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسسەك. ال الگى ماقالىڭ تۋرا ءدال ايتىلعان ماقال! – دەپ ول بلوكنوتىنا ءتۇرتىپ الدى.
– ءوزىڭ اتاعان كولپاكوۆسكي مەن شوقان ومبىدا گۋبەرناتور گاسفورتتا اديۋتانت بولعان جوق پا؟ – دەپ سۇرادىم.
مىنە, مىنە, مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم وسى ەدى. كولپاكوۆسكي ءومىرىن زەرتتەي كەلە شوقانعا بايلانىستى ەكى تىڭ دەرەككە كەزدەستىم. ءبىرىنشىسى, قاراپ وتىرساڭ كولپاكوۆسكي شەت ايماقتا پاتشالى رەسەيدىڭ وتارشىل ساياساتىن جۇرگىزەتىن ادام. مۇندايلار قيىرىنا كوز جەتپەيتىن, شاقىرىمىنا وي جەتپەيتىن ۇلان-عايىر رەسەيدە كوپ بولعان. سونىمەن بىرگە سول ۋاقىت ساياساتىن جۇرگىزە ءجۇرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا ءۇڭىلىپ, سوعان ساي جاسار جاقسىلىعىن دا ىسكە اسىرىپ جۇرگەندەرى از بولماعان. ارتىنان گەنەرال بولاتىن كولپاكوۆسكي سوندايلاردىڭ ءبىرى. الماتىدا “كيرگيزسكايا” دەگەن كوشە بولدى. قازىر “امانكەلدى” دەپ اتالادى. سول كوشەگە العاشقى اتاۋدىڭ قويىلۋىنا سەبەپ بولعان وقيعالاردى بىلەسىڭ بە؟
مەن, ارينە, مۇنى بىلمەيتىنىمدى مويىندادىم.
– كولپاكوۆسكيدىڭ 1871 جىلى اسكەرىمەن بارىپ قۇلجا توڭىرەگىن العانى بار. سول جەردەن سوڭىنا ەرگەن قازاقتاردى الىپ كەلىپ, قالانىڭ باتىس جاعىنان جەر بەرىپ: “قاتارلاستىرىپ ءۇي سالىڭدار!” دەيدى ەكەن. مەن الماتىدا تاستانبەكوۆ يگەن دەگەن اقساقالمەن تانىس بولدىم. كەزىندە وسىندا كوك ساعىز (كاۋچۋك) ءوندىرىسىن باسقارعان ادام. سول كىسىنىڭ ماعان مىناداي وقيعا ايتقانى بار: وتكەن عاسىردىڭ باسىندا شىڭعىستاۋعا ساۋدامەن بارعان اعايىندى ەكى وزبەك جىگىتىن قۇنانبايدىڭ اكەسى وسكەنباي: “ونەرلەرىڭدى حالقىما ۇيرەتىڭدەر” دەپ, قازاق قىزدارىنا ۇيلەندىرىپ, الىپ قالادى. جىلدار وتەدى. وسكەنباي و دۇنيەگە وزادى. انا ەكى جىگىتتىڭ دە ۇرپاعى وسەدى, مولايادى. سودان كەيىن الگىلەر جۇرت تىزگىنىن ۇستاپ قالعان قۇنانبايدان ەلىنە قايتۋعا رۇقسات سۇراپتى. قۇنانباي رۇقساتىن بەرەدى. سودان كوشتىڭ باسىن باتىس باعىتىنا بۇرعاندار ىلەدەن وتكەندە جولدارىن ورىستار بوگەپ, كوش باسشىسىن كولپاكوۆسكيگە الىپ كەلەدى. گەنەرال ولارعا جولدان قالىپ, قالاعا قونىستانۋلارىن سۇرايدى. انالار كونە قويمايدى. سودان بۇگىنگى شامالعان تۇسىندا ولار تاۋ قىرعىزدارىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ, جاياۋ قالادى. امالدارى تاۋسىلعان جيەندەر جىلاپ-سىقتاپ: “انا قىرعىزداردان كولىگىمىزدى الىپ بەر!” دەپ كولپاكوۆسكي الدىنا قايتا بارادى. سوندا گەنەرال ولارعا شىنىن ايتقان ەكەن:
– مەن قازاق جەرىندە قالا سالىپ جاتىرمىن. وندا قازاقتار تۇرماعاندا كىم تۇرادى؟ شىنىن ايتسام, انا قىرعىزداردى سەندەردى شابۋعا مەن جىبەردىم, – دەپ زورلاپ قالدىرعان ەكەن. سول “كيرگيزسكايا” كوشەسى دۇنيەگە وسىلاي كەلىپتى. سودان كەيىن كولپاكوۆسكي سول كوشەنىڭ بويىنا 1873 جىلى قازاق بالالارى ءۇشىن دەپ مەكتەپ تە سالدىرعان ەكەن.
ۆەسەلوۆسكي دەگەن پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورىنىڭ باسشىلىعىمەن 1904 جىلى شوقان ەڭبەكتەرى جيناعىنىڭ ءبىر تومدىعىن شىعارعانى بار. سول جيناقتى شىعاراردان 15-20 جىل بۇرىن گريگوري پوتانين شوقاندى بىلگەن, ونىمەن قارىم-قاتىناستا بولعان ادامدارعا: “قولدارىڭىزدا شوقانعا بايلانىستى نە بار؟ نە ساقتالدى؟ سولاردى جىبەرىڭىز”, دەپ ادرەسىن كورسەتىپ, جان-جاققا حات جىبەرىپتى. سونداي حاتتى العان گەنەرال كولپاكوۆسكي دالا گۋبەرناتورى كانتسەليارياسىنداعى شوقاننان ءتۇسكەن راپورتتار مەن ساياحات ەسەپتەرىن كوتەرىپ, جيناپ وعان ءوزىنىڭ “ەگەر شوقان جيناعىن شىعارۋ كەرەك بولسا, مەن قارجى دا ۇسىنا الامىن”, دەگەن حاتىن قوسىپ, پوتانينگە پاكەت جىبەرگەن ەكەن. بۇل وقيعا 1886 جىلى ومبىدا بولعان. ال 1889 جىلى كولپاكوۆسكي جاسىنا قاراي رەسەي ءاسكەري كەڭەس مۇشەلىگىنە تاعايىندالىپ, پەتەربۋرگقا جۇرەر الدىندا ءپوتانيندى شاقىرىپ الىپ: “گۋبەرنيانى باسقارىپ تۇرعان كەزىمدە شوقان جيناعىن شىعارا المادىڭدار (ول كەزدە كىتاپ تاپسىرۋشىنىڭ قارجىسىمەن شىعاتىن). مىنە, قىزمەتىم ءوسىپ بارا جاتىرمىن. الايدا قولىمدا قارجى بولمايدى. وزىمدە ساقتاۋلى مىناۋ”, دەپ شوقاننىڭ سودان 30 جىل بۇرىن جازعان 8 حاتىن تابىس ەتكەن ەكەن. ال وسى گەنەرالدىڭ شوقان زيراتىنا ەسكەرتكىش ءمارمار تاقتا قويعىزعانىن بىلەتىن شىعارسىڭ؟
– ودان حابارىم بار, – دەدىم مەن.
– سول كولپاكوۆسكي قانداي قاراپايىم ادام بولعانىن بىلەسىڭ بە؟
– بۇدان حابارىم جوق, – دەدىم مەن.
– ارحيۆتە گەنەرالدىڭ اديۋتانتى بولعان البان سارقىتوۆ دەگەن پورۋچيكتىڭ ەستەلىگى ساقتاۋلى. 1860 جىلى قازان ايىندا ۇزىناعاش شايقاسىنان كەيىن ۆەرنىيعا قايتىپ كەلە جاتقاندارىندا جول ۇستىندەگى قازاق اۋىلىنىڭ شەتكى ۇيىندە سۇيەنىپ تۇرعان قىزعا ەسەرسوق سولدات بىلاپىت ءسوز ايتىپ ايقاي سالىپتى. سول-اق ەكەن كولپاكوۆسكي شاۋىپ كەلىپ, الگى سولداتتى ساپتان شىعارىپ الىپ: “انا قىز سەن جونىندە, سەنىڭ حالقىڭ جونىندە نەندەي ويدا قالدى, سەن اقىماقتىڭ بەيپىل اۋىزدىعىڭنان!” دەپ ءولىمشى ەتىپ ساباتادى. جاڭاعى البان سارقىتوۆ تاعى دا بىلاي دەپ جازادى: “پريستاۆ مىرزانىڭ كۇندەگى ادەتى – ەرتەمەن اتىنا ءمىنىپ ستانيتسادان جالعىز شىعار ەدى دە, سول بەتىمەن جولعا ءتۇسىپ كەتە بەرەر ەدى. شولدەي قالسا جاقىن جەردە كورىنگەن كيىز ۇيگە ات باسىن تىرەپ, سۋسىن سۇرار ەدى. قىمىز بولسا دا, شالاپ بولسا دا ءىشىپ, اتىنا قايتا ءمىنىپ, العىسىن ايتىپ جۇرە بەرەر ەدى… مال سويعىزبايتىن. سول ساپارلارىندا كورگەن, بىلگەن, ەستىگەن اۋىلدارعا بايلانىستى پروبلەمالاردى دۋان باسى جيىنىندا ورتاعا سالىپ, ولاردى حالىق پايداسىنا شەشۋ ماسەلەسىن قاراستىرار ەدى…”
* * *
نيكولاي پەتروۆيچ ەكەۋىمىز ارحيۆتەن بىرگە شىعۋدى ادەتىمىزگە اينالدىرعانبىز. كوممۋنيستىك (قازىر ابىلاي حان) داڭعىلىنا ءتۇسىپ الىپ كومسومول (تولە بي) داڭعىلىنا جەتكەندە ارقايسىمىز ءوز ۇيىمىزگە قاراي بۇرىلامىز. اجىراساتىن جەرگە جەتكەنىمىزدە دە بوگەلىپ, اڭگىمەمىزدى جالعاپ تۇرعانىمىز. سول اڭگىمە-دۇكەندە ەكەۋىمىز دە جوعىمىزدى تاپقانداي بولىپ قالامىز. ويتكەنى ورتالىق قازاقستاندى سۋلاندىرۋ پروبلەماسى جونىندەگى كىتابىمدى شىعارعاننان كەيىن باياناۋىل وكرۋگىنىڭ اشىلۋى مەن شوڭ بيگە قاتىستى قۇجاتتاردى زەرتتەي باستاعانمىن. ال نيكولاي پەتروۆيچ بولسا, شوقاننىڭ باسىنا عانا بايلانىپ قالعان جوق, اكەسى شىڭعىس پەن ناعاشىسى شورماننىڭ مۇساسىنا دەيىن وي سىلتەپ جۇرگەن. بىلاي قاراساق, ەكەۋمىزدىڭ دە اقتارعانىمىز ءبىر زامان قاعازدارى. ءبىر رەتتە قىزدى-قىزدى اڭگىمەمەن اجىراسار تۇسىمىزدان اسىپ, گوگول كوشەسىنە كەلىپ قالىپپىز. سودان كەيىنگى ءبىر رەتتە… نيكولاي پەتروۆيچ قىزۋ اڭگىمەمىزدى بۇزىپ, وزىنەن ءوزى: “با-ا!” دەپ تۇرا قالسىن. سويتسەك ەكىنشى الماتى ۆوكزالىنا كەلىپ قالىپپىز…
نيكولاي پەتروۆيچ قىزىق ادام-تىن. ول تىڭ تابىسىن, اسىرەسە ول تابىس شوقانعا بايلانىستى بولسا, “توڭىرەگىمدە جۇرگىنشىلەر بار-اۋ” دەگەن سەزىم ساناسىنا كىرىپ-شىقپايدى عوي. ايتىپ كەلە جاتقان اڭگىمەسىنە تىڭداۋشىنى قايتكەندە سەندىرەيىنشى دەگەندەي, قولىن اۋادا ەرسىلى-قارسىلى سەرمەپ, بار داۋىسىمەن ايقايلاپ سويلەيدى دەيسىڭ. كەيدە مەن ەتەگىنەن تارتىپ قالامىن. سوندا عانا داۋىسىن پاستەپ, جان-جاعىنا قاراپ الادى دا: “چەرت س نيمي. رازگوۆور يدەت و چوكانە”, دەپ داۋىسىن العاشقى قالىپقا قايتا كوتەرەدى.
نيكولاي پەتروۆيچتىڭ ءۇيى “گوگول” مەن “جەلتوقسان” كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا. ءبىر كۇنى مەنى پاتەرىنە كىرىپ شىعۋعا شاقىردى. كوڭىلشەك دوستىڭ كوڭىلىن قالدىرمايىنشى دەپ باردىم. ايەلى مەن ەكى ۇلى ءبىزدى تابالدىرىقتان قارسى الدى. ءبارى دە جىميىپ ك ۇلىپ تۇر. وسىدان-اق مەن: ء“اي, اكەلەرىڭە تارتقانسىڭدار-اۋ, تەگى”, دەپ ءتۇيدىم. ايەلى دە داڭعىرلاعان اشىق ادام با دەپ قالدىم. نيكولاي پەتروۆيچتىڭ وتباسى ءۇشىنشى ەتاجدا ءۇش بولمەلى ستاندارتتى پاتەردە تۇرادى ەكەن. كىشىرەك بولمەسىنىڭ تەرەزەسىنەن باسقا قابىرعالارىندا توبەگە دەيىن قالانعان كىتاپ. ۇزىنداۋ سورەدەن ارقايسىسىنىڭ قالىڭدىعى ءتورت ەلىدەن كوك مۇقابالى, ءبىر تەكتى ون كىتاپ كوردىم. ء“بىر جازۋشىنىڭ تولىق جيناعى-اۋ”, دەپ ۇڭىلە تۇسسەم, اكادەميك الكەي مارعۇلان باسشىلىعىمەن 1961 جىلى ورىسشا شىققان شوقان ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى ەكەن. سول جەردە ويعا قالايىن. بۇل بەس تومنان تۇراتىن جيناق ەدى عوي. ال مىناۋ نەگە ون؟ تاعى دا ۇڭىلە تۇسسەم, اتالمىش جيناقتىڭ ەكى كومپلەكتىسى تولىق ەكەن. جۇرت ادەتتە مۇنداي جيناقتىڭ ءبىر كومپلەكتىسىن عانا قاناعات تۇتىپ قويۋشى ەدى عوي. ال مىنادا… الدە كۇدىگىمە كوز جەتكىزە تۇسەيىن دەدىم بە, ءبىرىنشى تومىن قولىما الىپ قاراسام, استى سىزىلماعان جولدارى كەم دە كەم. قاي بەتىن اشپايىن, ءبارى سونداي جانە “پولەلەرىنە” انا جولدارعا نەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ سىزعان سەبەبىن جازىپ قويىپتى. ءبىرىنشى كومپلەكتىدەگى تومداردىڭ ءبارى سونداي. شوقان ومىرىنە بايلانىستى قۇجاتتاردى تەك ارحيۆتەن عانا ىزدەمەيدى ەكەن, ۇيىندە دە اينالدىراتىنى وسى تومدار بولدى عوي. سوندا بۇل شوقاندى تاۋلىگىنە 24 ساعات زەرتتەيتىن بولعان با, قالاي؟
وسى ۋاقىتتا مەنى شايعا شاقىرۋعا كەلگەن نيكولاي پەتروۆيچكە ازىلدەپ جوعارىداعى سۇراعىمدى قويدىم.
– مەن شوقاندى ءتۇسىمدە كورەمىن, – دەدى ول. – قالاي ويلاساڭ سولاي ويلا, شىندىق سول.
– مىنادان كەيىن سەنەمىن, – دەپ سىزىلعان بەتتەردى قايتا اشتىم. – ال جيناقتىڭ ەكىنشى كومپلەكتىسى قانداي ويمەن الىنعان؟
– ول مەنىڭ ءوز باسىمنىڭ شوقانعا دەگەن قۇرمەتىمنىڭ بەلگىسى.
مەنىڭ بۇل سوزگە تۇسىنە قويماعانىمدى اڭعارىپ, ءسوزىن جالعاي بەردى.
– بەتتەرى سىزىلعان كىتاپتىڭ ءوڭىنىڭ قاشاتىنى بەلگىلى. ەندەشە شوقانعا دەگەن قۇرمەتىمنىڭ بەلگىسى – قول تيمەستەن تۇرۋ كەرەك دەپ مەن ەكىنشى كومپلەكتىنى قارا بازاردان بىرەۋدىڭ قولىنان ساتىپ الدىم.
داستارحان باسىندا دا ازىلگە ءجون بەرىپ وتىردىق. نە جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرمايىق, نيكولاي پەتروۆيچ ءبارىن دە شوقان تاقىرىبىنا قاراي بۇرا بەرەدى. سول جولى اڭگىمەگە قوسىلىپ وتىرعان ايەلىنىڭ دە:
– نيكولاي پەتروۆيچتىڭ مەنى ۇمىتقانى قاشان. ءتۇنى بويى شوقاندى اتاپ, داۋىستاپ شىعادى, – دەگەنى بار.
* * *
ءارحيۆتىڭ كوپ قورىن قاراۋعا تىيىم سالىنعان. نيكولاي پەتروۆيچ: – “شىركىن-اي, سولاردا دا شوقان جونىندە تىڭ دەرەك بار-اۋ!” دەگەن ويمەن ارحيۆ باسشىلارىنان ولاردىڭ كەيبىرىن الدىرۋدى سۇراپ جۇرەتىن. ال انالار: “ول ءۇشىن كگب-ءنىڭ رۇقساتى كەرەك”, دەپ بەتباقتىرمايتىن. بۇعان نيكولاي پەتروۆيچ قاپا بولاتىن. سونداي تۇنەرىپ جۇرگەن كۇننىڭ بىرىندە مەن ودان لەرمونتوۆتىڭ “سوڭىنا” قاشان تۇسەتىنىن سۇرادىم.
– سەن بايقايسىڭ با؟– دەدى ول,– سوڭعى كۇندەرى مەن ارحيۆكە كەلۋدى سيرەتىپ ءجۇرمىن عوي. شىنىن ايتقاندا اۋىرامىن. سول سەبەپتى ارحيۆتەن گورى ەمحاناعا بارۋىم جيىلەپ كەتكەن. تەگى الىسقا بارا الماسپىن. ماعان لەرمونتوۆتى زەرتتەۋ ۇزاپ كەتكەنگە ۇقسايدى. دەسەم دە وسى جەردەن مەن ەكىنشى شوقاندى تاپتىم عوي. ول – سالىق باباجانوۆ. قىزمەت فورمۋليارى (انكەتاسى-ق.ي.) قولىما ءتۇستى. ول دا ورىنبوردا كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن ەكەن. سول زاماندا شىعىپ تۇرعان “سەۆەرنايا پچەلا”, “سانكت-پەتەربۋرگسكي ۆەدوموستي”, “دەياتەلنوست” جانە “رەسەي جاعراپيالىق قوعامى” باسىلىمىندا ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ تۇرىپتى.
– شوقانمەن زامانداس بولعانى ما؟– دەيمىن مەن.– ەكەۋى جولىققان با ەكەن؟
– جولىققان,– دەدى نيكولاي پەتروۆيچ. — 1860 جىلى تامىز ايىندا كىشى ءجۇزدىڭ ءبىر توپ شونجارلارىمەن ءتىلماش رەتىندە پەتەربۋرگقا بارعان ەكەن. ال شوقان تۋرا سول جىل, سول ايدا اكەسىنە پەتەربۋرگتەن جازعان حاتىندا, كىشى ءجۇزدىڭ ءبىر توپ باي-بولىستارىنىڭ پاتشاعا قول تاپسىرۋ ءۇشىن پەتەربۋرگقا كەلگەنىن, ولاردىڭ قاتارىندا ءبىر ءتىلماش بارىن جازعان بولاتىن. مىنە, سول ءتىلماش – وسى سالىق. ياعني, قازاقتىڭ ەكى وقىعان پەرزەنتى جولىققان. ەندىگى مەنىڭ مىندەتىم, سول باباجانوۆتىڭ اتالعان باسىلىمداردا جاريالانعان ەڭبەكتەرىن ىزدەپ, جاڭعىرتىپ, قازاقتارعا ەكىنشى شوقاندى تاۋىپ بەرۋ بولماق.
– لەرمونتوۆتى شە؟– دەيمىن تاعى دا.
– يۋري ميحايلوۆيچ وكپەلەمەسىن. دارىگەرلەر ۇزاق ساپارعا شىقپاڭىز دەپ ەسكەرتتى. الماتىدان, ارى كەتكەندە ءوز رەسپۋبليكامىز كولەمىنەن شىقپاي-اق, شوقاننىڭ قاتارىنا تاعى ءبىر جۇلدىزدى شىعارىپ بەرسەم, مەنىڭ دوكتورلىعىم سول بولار ەدى.
نيكولاي پەتروۆيچتىڭ كەنەتتەن شىققان داۋىسى مەنى تابالدىرىعىندا توقتاتتى.
ول ماعان كىتاپ ۇسىندى.
– قازاقتاردا ۇيىنە تۇڭعىش كەلگەن قوناعىنا سىي-سياپات ۇسىناتىن ادەتى بار ەمەس پە؟
قولىما العان سوڭ كىتاپتى قاراسام– “چوكان ۆاليحانوۆ ۆ ۆوسپومينانياح سوۆرەمەننيكوۆ” دەپ جازىلعان ەكەن.
– سەن ماعان تىم قىمبات سىي ۇسىنىپ تۇرسىڭ. مىناۋىڭ ءوزىڭنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىڭا كەرەك ەمەس پە؟– دەيمىن.
– مەن ءۇشىن شوقانعا بايلانىستىنىڭ ءبارىنىڭ قىمبات ەكەنى راس. سول قىمباتىمدى مەن قىمبات دوستارىما سىيلايمىن. سول ءۇشىن اۋەلدە-اق, وسى كىتاپتىڭ ونشاقتىسىن الىپ قويعانمىن. ءالى بار, قابىلدا سىيلىعىمدى,– دەدى دە ازىلگە كوشتى.– تابالدىرىقتى قازاقشا وڭ اياعىڭمەن اتتاپ شىق. بۇل ۇيدە شوقاننىڭ رۋحى بار.
مەن ايتقانداي-اق ءبارىن ورىندادىم…
* * *
سول ارادا كسرو ىدىراپ, رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىككە يە بوپ شىعا كەلدى. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. ال نيكولاي پەتروۆيچ بولسا: “ەندى ءارحيۆتىڭ انا قورلارى اشىلادى” دەپ قۋانىپ ءجۇر. ايتقانداي-اق, سول قورلارعا قولى جەتكەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە ول:
– وسى مەن ۇزاققا بارماي ولەتىن شىعارمىن,– دەدى.–تۇسىمدە مەنى شوقان شاقىرىپ ءجۇر.
– قوي بوس ءسوزدى!– دەپ مەن وعان زەكىپ تاستادىم.
…تۇندە شوقان دەپ جاتاتىن, تاڭەرتەڭ شوقان دەپ تۇراتىن ورىس بالاسى – 1998 جىلدىڭ كوكتەمىندە 74 جاسىندا دۇنيە سالدى. ارتىندا ومىرلىك جارى – جەسىر, سۇيكىمدى بالالارى – جەتىم جانە قانشا مۇراعات بەتتەرى اشۋسىز قالدى دەڭىز…
قالمۇقان يساباي,
جازۋشى.
الماتى.
28 شىلدە, 2004 جىل.
