بىرلىگى بار ەلدىڭ بەرەكەلى تىرلىگى بار

جەكسەنبى, 28 قازان 2012 0:07

بۇل ومىردە وزگەرمەيتىن ءبىر اقيقات بار. ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاساق, ول ءبىزدىڭ بۇگىنگى قام-قارەكەتتەرىمىزگە بايلانىستى بولادى. قازىرگى جاسالىپ جاتقان ۇلان-عايىر ءارى جاسامپاز ىستەردىڭ ماڭىزى مەن ماعىناسى دا ەلدىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرىنا قاتىستى ايقىندالادى.

تۋعان ەلىمىز قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە شىن مانىندە يە بولعان 13 جىلدا ەكونوميكالىق تابىستارعا, ساياسي دامۋ دەڭگەيىنە جانە ادامعا ەڭ قىمبات رۋحاني قۇندىلىقتارعا قول جەتكىزگەنىمىزدى اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. ءبارى دە كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتتى ەمەس پە. اششىنىڭ كەرمەك ءدامى شىعادى, تۇششىنىڭ ءتاتتى ءدامى بولادى.

جەكسەنبى, 28 قازان 2012 0:07

بۇل ومىردە وزگەرمەيتىن ءبىر اقيقات بار. ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاساق, ول ءبىزدىڭ بۇگىنگى قام-قارەكەتتەرىمىزگە بايلانىستى بولادى. قازىرگى جاسالىپ جاتقان ۇلان-عايىر ءارى جاسامپاز ىستەردىڭ ماڭىزى مەن ماعىناسى دا ەلدىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرىنا قاتىستى ايقىندالادى.

تۋعان ەلىمىز قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە شىن مانىندە يە بولعان 13 جىلدا ەكونوميكالىق تابىستارعا, ساياسي دامۋ دەڭگەيىنە جانە ادامعا ەڭ قىمبات رۋحاني قۇندىلىقتارعا قول جەتكىزگەنىمىزدى اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. ءبارى دە كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتتى ەمەس پە. اششىنىڭ كەرمەك ءدامى شىعادى, تۇششىنىڭ ءتاتتى ءدامى بولادى. تارازى باسىندا ءبىز قانداي مەملەكەت بولامىز, قانداي جولدى تاڭداپ الامىز دەگەن ومىرلىك ءمانى زور سۇراق تۇرعاندا ءبارىمىز دە كوپ ويلانىپ, كوپ تولعاندىق. سول تاعدىرلى كەزەڭدەردە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم دامۋىنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, جەكە باسىنىڭ اقىل-ويى مەن ەرىك-جىگەرى, الىستى بولجاي الاتىن ساياساتى ارقاسىندا جانە ءوز حالقىنىڭ جاپپاي قولداۋىمەن وسكەن ەلدىڭ بيىگىنە كوتەرىلدىك.

بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى. وتكەندى قۇداي دا وزگەرتە المايدى دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ مەرزىم ولشەممەن از, اتقارىلعان ءىستىڭ مولشەرىمەن عاسىرعا بەرگىسىز تىرلىگىمىزدىڭ باعاسىن بولاشاق بەرەدى. مىنە, وسى تاريحي تاعىلىمدى قاراپايىم حالىق تا, ساياساتكەرلەر دە, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار دا جادىنان شىعارماۋى ءتيىس.

ءدال قازىر قازاقستاننىڭ ماڭدايى جارقىراپ تۇرسا, وعان كىمدەر ۇيىتقى بولدى, كىمدەر تىرەك بولدى دەگەن سۇراققا حالىق قول جەتكىزگەن تابىستار مەن يگىلىكتەر تۇرعىسىندا جاۋاپ بەرەتىنىنە سەنەمىن. تاقىر جەردەن ەش مەملەكەت قابىرعالى ەلگە اينالمايدى. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان ابىروي-بەدەلگە يە بولۋ دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن كۇردەلى ماسەلە. مەن مۇنى ادەيى ايتىپ وتىرمىن.تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا قازاقستاندى جەر-جاھان تانىپ, ابىرويىمىز استى. قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بار ەكەنىن, سول ۇلتتىڭ اتاۋىندا كەڭ-بايتاق جەرگە يە قازاقستان دەگەن مەملەكەتتىڭ بار ەكەنىن ءبىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتارىزدى زامانىن ىزدەگەن ازاماتتىڭ كورەگەندىلىگى مەن پاراساتتىلىعى, قوعامدى توپتاستىرۋداعى قابىلەتتىلىگى وسىناۋ شەشۋشى كەزەڭدە ەرەكشە تاريحي ءرول اتقاردى جانە اتقارىپ كەلەدى. ەگەر تانىمالدىقتى انىقتاۋ سيپاتىندا “ەلىڭدە كىمىڭ بار” دەگەن الەمدىك سۇراق تۋا قالسا, ەلباسىنىڭ ءىرى قايراتكەرلىك تۇلعاسىن اتاپ, ماقتانىشپەن جاۋاپ قاتۋ ەلدىك ونەگەسى بولار ەدى. بۇل بىلە بىلسەك, باعا جەتكىسىز ۇلتتىق ابىروي, ايرىقشا مەملەكەتتىك مارتەبە.

مەنىڭ قاريالىق بۇل ءسوزىمنىڭ دارەجەسى قاندايلىق ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە, اينالاڭىزعا ءبىر قاراپ كورىڭىزشى. ارعى-بەرگى تاريحتى پاراقتاپ جانە ءبىر بايقاڭىز. الاش – الاش بولعالى بەرى وركەنيەتتى مەملەكەت بولۋىمىزدىڭ باستاۋى قايدا تۇرعانىن قينالماي-اق تاباسىز.

ءبىز تىلەكشىل ادامبىز. بۇل ومىردەن كورگەنىمىز دە كوپ. تۇيگەنىمىز دە از ەمەس. كەشەگى كسرو تۇسىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن 14 جىل باسقارعان ادام قوعام مەن قوعامنىڭ ايىرماشىلىعىن, تاريح دوڭعالاعىنىڭ قايدا تارتىپ بارا جاتقانىن, مەملەكەت قۇرۋدىڭ ءمانىسىن, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ باعىت-باعدارىن, سالماعىن ءبىر كىسىدەي شامالاي الاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. تاۋبەشىل دە حالىقپىز عوي. بارعا قاناعات جاسايمىز, جوققا جۇيرىك جەتپەيدى دەپ تە قويامىز. احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقانىنداي, قازاق جوعىن ىزدەگەن حالىق. ال وتكەن عاسىرلاردا جوعالعان نارسە بىزدە از با؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ تىزگىنى ءوز قولىمىزعا تيگەندە بەينە ءبىر قۋعىنشىداي جوعالتقان نارسەمىزدىڭ ءبارىن تاۋىپ, جوعىمىزدىڭ ءبارىن تەز تۇگەندەپ العىمىز كەلگەنى راس. تاريح تولقىنىندا قىم-قۋىت وزگەرىستەر مەن ساياسي دۇربەلەڭ كەيدە وسىنىڭ ءبارىن يەلەنە قالۋىمىزعا مۇمكىندىك تە بەرمەيدى. بۇل زاڭدىلىق. وعان مويىنسۇنباي تۇرا المايسىڭ. سوعان قاراماستان, اللاتاعالا بەرگەن قازاقستاننىڭ جەر استى كەن قازبالارىن يگەرۋ ارقىلى ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ قازانىنا تۇسەتىن بايلىقتى تاپتىق. ول كۇننەن-كۇنگە مولايىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ مۇنايى مەن استىعى قازىر كوز تىكتىرەر نەگىزگى ەكونوميكالىق تىرەك بولىپ وتىر. ال ەندى ەتەك جاۋىپ, ەس جيىپ, قاز-قاز تۇرا باستاعان شاقتا نارىق زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ – تۇسىنگەن ادامعا قيامەت-قايىم تىرلىك. ول ءۇشىن ەلدە ينۆەستيتسيالىق احۋال تارتىمدى بولۋى كەرەك. باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستان بۇل جاعىنان كوپ ارتىقشىلىققا يە. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدە ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتتار اراسىنداعى بىرلىك جانە ءوزارا تۇسىنىستىك ءداستۇرلى ءومىر بولىپ قالىپتاسقان. مۇنى بۇكىل حالىقارالىق قاۋىمداستىق جوعارى باعالاپ وتىر. الماتى مەن استانانىڭ ءىرى-ءىرى حالىقارالىق مارتەبەلى جيىنداردىڭ ورتالىعىنا اينالا باستاۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتىر. بۇل ارادا ەل باسشىلىعىنىڭ ۇلكەن كورەگەندىك ساياسات ۇستانىپ وتىرعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى سياقتى قوعامدىق قۇرىلىم تمد ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە ەنگەنىن ەستىپ ءجۇرمىن. ەل ىشىندەگى ۇلتارالىق بىرلىككە بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ, ارداگەرلەر ۇيىمى سياقتى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ قوسقان ۇلەسى دە ايتۋلى. تابىس دەگەندە مىنا ءبىر دەرەكتەر كوزىمە وتتاي باسىلادى. جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تۇراقتى دامۋى جاعىنان دا تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا كوش باسىندا تۇرمىز, دەموكراتيالىق جانە ساياسي پروتسەستەر دە ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن دامۋ ۇستىندە. دەموكراتيا ۇعىمىنىڭ اياسى دا كەڭ بولىپ قالىپتاسىپ كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدا قانشاما ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستار, تاۋەلسىز اقپارات قۇرالدارى بار ەكەنىن وقىرماندار مەنەن گورى جاقسى بىلەتىن شىعار. ايتسە دە ءبىز كەيدە ونى تەك بيلىك ءۇشىن تالاسۋ نەمەسە سىناۋ قۇرالى دەپ بىرجاقتى تۇسىنەتىن سياقتىمىز. مەنىڭشە, دەموكراتيانىڭ جاقسى جاقتارى كوپ. قوعامدىق ىقپال جاساۋ ءۇشىن دە پاراساتتى اقىل-وي كەرەك. ەركىن وي مەن ءسوز بوستاندىعى بار. دەگەنمەن, دەموكراتياعا ادامداردىڭ ازىرلىگى ءپىسىپ-جەتىلمەيىنشە, ساياسي پىكىرتالاستا ارتىق-اۋىز ويلاردىڭ بولۋى مۇمكىن. دەربەس مەملەكەت قۇرۋ پروتسەسىندە, بىزگە بەيمالىم نارىقتىق قارىم-قاتىناستار جولىندا جىبەرىلگەن ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردىڭ دە بولۋى مۇمكىن. ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاعان ءبىرلى-جارىم ادامنىڭ وكپە-رەنىشى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق حالىق ءبارىن كورىپ وتىر. ەل ىشىندە جاعدايدىڭ جاقسارعانىن سەزىنگەن حالىق قازىر قانداي ءبىر ساياسي پارتيالاردىڭ نەمەسە قوزعالىستاردىڭ ۇندەۋىنە ءۇن قوسىپ, جەتەگىندە كەتەيىن دەپ وتىرعان جوق. جۇرتقا بوس داۋرىقپا ءسوز ەمەس, ناقتى ءىس كەرەك. وسى ارادا ءبىر وي كەلەدى. ءبىز قول جەتكەن تابىستارىمىزعا توقمەيىلسىمەي, ياعني بوركىمىزدى اسپانعا اتا بەرمەي, ەكونوميكامىزدى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋدى ويلاستىرعانىمىز ءجون. وسەتىن ەلدىڭ تۇپكى يدەياسى وسىنى وسيەت قىپ ۇستانادى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋى وسى ويىمىزدى نىقتاپ, سەنىمىمىزدى كۇشەيتىپ, ءۇمىتىمىزدى ۇشتاي تۇسكەنىنە كوزىم جەتىپ وتىر. جولداۋدىڭ ءاربىر جولىندا تەرەڭ ماعىنا بار. جاناشىرلىق كوزقاراس بار. ساليقالى پايىم بار. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن تەك مۇناي بايلىعىمەن عانا ەمەس, سان-سالالى ارنادا دامىتا وتىرىپ, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋدىڭ جاڭا يدەيالارى بار. بۇل تاريحي قۇجات ماعان قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەستى قىرىن جانە اشقانداي اسەر ەتتى. جالپى, مەنىڭ بىلۋىمشە, ەكونوميكالىق جاعداي الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى جەدەل جانە ۇيلەسىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرسە, وندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كوتەرىلەدى, تابىسى دا مولايا تۇسەدى.وتكەن ءتورت جىل ىشىندەگى ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرىن ەكى ەسە دەرلىك (3 مىڭنان 5800 تەڭگەگە دەيىن), ورتاشا زەينەتاقىنى دا ەكى ەسە (4,1 مىڭنان 8,6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن),  ەڭ تومەنگى جالاقىنى – ەكى جارىم ەسە (2,6 مىڭنان 6,6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن), ورتاشا جالاقىنى – 1,6 ەسە دەرلىك (14,3 مىڭنان 24,8 مىڭ تەڭگەگە دەيىن), مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولشەرىن 45 پايىزعا وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى زور تابىس. وسى جولداۋدا ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارىمىز نەگىزگى ولشەمدەر بويىنشا ءبىزدىڭ ورتالىق ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىنە بارىنشا جاقىنداي تۇسۋىمىزگە مۇمكىندىك بەردى, ال وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنەن ءبىز ىلگەرىلەپ كەتكەن ەكەنبىز. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكا جولىنا تۇسكەنىنە سان ونداعان جىلدار بولعانىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋ قارقىنى ادام سۇيسىنەرلىكتەي ەمەس پە. ءبىزدىڭ مەملەكەت ەندىگى جەردە ورتا دەڭگەيدەن جوعارى تابىسى بار مەملەكەتتەردىڭ توبىنا جاتادى. سەرگەك ساياساتكەرلەر مەن ءبىلىمدار عالىمدار ءدال وسى كەزەڭنىڭ وڭ وزگەرىستەرىن ۇلكەن عىلىمي جيىنداردا, ەكونوميكالىق باسقوسۋلاردا جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تۇسىندىرگەنى ابزال. كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ جاقسارا تۇسكەنىن سەزىنگەن سايىن العا قاراي ۇمتىلادى. تۇتىنۋ دەڭگەيى جاڭا تىلەك تۋعىزادى. سوندىقتان دا ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى ماسەلە العا قويىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ, عالىمداردىڭ, مەنەدجەرلەردىڭ, بيزنەسشىلەردىڭ, مامانداردىڭ, جۇمىسشىلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى ايتىلعان.

قوعامدىق دامۋىمىزدىڭ دەڭگەيى وسى تالاپقا ساي دايارلىعى بولۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن كاسىبي, جاڭا تەحنولوگيانى يگەرگەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. الداعى جىلى كوزدەلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازىرگى ۇكىمەتكە, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا, ءاربىر مەملەكەتتىك مەكەمەگە, ءبىلىم وردالارىنا, وندىرىسشىلەرگە باسەكەگە لايىقتى ىستەردى ورىنداۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە قاداعالاۋدا جۇكتەلەتىن مىندەتتەر وتە اۋقىمدى كورىندى. مۇنىڭ ءبارىن شاشاۋىن شىعارماي, ۇقىپتى تياناقتاۋ اتقارۋ ورگاندارى ءۇشىن ۇلكەن سىن. ول ءۇشىن مينيسترلەر مەن اكىمدەر الىس, شالعاي جاتقان اۋداندار مەن ەلدى مەكەندەرگە ءجيى بارىپ, قاراپايىم حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇرگەنى ءجون بولادى. بۇل ورايدا ولار ەلباسىنىڭ ونەگەسىنەن ۇيرەنگەنى ابزال. ول كىسى حالىقپەن ءجيى ارالاسادى, جۇرتشىلىقتىڭ ءارتۇرلى وكىلدەرىن استانا مەن الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا ءجيى-ءجيى قابىلدايدى. وي-تىلەكتەرىن تىڭدايدى. قۇندى ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋدى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرىپ جاتادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى ءوز ىقپالىن شاعىن قالالاردا, ايتا قويارلىقتاي وزىق تاجىريبەسى بار اۋىلداردا تىرشىلىك تامىرىنا سەرپىن تۋعىزاتىن ماسەلەلەردى قولما-قول شەشەتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. اۋىل جىلدارىندا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن مول قارجى سوندا ءتيىمدى ءارى ماقساتتى جۇمسالادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە حالىق سەنىمى اۋاداي كەرەك. حالىق سەنىمى – تابىسقا باستايتىن جانە جۇرتشىلىقتى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي اۋىزبىرلىككە ىقپالداستىراتىن كۇش. مىنا نارىق كاپيتالى ءارتۇرلى تالاپتاردى نىعارلاپ جاتقان كەزدە ءىس كوزىن تاباتىن جاڭا زاماننىڭ مەنەدجەر ماماندارى, العىر ويلى ازاماتتار, تاجىريبەسى مول قىزمەتكەرلەر قالادا دا, اۋىلدا دا جەتكىلىكتى بولۋ جاعىن كۇنبە-كۇن ويلاستىرعان ابزال. بۇل ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا تىكەلەي قاتىستى ماسەلە.

جولداۋدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ستراتەگيالىق دامۋدىڭ كوپ جەتىستىكتەرىنىڭ ىشىندە مەنى ەلىمىزدەگى العاشقى عارىشتىق جەر سەرىگى جاسالۋىن قارجىلاندىرۋدى قولعا الۋ ماسەلەسى قاتتى تەبىرەنتتى. بۇل ۇلكەن جەتىستىكتىڭ باسى بولسا كەرەك. وتكەن جىلى 5 مۇناي حيميا كاسىپورنىنىڭ جۇمىسى قالپىنا كەلتىرىلىپ, سان مىڭ ادامعا جۇمىس تابىلعانىن جىلى سەزىممەن وقىدىم. ايتقانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنان اۋىلدىق اۋماقتار ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتى قۇرۋ يدەياسى وتە ورىندى ايتىلىپتى. اۋىل پروبلەماسى ءدال قازىر ايالاۋدى دا, جان-جاقتان قولداپ جاردەمدەسۋدى دە كۇتەدى. مەنىڭشە, اۆتوكولىك جولىن, تەلەفون جۇيەسىن جاقسارتىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپالى بولۋىنا مەملەكەتتىك قامقورلىقتىڭ ايقىندالعانى جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاسىن ارتتىرادى. ءبىز كەيدە اۋىل دەسە, كەدەيشىلىكتى كوز الدىمىزعا كەلتىرەمىز. شىن مانىندە سولاي ما؟ جۇرتتان ەستۋىمشە جانە ءباسپاسوز بەتىنەن وقىعانىمداي, مىڭعىرتىپ مال باققان قازاق اعايىندار كوشتەن قالىپ جاتقان جوق. بەرەكەلى ديقاندار دا كوپ. ادامداردىڭ شىرايى جاقسى. ەڭسەسى كوتەرىلىپ تە قالدى. شارۋا ادامىنا ەڭ كەرەكتى قۇنارلى جەردى سول ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن كىسىلەرگە ساتىپ بەرۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرسا ەكەن دەيمىن. بەينەتتىڭ ازابىن دا, توزاعىن دا كورىپ جۇرگەن ادامدار ءوز كاسىبىنىڭ راقاتىن زاڭ شەڭبەرىندە دە جەڭىلدىكپەن پايدالانعانىن قالايمىن. قازىر اۋىلدا دا, قالادا دا تۇرمىسى تومەن, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋعا جاتاتىن قارت كىسىلەر مەن وتباسىلار بار. سوندىقتان مۇنداي ادامداردىڭ نازاردان تىس قالمايتىنى جونىندە جاسالعان باعدارلاما دا جۇيەلى جۇمىس بولىپ كەلەدى. جالپى, مەملەكەت كەدەيشىلىككە قارسى كۇرەستى قانشالىقتى پارمەنمەن قولعا السا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى ودان دا ءارى ەسەلەپ كۇشەيتۋدى ۇسىنار ەدىم. اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ اتىنا كىر جۇقپاۋى كەرەك. ال كەزىندە مەملەكەت سەنىم بىلدىرگەن شەنەۋنىكتەر بوس بەلبەۋلىك تانىتسا نەمەسە مەملەكەتشىلدىك كوزقاراسىندا الا-قۇلالىق بولسا, ولارمەن بىرگە بولۋ بيلىككە ابىروي اپەرمەيدى. مۇنى مەن قازىر ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستار ءوز ەلەكتوراتتارىن كوبەيتۋ ءۇشىن ايتەۋىر ابىگەرگە تۇسكەنىن كورىپ, قاربالاس تۋعىزىپ جۇرگەنىن سەزگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. ومىرلىك فيلوسوفيادا مىناداي ءبىر وي ايتىلادى. وزگەنى سىناۋ ءۇشىن ءوز ءمىنىڭدى ءبىل دەيدى. ال ءبىزدىڭ كەيبىر ادامدار كۇنى كەشە عانا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر بەدەلدى تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان كەزدە مەملەكەتشىل بولىپ جۇرسە, ەندى ءوز كىناسىنەن بيلىكتەن كەتكەن سوڭ كامپيتكە وكپەلەگەن بالاداي بۇرتيىپ, ساياساتتى سۋداي ساپىرىپ ءجۇر. قارا سۋدى قانشا ساپىرساڭ دا ماي شىقپايدى. ونداي-ونداي “ايقايشىل” ادامدار كوپشىلىك ىشىندە بىرەن-ساران بولا بەرەدى. ولارعا قاراپ ەلىكتەۋدىڭ دە, ءتىپتى ولاردى ەلەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. العا قاراي كوز تىككەن ءجون. قازاقتا “باق بىردە اۋىپ, بىردە تاۋىپ قونادى. اۋىپ قونعانى – ەسىرتەدى, تاۋىپ قونعانى – ەسەيتەدى” دەگەن ناقىل ءسوز بار. سونداي-اق حالىق “ەلىڭدى جامانداما – شىعار ءتورىڭ, جەرىڭدى جامانداما – كىرەر كورىڭ” دەپ تە قاتقىل ايتادى. وسى اقىلدى سوزدەردى سىرتقا قاراي اڭسارى اۋىپ تۇراتىن كىسىلەر ەستە ۇستاسا ارتىق بولماس. ساياساتكەرلەر كەلەسى سايلاۋدى ويلايدى. ال ناعىز ۇلتجاندى قايراتكەرلەر ەلدىڭ بولاشاعىن ويلايدى. البەتتە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ساياسي تۇراقتىلىق پەن حالىقتار دوستىعىنىڭ مىزعىماس بىرلىگى ەرەكشە قىمبات. كەز كەلگەن نارسەگە جىك تۇسپەۋى كەرەك.

حالىققا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن بيلىككە اقىل توقتاتقان, وڭ-سولىن جەتىك تانيتىن, ءبىلىمدار, ءوز وتباسىندا ۇلگىلى ازاماتتار كەلۋى كەرەك. زاڭدى تۇردە تىركەلگەن ساياسي پارتيالاردىڭ قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ, ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقپەن قىزمەت ەتۋىن قولداۋىمىز كەرەك. الايدا بىرقاتار ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرى جانە باسقا دا بەلسەندى مۇشەلەرى قالادان ۇزاپ شىقپايدى, الىس اۋىلدارعا نەگە ات ءىزىن سالمايتىنى تىپتەن تاڭعالدىرادى. وسى جەردە قوعامدا كوزگە وقشاۋ كورىنەتىن ءبىر ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وزدەرىن ساياساتكەر ساناتىنا قوسىپ, مەنمەندىك پيعىلمەن جۇرگەندەر ءۇشىن بيلىك باسىندا وتىرعان ازاماتتاردى اق-قاراسىن ايىرماي, سىناپ-مىنەۋ ەڭ وڭاي ءتاسىل بولىپ بارادى. بىراق ول ءوزىن-ءوزى اقتامايتىن, ەل سەنبەيتىن داۋرىقپالىق قانا. “جەردەن جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى” دەگەندەي, بازبىرەۋلەردىڭ قازىرگى وركەندەپ, دامىپ كەلە جاتقان ىستەرىمىزدى جوققا شىعارۋشىلىق پىكىرلەرى دە ەستىلىپ قالۋدا. دەمەك, كەيبىر ازاماتتار قىزمەت بەرسە رازى, قىزمەت بەرمەسە نارازى بولىپ شىعا كەلەتىن ءبىر جامان ادەت تاۋىپ العانداي. بۇل ءوزى حالىقتىق داستۇرگە دە, قوعامدىق قالىپقا دا سىيمايدى. ءار نارسەنىڭ ءوز رەتى بولماۋشى ما ەدى. اق-قاراسىن اجىراتىپ بىلمەي جاتىپ جازعىرۋ ادەپكە دە, ادىلەتتىلىككە دە جاتپايدى. سوندا ءبىزدىڭ ار-ۇياتىمىز بەن قادىر-قاسيەتىمىز سول مانساپقا بايلانىپ قالعانى ما؟ بەينەلەپ ايتقاندا, شاش تاراۋى وڭعا قاراي جىعىلاتىن ادامنىڭ كەيپى شاشىن سول جاعىنا قاراي كۇشتەپ جىعا تاراعاندا قانداي بولاتىنىن الگىندەي ساياساتشىلار بىلسە, بايىبىنا بارار ەدى. از-كەم كەمشىلىكتەرگە بولا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جاپپاي قارا كۇيە جاعا بەرۋ دە ادىلەتتىلىككە جاتپاس ەدى. ارينە, كەيبىر جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ تورەشىلدىگى, مەنمەندىگى, وڭاي پايدا تابۋعا اۋەستەنەتىن جىمىسقىلىعى قاراپايىم حالىقتى قىنجىلتادى. كوپ جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتاتىن وكپە-نازداردىڭ تۋىنا سەبەپ تە جوق ەمەس بولسا كەرەك.

ەلباسىنىڭ جولداۋىندا جاڭا تۇرعىن ءۇي ساياساتى تۋرالى ايتىلعان ۇسىنىستارىنىڭ ءبارى دە حالىققا جاعادى. راس, وتە قىمبات پاتەرلەردى قاراپايىم ادامداردىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. تابىسى مول ادامدار قىمبات ۇيلەردى ساتىپ السا ءوز ەركى. بىراق قوعام تەك باي ادامداردان تۇرمايدى. ورتا تاپتىڭ دا ءوز ورتاسى بار. ال الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋعا جاتاتىن وتباسىلار ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارمەن سالىناتىن ارزان ۇيلەردىڭ قاتارى كوپ بولاتىنى وسى قۇجاتتا جاقسى ايتىلىپتى. ۇكىمەت تە ىلە-شالا ارنايى باعدارلاما جاساپ, ءار وبلىس اكىمدەرىنە قانشا كولەمدە ءۇي تۇرعىزۋ قاجەتتىگى كورىنىس تاۋىپ وتىر. بالكىم, ءتورت بالاسى بار جاس وتباسىنا نەسيە بەرۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتۇرى ەنگىزىلگەنى ءجون شىعار. مۇنىڭ ءمانى تەرەڭ. تىپتەن جاڭا پاتەر ساتىپ الۋ ءۇشىن كوپ بالالى وتباسىنا نەسيەنى قايتارىمسىز بەرسە دە ارتىق ەمەس. دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ تۇپكى ءمانى جاس وتباسىلاردا بالالاردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى. سونداي-اق مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ, انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ اياسىندا اتقارىلاتىن كوپ ءىس-شارالارعا دا قانىقتىق. بۇل قازىرگى كەيبىر قيىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ بىرتە-بىرتە شەشىلەتىنىن اڭعارتادى.

ءيا, جولداۋدا تاراۋ-تاراۋ تولعاقتى ماسەلەلەردى تياناقتاپ, جۇزەگە اسىرۋ تاعى دا ەل بولىپ جۇمىلۋدى قاجەت ەتەدى. ۇكىمەتتىڭ ۇدەدەن شىعاتىنىنا سەنەمىن. ءبىزدىڭ دامۋ جولىنداعى ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگى دە وعان تولىق جەتەدى. ونىڭ ءبارىن مەن تاراتىپ ايتىپ وتىرعانىم جوق. ويتكەنى كوزدەلگەن وي-جوسپارلار قوماقتى جانە بۇعان دەيىنگى مىندەتتەردىڭ اۋقىمىنان اسىپ تۇسەدى. تۇيىندەپ ايتار تىلەگىم مىناداي: حالقىمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ اتپال ازاماتتارى ءاردايىم ەلى مەن جەرىن ويلاپ ءجۇرۋى كەرەك. ىرىس-نەسىبەسى مول ادامدار ىرىزدىعى وزىنەن ارتىلىپ جاتسا, ۇلتتىق داستۇرىمىزگە ساي كورشى-قولاڭىنا, اعايىن-تۋىستارىنا جاردەم بەرۋى مۇسىلمان قاعيداسىندا ساۋابى تيەدى, كوڭىلگە مەدەت بولادى دەيدى. ال ساياساتشىنىڭ ۇستاعان جولى تۇرلاۋلى, ءتۇزۋ بولسا, ۇلكەن وزگەرىستەرگە مىندەتتى تۇردە وڭ ىقپال ەتەدى.

جاقسىلىققا اقىل سۇرايىن دەسەڭ, حالىقتان سۇرا. اقىلشى ءارى ناعىز ءادىل سىنشى ساياساتكەر ەمەس, حالىق بولادى.

ادالدىققا جۇگىنگەن اتام قازاق “اۋىز بىرلىگى بار ەل وزادى”, دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان وسى ومىرلىك قاعيدا قازاقستاننىڭ ماڭدايىن جارقىراتاتىن باعا جەتكىسىز قۇندىلىق ەكەنىن ءبارىمىز مىقتاپ ەستە ۇستايىق. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا كورسەتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلاتىن بەرەكەلى تىرلىكتەر مەن ساليقالى جۇرگىزىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ساياساتى ءبىزدى جارقىن ومىرگە جەتەلەيتىنىنە تولىق سەنەمىن. ءبىز وسىعان تىلەكتەسپىز.

بايكەن ءاشىموۆ,
ەڭبەك ەرى.

الماتى.

28 مامىر, 2004 جىل.