تۇيە بالۋان
دۇيسەنبى, 1 قازان 2012 10:11
الماتىدان تاڭ الاكەۋىمدە اتتاندى. سودان بەرى تەرەڭ وي قۇشاعىندا. قوڭىلى الدەنەگە الابۇرتادى, الدەنەگە مازاسىزدانادى. بويىندا ءوزى تۇسىنبەگەن ءبىر ەنجارلىق, جۇزىندە بۇرىن-سوڭدى بايقالماعان مۇڭ بار. وسىنداي دەل-سال كەيىپپەن قاپشاعايدان ءوتتى. ءارى-ءسارى وي جەتەگىمەن شەڭگەلدىنى دە ارتقا قالدىردى. ارقارلىنىڭ اسۋىنا تايانعاندا ءوز-وزىنەن شيرىقتى دەيسىڭ. “بۇل نە؟ ” — دەدى ماشينا پەدالىن قاتتىراق باسىپ, ءرۋلدى الەۋەتتى قولىمەن قىسا ۇستاعان ول: “نەسىنە جۇرەكسىنەمىن؟ نەگە قوبالجيمىن سونشا؟ حالىق دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا ءتۇس. قالاۋلىمىز بول”, — دەپ شاقىرعان جەرلەستەرىمنىڭ ءوزى عوي. بارايىن. كورەيىن. كىلەمدەگى جان الىپ, جان بەرىسكەن كۇرەستەن قورىقپاي كەلىپ, ومىردەگى مىناداي بەيبىت سىننان بۇگەجەكتەگەنىم ابىلسەيىت اتىما جاراسپاس”.
دۇيسەنبى, 1 قازان 2012 10:11
الماتىدان تاڭ الاكەۋىمدە اتتاندى. سودان بەرى تەرەڭ وي قۇشاعىندا. قوڭىلى الدەنەگە الابۇرتادى, الدەنەگە مازاسىزدانادى. بويىندا ءوزى تۇسىنبەگەن ءبىر ەنجارلىق, جۇزىندە بۇرىن-سوڭدى بايقالماعان مۇڭ بار. وسىنداي دەل-سال كەيىپپەن قاپشاعايدان ءوتتى. ءارى-ءسارى وي جەتەگىمەن شەڭگەلدىنى دە ارتقا قالدىردى. ارقارلىنىڭ اسۋىنا تايانعاندا ءوز-وزىنەن شيرىقتى دەيسىڭ. “بۇل نە؟ ” — دەدى ماشينا پەدالىن قاتتىراق باسىپ, ءرۋلدى الەۋەتتى قولىمەن قىسا ۇستاعان ول: “نەسىنە جۇرەكسىنەمىن؟ نەگە قوبالجيمىن سونشا؟ حالىق دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا ءتۇس. قالاۋلىمىز بول”, — دەپ شاقىرعان جەرلەستەرىمنىڭ ءوزى عوي. بارايىن. كورەيىن. كىلەمدەگى جان الىپ, جان بەرىسكەن كۇرەستەن قورىقپاي كەلىپ, ومىردەگى مىناداي بەيبىت سىننان بۇگەجەكتەگەنىم ابىلسەيىت اتىما جاراسپاس”.
ءوزىن-ءوزى ىشتەي وسىلاي دەگەن ول ورىندىققا تىكتەلە وتىرىپ, العا كوز جىبەردى. جول… ءيا, الدا ۇزاق جول جاتىر. نە ىستەۋ كەرەك؟ ەسىنە جەرلەستەرىمەن بولاتىن كەزدەسۋ ءتۇستى. وندا ارينە ءتۇرلى تاقىرىپ, ءتۇرلى مازمۇنداعى سۇراقتاردىڭ قويىلارى انىق. سوندىقتان مىناداي ۇزاق جولدا ۇمىتقانىڭ بولسا اسىقپاي ەسكە ءتۇسىرىپ, ءومىر جولىن: وي ەلەگىنەن وتكىزىپ العاننىڭ ارتىقتىعى بولا قويماس, ءسىرا. ول وسى پىكىرىن دۇرىس دەپ تاپتى. ءسويتتى دە الدىنداعى سپيدومەتر سترەلكاسىنا قاراپ قويىپ, سوعىس جىلدارىنداعى جۇدەۋ دە جىرتىق كوڭىل بالالىق شاعى مەن ستۋدەنتتىك كەزىن, سودان كەيىن كۇرەس الەمىندەگى قيىن دا قىزىقتى ءومىر باسپالداقتارىن كوز الدىنا ەلەستەتتى.
اكەسى رۇستەم قازىر وسى ءوزى كەلە جاتقان سارقانت اۋدانىنداعى “قىزىل وراق” كولحوزىنان مايدانعا اتتانعاندا ابىلسەيىت ءۇش جاستا ەدى. وتان سولداتى سودان قايتىپ وتباسى, وشاق قاسىنا ورالمادى. مارقۇم ەلدە قالعان تۇياقتارىن ءومىر بويى ساعىندىرعان كۇيى لەنينگراد باعىتىنداعى شايقاستا وپات بولدى. سودان باستاپ اناسى راقيلا, ۇلكەن اپكەسى اجار, ىنىلەرى السەيىت پەن نۇرسەيىت جانە بايسەيىت سوعىس جىلدارىنداعى تىل ومىرىنە ءتان تۇرمىس تاقسىرەتىن تارتا ءجۇرىپ جەڭىس كۇنىنە جەتكەن جايى بار.
بولاشاق بالۋان مەكتەپتە جامان وقىعان جوق. ول پوكاتيلوۆكا سەلوسىنداعى ورتا مەكتەپتە ءدارىس العان جىلدارىندا ماتەماتيكاعا وتە زەرەك ەدى. سوعان قاراماستان كەيىن باسقا ماماندىققا بارۋعا بەل بۋدى. نەگە ولاي ەتتى, مۇنى ءبىر ءوزى عانا بىلەدى. مەكتەپتە نيكولاي ستەپانوۆيچ سەرەبرياننيكوۆ دەگەن دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بار بولاتىن. ونىنشى كلاستى بىتىرەتىن جىلى سول كىسىنىڭ ايتقان اقىلى بۇعان ۇلكەن وي سالدى. “ابىلسەيىت, — دەگەن الگى ۇستازى بىردە. – وسى جۇرت سەنىڭ قۇداي بەرگەن ءبىر قابىلەتىڭدى بايقاماي ءجۇر. ول ەلدەن ەرەك جاراتىلعان بويىڭ مەن بۇلا كۇشىڭ. سوعان باپ كەرەك, شەبەرلىگىڭدى ۇشتايتىن جاتتىقتىرۋشى قاجەت. سوندىقتان استاناداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا بارىپ باعىڭدى سىناعانىڭ دۇرىس”.
ۇستازىنىڭ ايتقانى كەلدى. جاس جىگىت سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, وقۋعا ءتۇستى. بىراق… ءيا, بىراق استاناداعى العاشقى جىل وعان ازاپ پەن توزاقتان بىردە كەم ەمەس بولىپ كورىنگەنى انىق. جۇگىرۋ, سەكىرۋ شتانگا كوتەرىپ, سنارياد لاقتىرۋ سياقتى جاتتىعۋدىڭ نەشە تۇرىنەن سىر بەرگەن جەرى جوق ارينە. نەگە دەسەڭىز ونداي قيىندىقتارعا ابىلسەيىتتىڭ تاباندىلىعى مەن كايسارلىعى جەتىپ ارتىلاتىن. مۇنىڭ جۇيكەسىنە تيگەنى ەركىن كۇرەس ەرەجەسىنە بويۇسىنا الماعاندىعى ەدى. قارسىلاسىڭدى شالىپ قالساڭ, ءتارتىپ بۇزعان بولىپ شىعاسىڭ. جامباسقا الىپ جىعايىن دەسەڭ, مۇنداي ءتاسىل ەرەجەدە جوق دەيدى. سودان قويشى ايتەۋىر, جاتتىقتىرۋشى پەتر فيليپپوۆيچ ماتۋششاكتىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى ونى كۇرەس ادىستەرىنە تەرەڭ بويلاتىپ ءجۇرىپ, اقىرى تاعالاعان اتتاي ەتىپ شىعارعانى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە ول 1958 جىلعى قالالىق جارىستا تۇڭعىش رەت جەڭىمپاز اتاندى. ودان كەيىن ەكى جىل وتكەن سوڭ رەسپۋبليكالىق جارىستىڭ جۇلدەلى ورىندارىنا قول جەتكىزدى.
ال 1963 جىلى…
ءيا, 1963 جىلى ابىلسەيىت قاتارىنان ءۇش بىردەي دابىسى جەر جارار داڭقتى جەڭىسكە جەتىپ, كۇرەس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جانكۇيەرلەرىن شەكسىز قۋانىشقا بولەدى. ونىڭ العاشقىسى بالۋاننىڭ احمەتجان قازىمبەتوۆ, الەكسەي سەمكين, امانكەلدى عابساتتاروۆ سەكىلدى ساڭلاق جەرلەستەرىمەن بىرگە ماسكەۋگە اتتانىپ, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ چەمپيونى اتانىپ قايتۋى دا, ەكىنشىسى سول كەزدەگى الەكساندر مەدۆەد, گۋرام ساگارادزە, الەكساندر يۆانيتسكي جانە اناتولي البۋل سياقتى الىپ كۇش يەلەرىنىڭ قاتارىندا جاپونياعا ساپار شەگىپ, ول جەردەن دە ابىرويلى ورالۋى ەدى. ال ءۇشىنشىسى… ءيا ءۇشىنشىسى اتاقتى ستامبۋل ساپارى بولاتىن. ادامنىڭ جاس كەزىندەگى زەردەسى قانداي مىقتى دەسەڭىزشى, شىركىن. ارادا قانشاما جىلدار ءوتتى, بىراق سول ءبىر جۇلدىزدى ساتكە تولى تاماشا كۇندەر بالۋان ەسىندە تومەندەگىدەي كورىنىستەر ارقىلى مىقتاپ ساقتالىپ قالدى.
ماسكەۋدەگى كسرو حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسىنداعى ايقاستى قازاقستان كومانداسى بەت قاراتپاس باسىم قيمىلمەن باستادى. وعان دالەل رەتىندە باسەكەنىڭ العاشقى كۇنى احمەتجان قازىمبەتوۆتىڭ مولداۆان بالۋانىنىڭ جاۋىرىنىن جەرگە نەبارى ەكى-اق مينۋتتا تيگىزگەنىن, الەكسەي سەمكيننىڭ لەنينگرادتىق قارسىلاسىن شىركوبەلەك اينالدىرىپ ءجۇرىپ الىپ ۇرعانىن, لەۆ موسكالەۆتىڭ كەزدەسۋدى تەڭ اياقتاعانىن ايتۋعا بولار ەدى. كەزەك جارتىلاي اۋىر سالماقتاعى ابىلسەيىت ايحانوۆقا جاقىنداعاندا تورەشىلەر قۇرامىندا جۇرگەن جاتتىقتىرۋشى قابدەن بايدوسوۆ: “سەنىمەن ەستون بالۋانى تيت مادالۆەە كۇرەسۋى مۇمكىن”, — دەگەن حابار ايتىپ كەتتى. بۇل ءتيتتى جاقسى بىلەتىن. 1962 جىلى ريگادا وتكەن وداق چەمپيوناتىنىڭ اقتىق ايقاسىندا ابىلسەيىت تەك وسى ەستون جىگىتىنەن عانا جەڭىلىس تاۋىپ, التىن مەدالدى وعان قولدان بەرگەندەي وكىنىشتى كۇي كەشكەن ەدى. سول تيت ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ تاعى دا مۇنىڭ الدىنان شىعىپ وتىر. “ەندى قاپىدا قالا قويماسپىن”, — دەپ ويلادى ابىلسەيىت جوعارىداعى حاباردى ەستىگەندە. ءسويتتى دە كىلەمگە تاس-ءتۇيىن كەيىپپەن بەتتەدى.
تيت تە تايسالار ەمەس. تورتباق دەنەسىن تىك ۇستاعان كۇيى ورتاعا جەتىپ كەلدى دە العاشكى ساتتەن باستاپ-اق كۇرەسكە باتىل كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ بۇلايشا ەركىنسيتىن ءجونى دە بار. نەگە دەسەڭىز بۇرىن ءبىر رەت ۇستەم بولعان ادامنىڭ كىلەم ۇستىندە سۇسى باسىپ تۇراتىنى بەلگىلى. ءتيتتىڭ العاشقى كەزدە قازاق بالۋانىنا وسى ارتىقشىلىقتى قارسى قويعىسى كەلگەن سىڭايى بار. شامالاۋىنشا ول مۇنى ەس جيعىزباي ىقتىرىپ الىپ, سوسىن ەركىن كەتپەكشى. ابىلسەيىت بۇل قۋلىقتى تەز سەزە قويدى. ءسويتتى دە بويىن جيناپ الىپ, ۇستاسا جىبەرمەيتىن قۇرىش بىلەگىمەن ونى قىشقاش قۇرساۋعا الدى دەيسىڭ. ءۇيىرىپ اكەلىپ ولاي دا لاقتىردى, بۇلاي دا لاقتىردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەستون جىگىتىنىڭ قورعانۋعا شاماسى كەلمەي قالدى. ءسويتىپ تارازىنىڭ باسى ابىلسەيىت جاعىنا اۋدى دا بەلگىلەنگەن ۋاقىتقا دەيىن ول ءتيتتى كىلەمنەن تاعى دا ەكى-ءۇش رەت اۋدارىپ تاستادى. ەستون بالۋانى سودان سوڭ وڭالا المادى. تورەشى ابىلسەيىت ايحانوۆتىڭ قولىن كوتەردى.
رەسەي استاناسىن ون كۇن بويى دۇرىلدەتكەن كسرو حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسى دا اياقتالۋعا جاقىندادى. سونداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جارتىلاي اۋىر سالماقتاعى بالۋاندارىنىڭ اقتىق ايقاسىندا ابىلسەيىت ماسكەۋلىك الىپ كۇش يەلەرىنىڭ ءبىرى باتراز بورۋكاەۆپەن بەلدەسۋگە شىقتى. وسى سىننان سۇرىنبەي وتسە, مەرەيى ۇستەم بولىپ چەمپيون اتانباق. باتراز اشاڭداۋ بولعانىمەن وتە قارۋلى, قۋاتتى جىگىت ەدى. ونى بىلەك تەرىسىن كەرىپ تۇرعان بۇلشىق ەتتەرى-اق دالەلدەپ تۇرعانداي. ابىلسەيىت بۇل باسەكەدە وتە ساق قيمىلدادى. اسىققان جوق. وزىنە قولايلى ساتتەردى كۇتىپ ءجۇردى دە قويدى. سونداي ءبىر وڭتايى كەلىپ قالعان تۇستا بۇل باترازدىڭ وڭ قولىن قارماقشا ءىلىپ الىپ, كەرى قايىردى. سودان سوڭ ىلە-شالا ونى اۋدارىپ تاستاپ, باسىمەن شانشىلتقان كۇيى تومەن قاراي ۇستاپ تۇردى دا قويدى. ماسكەۋلىك بالۋان مۇنداي ادىسكە شىدامادى. جىعىلعانىن مويىنداپ, قولىمەن كىلەمدى ۇردى.
ءسويتىپ, ابىلسەيىت ايحانوۆ كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى چەمپيوندىعىنىڭ تۇعىرىنا ەڭ العاش وسىلاي كوتەرىلگەن ەدى. سول ءبىر جۇلدىزدى ساتتەر-اي دەسەڭشى! ونداي قۋانىشتى كۇن ەستەن كەتەر مە؟!
1963 جىلعى جەڭىس جولى مۇنىمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. ول جاپونيادا ودان ءارى جالعاستى. قالاي دەيسىز عوي؟.. كۇنشىعىس ەلىندەگى سپورتتىق باسەكەنىڭ العاشقى كۇنىندە كەڭەس وداعىنان بارعان ەكى توپتىڭ ءبىرى — دزيۋ-دوشى جىگىتتەر جاپون بالۋاندارىنان وڭباي جەڭىلدى. بىراق كەزەك ەركىن كۇرەس جارىسىنا كەلگەندە ەل مۇلدە كۇتپەگەن جاعدايدىڭ كۋاسى بولدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل سىندا بەرياشۆيلي — ابەنى, ساگارادزە — كونەكەنى, مەدۆەد — تاكاۆيدى, ال حوحاشۆيلي — باتانابەنى قيراتا جەڭبەسى بار ما؟ سولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە بارىنەن دە ابىلسەيىتتىڭ جەڭىسى كەرەمەت ەدى. ول ءوز ەلىنىڭ مىقتىسى اتانىپ جۇرگەن بولات بىلەك, بۋرا سان, تورتباق دەنەلى كاكاۆەنونىڭ جاۋىرىنىن بار بولعانى قىرىق ءتورت سەكۋندتا جەرگە تيگىزىپ, توكيو تۇرعىندارىن تاڭ-تاماشا قالدىردى. بۇل بۇل ما, قىزىقتىڭ كوكەسى ەكىنشى, ءۇشىنشى كۇندەرى ودان ءارى جالعاستى. ابىلسەيىت وسى كەزدەسۋلەردە يكەدانى, سودان كەيىن سالماعى ءجۇز كيلوگرامدىق تاكاۆيدى جاۋىرىنىمەن كىلەمگە تازا ءتۇسىرىپ, جاپوندىقتاردىڭ كوزىن تاعى ءبىر باقىرايتتى. ال سوڭعى, فينالدىق كەزدەسۋدە ول جاپونيانىڭ “ ۇلى بالۋانى” ساساكيمەن ءتوس ءتۇيىستىردى.
بۇل بەلدەسۋ بىلاي بولعان ەدى.
كىلەمگە شىعاردىڭ الدىندا ابىلسەيىت سالماعىن ولشەتتىرۋگە تۇردى. 96 كيلوگرامم ەكەن. سول مەزەتتە مۇنىمەن قاتار كەلىپ ساساكي دا ولشەندى. تارازى ءتىلى وعان 98 دەگەن تسيفردى كورسەتتى. ىشتەي بايقاپ قارايدى, جاپون بالۋانىنىڭ بويى بۇدان الدەقايدا كىشى سياقتى. بىراق سانى مەن قولىنىڭ بۇلشىق ەتتەرى بۇلت-بۇلت ەتىپ ويناپ, تەرىسىن كەرە تىرسيىپ تۇر. بولمەدەن شىعاردا ول ابىلسەيىتكە قارادى. قارادى دا جىميىپ كۇلدى. سول كەزدە بۇل دا ەزۋ تارتتى. ادەمى جىگىت ەكەن. بەت پىشىنىنەن اقىلدى كەيىپ بايقالادى. ءسويتىپ, ولار كىلەم ۇستىنە شىقپاي جاتىپ-اق دوستاسىپ كەتكەندەي بولدى.
سودان كەيىن كوپ ۇزاماي بەلدەسۋ دە باستالدى. اڭدىسىپ ءجۇرىپ بايقادى, ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتقان سياقتى. وسىنى سەزگەن ابىلسەيىت نە بولسا و بولسىن دەگەن ويمەن شابۋىلعا كوشتى دە ءوزىنىڭ سوڭعى كەزدەردە يگەرگەن “قايشىلاۋ” ءادىسىن قولدانىپ كورۋگە بەل بايلادى. بۇل ءتاسىل اۋادا جاسالاتىن. وندايدا قارسىلاسىنىڭ شىنتاق تۇسىن ءبىر قولىڭمەن مىقتاپ ۇستايسىڭ دا وتە تەز جىلدامدىقپەن سەكىرىپ, اۋادا كولدەنەڭ جاعدايعا كەلەسىڭ. سول ساتتە ەكى اياعىڭنىڭ اراسىندا قالعان ارىپتەسىڭدى ءبىر اياعىڭمەن كەۋدەدەن, ەكىنشى اياعىڭمەن تىزە سىرتىنان قاعاسىڭ دا ءوزىڭ جەرگە وڭ قولىڭا سۇيەنە كەلىپ جامباستاي تۇسەسىڭ. ابىلسەيىت, مىنە, وسى ءادىستى جاساعاندا ساساكي مۇنى بايقامادى, ما, جوق الدە تۇسىنبەدى مە ايتەۋىر قارسىلاسا الماي قالدى. جاپوندىقتار شۋ ەتە ءتۇستى. بىراق ءبارى دە كەش ەدى. ساساكي بۇل كەزدە ءبىر جاق جاۋىرىنىمەن قاپتالداي كولبەپ, كىلەمگە قۇلاپ كەلە جاتقان بولاتىن. وسى ءتاسىلىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرعان ابىلسەيىت بۇدان كەيىن دە بىرنەشە جەڭىل-جەلپى ادىستەردى قولدانىپ, ۇپاي سانىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋدى ۇمىتقان جوق. ال ساساكي بولسا شابۋىلعا شىعىپ, باتىل قيمىل كورسەتۋدى قويعان سياقتى. تەك قورعانۋمەن ءجۇردى دە قويدى. ءسىرا, ول “ ۇلى بالۋان” اتاعىنا جاۋىرىنى جەرگە ءتيدى دەيتىن “تازا جەڭىس” داعىن تۇسىرگىسى كەلمەگەن بولۋى كەرەك. اقىرى ول وسى ماقساتىنا جەتتى دە. تورەشىلەر ايحانوۆتىڭ ساساكيدى ۇپاي سانىمەن ۇتقانىن حابارلادى دا ونىڭ قولىن كوتەردى.
…ابىلسەيىت ءۇشىن جاپونيادان كەيىن تاعى ءبىر ۇلكەن ەل تۇركياعا بارعان ساپارىنىڭ, سونداعى ستامبۋل كىلەمىنىڭ ۇستىندەگى ايقاستا قول جەتكىزگەن جەڭىسىنىڭ ورنى تىپتەن بولەك. بولەك بولاتىن سەبەبى… ءجا, مۇنى دا تاعى باسىنان باستايىق. بۇلار كىشى ازيا جەرىنە ون جەتى ادام بولىپ اتتاندى. ءبارى دە سول كەزدەگى كىلەڭ مەن اتايىن سەن تۇر دەيتىن الەكساندر يۆانيتسكي, روستوم اباشيدزە, اناتولي كولەسوۆ, رومان رۋرۋا, الەكسەي سەمكين سياقتى كلاسسيكالىق جانە ەركىن كۇرەستىڭ مايتالماندارى ەدى. ول ۋاقىتتا تۇركيا بالۋاندارىنىڭ دا ايى وڭىنان تۋىپ, تاسى ورگە دومالاپ دەگەندەي داۋىرلەپ تۇرعان كەزى. نەگە دەسەڭىز الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا الەمدىك سپورت ارەناسىنا اقباس, اتلي, وگان, اتالاي, قابىلان سەكىلدى تۇرىك جىگىتتەرىنىڭ ەسىمدەرى ءجيى اتالاتىن جانە سول كەزدەردەگى دۇنيەجۇزىلىك چەمپيوناتتاردىڭ التىن, كۇمىس مەدالدارىنىڭ دەنى كوبىنەسە وسى ەل كۇرەس شەبەرلەرىنىڭ قانجىعاسىنا بايلانىپ جاتاتىن. مىنە, وسىنداي مەملەكەتكە بارۋ, ونىڭ جوعارىداعىداي الىپ كۇش يەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزۋ اناۋ-مىناۋ ەل بالۋاندارىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى انىق. ءسوزدىڭ توقەتەرىن ايتقاندا مۇنداي باتىل قادامعا سول كەزدەگى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرامالارىنان جاساقتالعان ابىلسەيىت پەن ونىڭ ارىپتەستەرى عانا بارا الدى دەپ ايتۋعا بولادى.
تۇركيا استاناسى ستامبۋلعا كەلىپ جاتتىعۋعا كىرىسكەندە ابىلسەيىتتىڭ كۇتپەگەن جاعدايعا ۇشىراماسى بار ما؟ ول اۋىر سالماقتاعى الەكساندر يۆانيتسكيمەن كۇردەلى ءبىر ءتاسىلدى قايتالايمىن دەپ ءجۇرىپ, وڭ اياعىنىڭ ءسىڭىرىن سوزىپ الدى. باسىندا ەت قىزۋىمەن بايقاماعان ەكەن, كىلەمگە شىعار تۇستا تىزەسىنىڭ تومەنگى بالتىر ەتى كۇپ بولىپ ءىسىپ, اۋرۋى جانىنا باتا باستادى. سوعان قاراماستان بەلگىلەنگەن بەلدەسۋگە بارماسا بولمايدى. سەبەبى, مۇنىڭ الدىندا كۇرەسكەن الەكسەي سەمكين وگان دەگەن بالۋاننان, ال يۋري گۋسوۆ اتاقتى اتالايدان جەڭىلىس تاۋىپ, جاتتىقتىرۋشى ي.كوجارسكيدىڭ جەرگە قاراپ قالعان جايى بار. “تاۋەكەل”,— دەدى ءسىڭىرى سوزىلعان اياعى سىزداپ تۇرسا دا, سىر بەرمەۋگە تىرىسقان ابىلسەيىت. — بارايىن. كورەيىن. كۇرەسەيىن. جىعىلسام جەر كوتەرمەي مە؟” ءسويتتى دە قارسىلاسى گيوسەدين يلماز تۇرعان كىلەمگە قاراي بەتتەدى.
تانىسۋ راسىمىنەن كەيىن-اق ەكى بالۋان شارتتا-شۇرت ۇستاسا كەپ ءتۇستى. ىلە قايتادان اجىراسىپ, ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋعا كوشتى. ابىلسەيىت ارتىق قيمىلعا بارماۋعا بەيىل. سەبەبى ونىڭ ءار كەزدە دە قارسىلاسىنا ءوزىنىڭ وڭ اياعىن بەرىپ, سول ارقىلى ونى الداۋسىراتىپ بارىپ, اۋدارىپ تاستايتىن ادەتى بار ەدى. بىراق ول ارتىقشىلىقتان كەشەدەن بەرى ايىرىلىپ قالدى. سوندىقتان ەندى جايىمەن عانا قيمىلداپ, يلمازدىڭ قارىمىن بايقاپ كورمەك. ءوستىپ جۇرگەندە وڭتايلى ءبىر ءسات كەلىپ قالعانداي بولدى. سونى دەر ۋاعىندا پايدالانعان ابىلسەيىت قارسىلاسىن باسىنان اسىرا لاقتىردى. سودان كەيىن ەس جيعىزباي يىعىنان جۇلقي تارتىپ شالقاسىنان تۇسىرگەندە يلماز باسىمەن جەر تىرەپ تۇرا قالدى. قازاق بالۋانىنىڭ بۇل تاۋەكەلشىل قيمىلى تەككە كەتكەن جوق. وسى ءادىسى, وسى ۇمتىلىسى ءۇشىن ول ەكى ۇپاي الدى. ال قارسىلاسى تۇرا كەلىپ بۇعان تارپا باس سالدى. ابىلسەيىت تە قاراپ قالعان جوق. تاعى دا ونى قاۋسىرا قۇشاقتاپ الىپ, كىلەم ۇستىنە ەتپەتىنەن ءتۇسىردى. وسى كەزدە وعان ءوزىنىڭ وڭ اياعىنىڭ كۇشى سونشالىقتى قاجەت ەدى. ەگەر ءسىڭىرى سوزىلماعاندا ونى يلمازدىڭ ەكى اياعىنىڭ ورتاسىنا قايشىلاي اپارىپ, ءبىر قولىن كەرى قايىرىپ, اۋدارىپ تۇسىرۋگە بولاتىن-دى. امال قانشا, ابىلسەيىت مۇنداي تاۋەكەلگە بارعىسى كەلمەدى. ۇپاي سانىمەن جەڭۋگە مۇمكىنشىلىگى بار ەكەنىن ەسكەردى دە سونى قاناعات تۇتتى. ارادا ون مينۋت ءوتتى. تورەشى ايحانوۆتىڭ قولىن كوتەردى. جۇرت شۋلاپ جاتىر. ولاردىڭ بۇعان قوشەمەت كورسەتىپ جاتقانى نەمەسە جەرلەس بالۋانىنىڭ جەڭىلىسىنە كۇيىنىپ جاتقانى بەلگىسىز.
ارادا ءۇش كۇن ءوتتى. ابىلسەيىتتىڭ اياعىنىڭ اۋىرعانى باسىلماي قويدى. ول ەندى يلمازبەن كۇرەسپەيتىن شىعارمىن, كىلەمگە قابىلانمەن بەلدەسۋگە تۇسەرمىن دەپ ويلاعان بولاتىن. بىراق ءبارى بۇرىنعىداي ورىن ورىندارىندا قالىپتى. بۇل تاعى دا يلمازعا قارسى شىعاتىن بولدى. كىلەمگە بەتتەگەندە تۇرىك بالۋانى اتالايدىڭ يۋري گۋسوۆتان باسىم تۇسكەنىن ەستىدى. بايقايدى, وسى جەڭىس ساراي تولى جانكۇيەرلەرگە دەم بەرىپ كەتكەندەي. ولاردىڭ ايقايى جەر-كوكتى دىرىلدەتىپ ءتۇر. ىسقىرۋ مەن قول شاپالاقتاۋدان قۇلاق تۇنادى. ابىلسەيىت تەرلەپ كەتتى. يلمازدىڭ شابۋىلىنا شابۋىلمەن جاۋاپ قايتارىپ اڭىسىن اڭدىپ ءجۇر. ارادا ءتورت مينۋتتاي ۋاقىت ءوتتى. بۇلار ءبىر-بىرىنە ءالى ەشتەڭە جاساي العان جوق. ەندى ءبىر مينۋتتان سوڭ ايقاستىڭ العاشقى كەزەگى بىتەدى. ابىلسەيىت ەڭ بولماسا سوعان دەيىن يلمازدى ءبىر اۋدارىپ تاستاسام دەپ ويلاپ قويادى. وسى مەزەتتە تۇرىك بالۋانى شابۋىلعا شىقتى. بىراق ول مۇنى قاپسىرا قۇشاقتاپ باسىنان اسىرا بەرەم دەگەندە, ابىلسەيىت قارسىلاسىن قىرقا شالىپ قالدى دا, يلماز شالقاسىنان ءتۇستى. تازا ءتۇستى. وسىلايشا بەس مينۋت وتكەندە تورەشى مۇنىڭ قولىن كوتەردى.
قيىندىقپەن كەلگەن بۇل جەڭىستى ونىڭ ءومىر بويى ۇمىتپاي جۇرگەن سەبەبى مىنە, وسىندا.
…ودان كەيىن دە كانشاما قىزىقتى بەلدەسۋلەر بولدى دەسەڭىزشى. سونىڭ بارىندە دە ابىلسەيىتتىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ وتىردى. اسىرەسە, 1964 جىلعى يرانعا بارعان ساپارى, ونداعى بولگاريا, جاپونيا, يراك سياقتى ەلدەردىڭ بالۋاندارى قاتىسقان حالىقارالىق جارىستا تەگەراندىق مويزەپەر مەن امەري سىندى الىپ كۇش يەلەرىنىڭ جاۋىرىنىن جەرگە تيگىزۋى ونىڭ داڭقىنا داڭق قوسقانداي ەدى. سونداي-اق, 1965 جىلى قازاقستان قۇراما كومانداسىنىڭ ساپىندا ۇندىستانعا اتتانىپ, وندا سونداعى جەلاندەر, پحاۆارا قالالارىنىڭ بالۋاندارى بيم سينح پەن دجيم ءسينحتى جەڭگەنى دە وزىنشە ءبىر قىزىق اڭگىمە. بۇدان كەيىن ء…يا, بۇدان كەيىن ول موڭعوليادا تۋۆدين-دورجدى, چەحوسلوۆاكيادا كلەمەنتتى جەڭىپ, ەلگە ۇلكەن اتاق-ابىرويمەن ورالدى. سول كەزدەرى ونىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالاردا وتكەن بۇدان باسقا دا ءتۇرلى چەمپيوناتتارعا قاتىسىپ, قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى قانشاما ەدى دەسەڭىزشى. كوپ, تىپتەن كوپ.
ابىلسەيىت ايحانوۆ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا وزىنە تالاي قۋانىش پەن جەڭىس سىيلاعان بوز كىلەممەن قوشتاسىپ, جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىسقا اۋىستى. حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى ول بۇل باعىتتا دا تابىسسىز بولعان جوق. سودان بەرگى جيىرما جىل ۋاقىت ىشىندە ابەكەڭ ەركىن كۇرەستەگى ەل ماقتانىشىنا اينالعان سپورت شەبەرلەرى — ا.بۇعىباەۆ, ج. كورپەباەۆ, ر. نۇرمانوۆ, ا.مۇسابەكوۆ سىندى چەمپيونداردى باۋلىپ شىعاردى. باپكەردىڭ 1983—1986 جىلدارى كابۋلعا بارىپ, اۋعانستاننىڭ ۇلتتىق كومانداسىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعانى تاعى بار. سول جىلداردا ول ونداعى پارسى, پۋشتۋن بالۋاندارىنىڭ باسىن قوسىپ, بابىن تاۋىپ, بويلارىنداعى قۋات كوزدەرىن اشىپ, تورتەۋىن حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, جيىرما ەكىسىن حالىقارالىق جارىستاردىڭ جۇلدەگەرى دەگەن اتاققا جەتكىزدى.
داڭقتى بالۋان قاي ۋاقىتتا, قاي كەزدە بولماسىن حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سپورتىن ودان ءارى دامىتۋ ىسىنەن ەشۋاقىتتا دا شەت قالعان ەمەس. ول قاشان دا يگى باستامالاردىڭ قاسىندا جۇرەدى. سوڭعى كەزدەرى ابەكەڭ قازاقستان ۇلتتىق “كۇرەس” فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى. ورتالىق ازيا جانە قازاقستان حالىقتارىنىڭ “كۋراس” فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, موڭعوليانىڭ ۇلتتىق كۇرەسى “كوپساتاي” فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى مىندەتتەرىن اتقارۋدا.
“جۇرگەن جەردە ءىز قالادى”,— دەگەن مىنە, وسى.
جانبولت اۋپباەۆ,
“ەگەمەن قازاقستان”
1993 جىل.
