اس!
دۇيسەنبى, 17 قىركۇيەك 2012 12:33
كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە زايىرلى قوعامعا ءتان ۇردىسپەن ايتىلاتىن, وركەنيەتتىلىك بەلگىسى رەتىندە قولدانىلاتىن شەتەلدىك سيرەك سوزدەر بار. ىلعي بولماسا دا ىڭعايىمىزعا قاراي پايدالاناتىن سول ەكسپرەسسيالىق قۋاتى مول تەرميندەردىڭ ءبىر پاراسى مەتر, ماەسترو, اس اتتى ۇعىمدار دەر ەدىك. س.ي.وجەگوۆتىڭ “ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىگى” كىتابىندا بۇلاردىڭ العاشقىسىنا: “عىلىم, ونەر جانە ادەبيەت سالاسىنداعى ايىرىقشا دارىنىمەن كوزگە تۇسكەن ادامداردى ەرەكشەلەپ تۇراتىن اتاۋ”, – دەپ تۇسىنىك بەرىلسە, ەكىنشىسىنە: ء“ىرى مۋزىكانتتار مەن قىلقالام يەلەرىن, سونداي-اق شاحمات الەمىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردى اسپەتتەيتىن ءسوز”, – اتتى انىقتاما, ال ۇشىنشىسىنە: ء“وز ءىسىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى”, – دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. مىنە, وسى ۇعىمداردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بەزبەندەگەندە, ولاردىڭ ىشىندەگى سوڭعىسى ءبىزدىڭ ءوزىمىز تومەندە ءسوز ەتپەك بوپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزگە دالمە-ءدال كەلەتىن سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز…
دۇيسەنبى, 17 قىركۇيەك 2012 12:33
كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە زايىرلى قوعامعا ءتان ۇردىسپەن ايتىلاتىن, وركەنيەتتىلىك بەلگىسى رەتىندە قولدانىلاتىن شەتەلدىك سيرەك سوزدەر بار. ىلعي بولماسا دا ىڭعايىمىزعا قاراي پايدالاناتىن سول ەكسپرەسسيالىق قۋاتى مول تەرميندەردىڭ ءبىر پاراسى مەتر, ماەسترو, اس اتتى ۇعىمدار دەر ەدىك. س.ي.وجەگوۆتىڭ “ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىگى” كىتابىندا بۇلاردىڭ العاشقىسىنا: “عىلىم, ونەر جانە ادەبيەت سالاسىنداعى ايىرىقشا دارىنىمەن كوزگە تۇسكەن ادامداردى ەرەكشەلەپ تۇراتىن اتاۋ”, – دەپ تۇسىنىك بەرىلسە, ەكىنشىسىنە: ء“ىرى مۋزىكانتتار مەن قىلقالام يەلەرىن, سونداي-اق شاحمات الەمىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردى اسپەتتەيتىن ءسوز”, – اتتى انىقتاما, ال ۇشىنشىسىنە: ء“وز ءىسىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى”, – دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. مىنە, وسى ۇعىمداردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بەزبەندەگەندە, ولاردىڭ ىشىندەگى سوڭعىسى ءبىزدىڭ ءوزىمىز تومەندە ءسوز ەتپەك بوپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزگە دالمە-ءدال كەلەتىن سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز…
يوسيف لۆوۆيچ بۋدنەۆيچ – قازاقستانداعى قازىرگى كوزى ءتىرى جالعىز بايىرعى فوتوجۋرناليست. ءوزى عۇمىر كەشكەن 76 جىلدىق ءومىرىنىڭ ىشىندە رەسپۋبليكامىزدا ول جۇرمەگەن جول, ول كۋاگەر بولماعان وقيعا, ول كەزدەسپەگەن اتاقتى ادامدار ءاي جوق شىعار, ءسىرا! بۇعان قوسا وسى ءبىر مازاسىز ماماندىق يەسىنىڭ كەزىندە العاشقى ەڭبەك جولىن قازتاگ-تان باستاپ, ودان كەيىنگى قىزمەتىن وداقتىق سوۆينفورمبيۋرو, اپن سەكىلدى الىپ اقپارات اگەنتتىكتەرىندە جالعاستىرعانىن ايتپاعاندا, قازاقستان تۋرالى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرى دۇنيەجۇزىنىڭ 100-دەن استام ەلىنىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانىپ, سولاردىڭ كوبىندە جۇلدەگەر اتانعانىن ءسوز ەتپەگەندە, سونداي-اق الەمنىڭ اۆستراليا مەن كانادادان باسقا جەرىنىڭ بارىندە بولىپ, ءوز وتانداستارىن سولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حاباردار ەتە ءبىلۋ جونىندەگى ىزگى ماقسات ميسسياسىن بىلاي قويعاندا ول سوڭعى ون جىل بويىنا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەكە فوتوگرافى بولعان ادام. وسى قىزمەت, وسى جۇمىستاردىڭ بارىندە يوسيف لۆوۆيچ ءبىر ساتكە دە بولسا بوساڭسىپ, نە ارقاسىن كەڭگە سالىپ, ەنجارلىق پەن بويكۇيەزدىككە جول بەرىپ كورگەن ەمەس. قايتا جانىن سالا ەڭبەك ەتۋ ارقىلى تالاپقا تالعام قويا ءجۇرىپ, قابىلەتتىلىكتىڭ نەبىر عاجايىپ ۇلگىلەرىن كورسەتە ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول ءوز ۋاقىتىنان كوپ بۇرىن ەرەكشەلەنىپ شىعىپ, ءارىپتەستەرى تاراپىنان شىن مانىندە مويىندالعان شەبەرلىككە قول جەتكىزدى. ء“وز ءىسىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى – ناعىز اس!” – دەپ مىنە, وسىنداي ادامداردى ايتار بولار, بالكىم.
ال, ونىڭ ءبارى نەدەن باستاۋ الىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ بويىندا ول قالاي, قايتىپ قالىپتاسقان ەدى؟
– قازاقستاندا بەس جاسىمنان باستاپ تۇرىپ كەلەمىن, دەپ باستادى بۇل باعىتتاعى اڭگىمەسىن يوسيف لۆوۆيچ. – ال, مۇندا قايدان, قالاي كەلدىڭىز دەيسىڭ بە؟ لەنينگرادتان. اكەمدى 1932 جىلى ول جاقتان الماتىعا جۇمىس ىستەۋگە جىبەرىپتى. سودان قازاق جەرىندە تابان اۋدارماي تۇرىپ قالعان جايىمىز بار. راس, ءوزىم جارىق دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ومىرگە كەلگەن نەۆا جاعالاۋىنداعى سول ءبىر قالاعا ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن قايتا بارىپ, ەكى جىل وقىعانىم ەسىمدە. مەن تۇسكەن ول وقۋ ورنى لەنينگراد كينو ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى (ليكي) دەپ اتالاتىن. ودان الىپ شىعاتىن ماماندىعىم جاي تەحنيكالىق جۇمىس ەدى. اتاپ ايتقاندا جان-جاقتان ءتۇسىرىلىپ اكەلىنگەن فيلمدەردىڭ پلەنكالارىن حيميالىق رەاكتيۆتەر ارقىلى جۋىپ, دايىنداۋ-تىن. ماعان ول ونشا ۇنامادى. اكە-شەشەمنىڭ: “وسى وقۋدى ءبىتىرىپ ال. قالعانىن كەيىن كورەرسىڭ”, – دەپ ۇگىتتەگەنىنە, ءتىپتى كەيىپ, ۇرىسقانىنا قاراماستان مەن ونى ءۇشىنشى كۋرسقا كەلگەندە ءبىرجولاتا تاستاپ شىقتىم. ءسويتتىم دە بالا كۇننەن بەرگى ءحوببيىم – فوتواپپاراتىمدى ارقالاپ, پەيزاج بەن ەكزوتيكاعا باي رومانتيكا وتانى – قازاقستانعا قايتا ورالدىم. كەلە سالا الماتىداعى گازەت-جۋرنالداردى توڭىرەكتەپ, وسى باعىتتاعى قارىم-قابىلەتىمدى كورسەتۋگە كۇش سالدىم. بايقايمىن, تالپىنىسىم جامان ەمەس سياقتى. ولاي دەيتىنىم, تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمنىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە شىعا باستاۋى ەدى. ءوستىپ ءجۇرىپ شتاتتان تىس ءفوتوتىلشى دەگەن ءبىر جاپىراق قاعازعا دا قول جەتكىزدىم-اۋ… بۇعان توبەم كوككە جەتكەندەي بولىپ قانداي قۋاندىم دەسەڭشى! ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. تىپتەن قيىن.
– ايتىڭىزشى, – دەدىم وسى ارادا ەسىمە ءبىر نارە تۇسكەن مەن ول كىسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ. – فوتواپپاراتىڭىزدىڭ وبەكتيۆىنە ىلىككەن سونداعى العاشقى سۋرەتتەر قانداي تاقىرىپتاعى, نەندەي جانرداعى راسىمدەر ەدى؟ ال, جالپى… ءيا, جالپى سول كەزدەگى ءوزىڭىزدىڭ ءباسپاسوز بەتىندەگى جارىققا شىعارعان تۇڭعىش تۋىندىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ ەگەر ەسىڭىزدە بولسا, وندا نە بەينەلەنىپ, ول قانداي گازەتكە باسىلىپ شىققان ەدى؟
– نەگە ەسىمدە بولماسىن. ءبارى دە جادىمدا, كوز الدىمدا عوي. العاشقى تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمنىڭ ىشىندەگى بىرەۋى ماسەلەن تۇڭعىش رەت “قازاقستان پيونەرى” گازەتىندە جاريالانعان بولاتىن. بۇل 1947 جىلدىڭ كۇزى ەدى. الاقانداي فوتودا قاتار-قاتار قويىلعان پارتاداعى وقۋشىلار بەينەلەنگەن. وندا شاكىرتتەر وزدەرىنە ساباق بەرىپ تۇرعان مۇعاليمانىڭ ءسوزىن زەيىن قويا تىڭداپ وتىر. سۋرەت استىنداعى سويلەمدەردە ونىڭ الماتى وبلىسىنداعى قاسكەلەڭ سەلوسىنىڭ ورتا مەكتەبىندەگى “ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالعان ۇلگىلى ۇستاز ەكەندىگى ايتىلعان بولاتىن. تۇسىنەسىڭ بە؟ مىنە, سول سۋرەت مەنىڭ ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان ەڭ العاشقى تۋىندىم بولىپ ەسەپتەلەدى.
… ءيا, وسىنداي ءساتتى دەبيۋتتەرىنەن سوڭ يوسيف لۆوۆيچتىڭ “لەنينسكايا سمەنا” گازەتىنە جۇمىسقا قابىلدانعانى بار. تىنىم تاپپاي زىر جۇگىرىپ جۇرەتىن قاعىلەز جىگىت مۇندا تارتىمدى ەتيۋدتەرىمەن, بوياۋى اشىق تا ايقىن فوتوسۋرەتتەرىمەن جانە ولاردى تۇسىرۋدەگى تاپقىر شەشىمدەرىمەن مامانداردى وزىنە بىردەن جالت قاراتادى. وسىنداي جاڭاشىلدىعى 1952 جىلى ونى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ۇلكەن رەسمي اقپارات ورتالىعى – قازتاگ-تىڭ فوتوحرونيكا ءبولىمىنەن ءبىر-اق شىعارادى. ال, ودان ءارى ول سوۆينفورمبيۋرونىڭ ورتا ازيا جانە قازاقستان بويىنشا ءفوتوتىلشىسى بولىپ, 1961 جىلى اپن سياقتى الىپ اگەنتتىككە قاراي ادىمدايدى.
— ءوزىڭىز جۇمىس ىستەگەن قازتاگ-تىڭ 50-ءشى جىلدارداعى جاعدايى قانداي ەدى؟ – دەيمىن مەن ءسوز اراسىندا كەيىپكەرىمە.
– قيىن…, وتە قيىن بولاتىن, – دەيدى ءمۇيىز جيەكتى كوزىلدىرىگىن سول قولىمەن تۇزەپ قويىپ ويلانا ءتىل قاتقان ول. – ونى ماسەلەن مىنا ءبىر مىسالدان-اق ۇعۋعا بولادى. 1958 جىلدىڭ اقپانى ەدى. الماتىعا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ك.ە.ۆوروشيلوۆ كەلدى. ساپار ماقساتى – تىڭ يگەرۋدەگى جانە ودان مول ءونىم الۋداعى جەتىستىگى ءۇشىن رەسپۋبليكامىزعا لەنين وردەنىن تاپسىرۋ-تىن. وسى وقيعاعا بايلانىستى سوۆينفورمبيۋرودان قازتاگ-قا بەرىلگەن تاپسىرما: “ماسكەۋدە شىعاتىن “پراۆدا” مەن “يزۆەستيانى” قايتكەندە دە الماتىداعى سالتاناتتى جينالىستىڭ رەسمي سۋرەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك”, – بولدى. مىنە, پروبلەما… ويتكەنى بىزدە فوتوتەلەگراف جوق ەدى. ورتا ازيا ەلدەرى بويىنشا ول تەك تاشكەنتتە عانا بار-تىن. جالما-جان اەروپورتقا تەلەفون شالدىق. قاس قىلعانداي بىزدەن وزبەكستان استاناسىنا قاتىنايتىن ۇشاقتىڭ ۇشۋ ۋاقىتى تۇپ-تۋرا جيىن باستالار ءسات – ءتۇس كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى ەكەن. بار ءۇمىت وسى ۇشاقتا بولعاندىقتان قايتكەندە دە ءبىر ارەكەت جاساۋ قاجەت دەپ شەشتىك. سويتتىك تە اقىرى ازاماتتىق اۋە اۆياتسياسىنىڭ باستىعىنا ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسىن سالا وتىرىپ, الگى رەيستى ەكى ساعاتقا كەشىكتىرىپ ۇشىرۋعا ۋاعدالاستىق. وسىدان كەيىن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا باستالعالى جاتقان جينالىسقا جەتىپ ۇلگەردىك تە, پرەزيديۋم مەن زالداعى ەلدى 30 مينۋت بويى اياماي ءتۇسىرىپ, سۋفلەر مە, گريمەر مە, ايتەۋىر سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ قاراڭعى بولمەسىنە قاراي جۇگىردىك. وندا پلەنكانى ارناۋلى كاپسيۋلگە قايىرا وراپ, سودان كەيىن ونى حيميالىق رەاكتيۆ قۇيىلعان لاجى شەلەككە سالعان كۇيى ماشيناعا مىندىك. قالعان شارۋالاردى ۇشاق سالونى ىشىندە جالعاستىرىپ, كەشكى ساعات 9-دا تاشكەنتكە دە جەتتىك-اۋ. فوتوتەلەگراف ۇيىنە كەلگەن سوڭ سوۆينفورمبيۋروعا ىرىكتەلگەن كادرلاردى بىرنەشە ۆاريانت ەتىپ, ءتۇنى بويى ماسكەۋگە جىبەرۋمەن بولدىق. ەرتەسىندە “پراۆدانى” الىپ قارايمىز… شىعىپتى! ءبارىمىزدى اق تەر, كوك تەر ەتكەن پانورامالى سۋرەت ءبىرىنشى بەتتە كولدەي بولىپ جاتىر. مىنە, وسىدان سوڭ عانا بارىپ: “ۋھ!” – دەپ ەس جيعانىمىز ەسىمدە. مۇنداعى ايتايىن دەگەنىم, وسى وقيعا ارقىلى قازتاگ-تىڭ سول كەزدەگى تەحنيكالىق بازاسىنىڭ قانداي ەكەندىگىن ناقتى مىسال ارقىلى كوزگە ەلەستەتۋ. ءبىز مىنە, ول كەزدە سولاي جۇمىس ىستەپ, سونداي جاعدايلاردى دا باستان كەشىرگەنبىز.
– ال, سوۆينفورمبيۋرو مەن اپن-عا قالاي بارىپ ءجۇرسىز؟ وندا كىمدەرمەن جۇمىس ىستەپ, نەندەي تاجىريبە جيناقتادىم دەپ ويلايسىز؟
– باسىن اشىپ ايتايىن, سوۆينفورمبيۋرو مەن اپن-دى ءبىرىنىڭ شەكپەنىنەن ءبىرى شىققان ءبىر مەكەمە دەۋگە بولادى. 1958 جىلى وعان ن.س.حرۋششەۆتىڭ كۇيەۋ بالاسى ا.ادجۋبەي باسشى بوپ كەلدى دە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنەن مول قارجى بولگىزىپ, اگەنتتىكتىڭ اتاعىن ءدۇرىلدەتىپ جىبەردى. سودان كوپ ۋاقىت وتپەي ول اپن (جاڭالىقتار ءباسپاسوز اگەنتتىگى) دەگەن اتپەن قايتا قۇرىلىپ, ماسكەۋدىڭ قاق ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن تەپتى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىنداعى: “قارسى الدىمىزدا – پۋشكين, ونىڭ ارتىندا – روسسيا, ال روسسيادان كەيىن – اپن”, – دەگەن ءازىلدىڭ شىققانى مىنە, سول كەز. شىنىندا دا اقىن اتىنداعى الاڭ مەن ەل ەسىمىندەگى كينوتەاتر جانە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مەكەمە ءبارى ۇيمە-جۇيمە بوپ ءبىر جەردە ورنالاسقان-تىن. اپن سونداي-اق كىلەڭ ىعاي مەن سىعايدىڭ, اتاپ ايتقاندا مارشالدار س.م.بۋدەنىي مەن ك.ە.ۆوروشيلوۆتىڭ, ورتالىق كوميتەت حاتشىسى ل.ي.برەجنەۆتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ جۇمىس ىستەيتىن جىلى جەرى ەدى. سوندىقتان دا ماسكەۋدە ارميان راديوسى ايتىپتى دەيتىن تومەندەگىدەي انەكدوتتىڭ شىققانى بار. كوشەدە بىرەۋ وزىنە قارسى جولىققان ءجۇرگىنشىدەن: “پۋشكين الاڭىن اسكەرلەر نەگە قورشاۋعا الىپ كۇزەتىپ تۇر؟” – دەپ سۇرايدى. سوندا ول: “اپن-دا كىلەڭ مارشالدار مەن گەنەرالداردىڭ بالالارى جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەۋشى مە ەڭ. بۇگىن التىن جاعالى, وقالى تۇيمەلى سول كوكەلەرىمىز وسىنداعى وتەتىن اتا-انالار جينالىسىنا كەلىپ, ەركەتوتايلارىنىڭ ءتارتىبىن قاراپ جاتىر ەمەس پە؟” – دەپ جاۋاپ بەرىپتى-ءمىس.
بىراق…, ءيا بىراق بۇل مەكەمە تەك دوكەيلەردىڭ بالالارىنىڭ جۇمساق بەسىك, جىلى ۇياسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جۋرناليستيكانىڭ ناعىز مەن اتايىن, سەن تۇر دەيتىن اتجالمان رەپورتەرلەرى مەن نەبىر وت پەن سۋدان ءوتىپ شىڭدالعان كوكجال فوتوتىلشىلەرىنىڭ دە قاسيەتتى ورداسى بولاتىن. ولار ماسەلەن, كەڭەس وداعىنداعى العاشقى بەسجىلدىقتىڭ الىپ قۇرىلىسى – دنەپروگەس-ءتىڭ كۋاگەرى بولعان, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتى زەرتتەۋشى “چەليۋسكين” كەمەسى ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس پارادىنا قاتىسقان ەۆگەني حالدەي, بوريس زادۆيل, ۆاسيلي مالىشەۆ, ماكس البەرت, گريگوري زەلما, ابرام شتەرەنبەرگ, گەورگي پەترۋسوۆ سەكىلدى تۇلعالار ەدى. ال, “وگونەك” جۋرنالىنداعى ءوز ءىسىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى, قاجىماس, قايتپاس, قايسار فوتوشەبەر دميتري بالتەرمانتس شە؟ بۇلاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر شەبەرلىك مەكتەبىنىڭ يەلەرى ەدى. مەن مىنە وسىنداي تاماشا ادامدارمەن جۇمىس ىستەدىم. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ولاردان كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. اپن ول كەزدە الەمنىڭ 58 ەلىنە ارناپ 6 تىلدە جۋرنال شىعاراتىن. وسى باسىلىمعا قاجەتتى سۋرەتتەردى ىرىكتەۋ ءۇشىن الگى كىسىلەر تىڭ نەمەسە ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن جاڭا عانا ورالعان مەنى قورشاپ الىپ, ءىسساپاردان ءتۇسىرىپ اكەلگەن فوتولارىمدى تاڭداۋعا وتىراتىن. سويتەتىن دە 30-40 كورىنىستەن تەك 3-4-ءۋىن عانا جاراتىپ, ولاردى جۋرنال بەتىنە جارىققا شىعارعاندا: “وسىلاردى تۇسىرگەن شىنىمەن-اق مىنا مەنمىن بە؟ قانداي تاماشا! ” – دەپ وزىمە-ءوزىم تاڭعالاتىنمىن. فوتولاردى ساراپتاۋعا, ماكەتكە سالىپ ورنالاستىرۋعا كەلگەندە جوعارىداعى كارى تارلانداردىڭ تالعامپازدىعى سۇمدىق ەدى. ولاردىڭ سۇڭعىلالىعىندا, كورەگەندىگىندە شەك جوق بولاتىن.
اڭگىمە يەسى جوعارىداعى سوزدەردى ايتىپ وتىرعاندا ءبىزدىڭ ويىمىزعا مىنا ءبىر ءجايت ورالدى. 1974 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. “لەنينشىل جاستا” شاپقىلاپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس كەزىمىز. ءبىر كۇنى ءباسپاسوز ۇيىندە ورنالاسقان رەداكتسيالارعا جايسىزداۋ حابار تاراعانى بار. ول: “قىزىلوردادا “گلاۆريسسوۆحوزسترويدىڭ” تىكۇشاعى اپاتقا ۇشىراپتى. ونىڭ بورتىندا اپن-نىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى ءفوتوتىلشىسى يوسيف بۋدنەۆيچ بار ەكەن. جارالانىپ, ءولىم اۋزىنان قالىپتى”, – دەگەن ءسوز ەدى. كەيىپكەرىمىزبەن بۇگىنگىدەي ەمىن-جارقىن, اشىق سىرلاسىپ وتىرعاندا وسىدان 29 جىل بۇرىنعى سول وقيعانى وزىنەن سۇراپ كورۋگە بەكىندىك.
– ءيا, ونداي جاعدايدىڭ بولعانى راس, – دەدى يوسيف لۆوۆيچ جوتكىرىنىپ قويىپ. – 1974 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى بوريس ماسالسكي ەكەۋمىز قىزىلوردا وبلىسىنداعى كانالدى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن “مي-2” تىكۇشاعىنا وتىردىق. جولباسشىمىز وسىنداعى سۋلاندىرۋ جۇيەسى مەكەمەسىنە قاراستى جىلجىمالى مەحانيكالىق كولوننانىڭ باستىعى ميرون شەك دەگەن ازامات ەدى. بورتتا ۇشقىشپەن قوسقاندا ءبارىمىز ءتورت ادامبىز. اۋەگە كوتەرىلگەنىمىزگە 20 مينۋتتاي ۋاقىت وتكەن. بىراق جوعارىلاي الماي, تومەندەپ كەلە جاتقان سياقتىمىز. كۇدىگىمدى بوريسكە ايتىپ ەدىم, ول بۇعان ءمان بەرمەگەندەي سىڭاي تانىتتى. سودان نە كەرەك, سىرداريا وزەنىنە جاقىنداي بەرگەنىمىزدە تىكۇشاق تومەن قاراي قۇلدىرادى دەيسىڭ. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا سۋ بوگەيتىن توپىراق ۇيىندىسىنە كەپ گۇرس ەتە تۇستىك. بىرەۋلەر مۇنداي كەزدەگى جاعدايدى: “كوزىمنىڭ وتى جارق ەتتى. ەسىمنەن تانىپ قالىپپىن. ەشتەڭەنى بىلمەيمىن”, – دەپ جاتادى عوي. عاجابى سول, مەندە ونداي گاليۋتسيناتسيا بولعان جوق. “مۇنىڭ نە؟” – دەگەندەي قويۋ شاڭعا قاقالعان ۇشقىشقا قاراعانىم, قۇلاعىمنىڭ تارس بىتەلىپ قالىپ, مەڭ-زەڭ حالدە تەڭسەلىپ وتىرعانىم جادىمدا. مىنە, سودان كەيىن بارىپ ۇيىقتاپ كەتكەندەي بولدىم. ار جاعى ەسىمدە جوق.
كوزىمدى اۋرۋحانادا اشتىم. قىزىلوردادا ەكەنمىن. بەلومىرتقام قاتتى زاقىمدانىپتى. قوزعالتپايدى. دارىگەرلەرگە قويعان العاشقى سۇراعىم جولداستارىمنىڭ جاعدايى بولدى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بوريس ماسالسكيدىڭ بۇعاناسى شىتىناپتى. ميرون شەك جولدا كوز جۇمعان. ۇشقىش ءتىرى ەكەن. سودان قويشى, قىزىلوردا مەن الماتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا ەكى اي جاتتىم. ءۇشىنشى ايدا ەپتەپ ءىلبىپ جۇرۋگە جاراپ, ماشينەمنىڭ رولىنە وتىراتىنداي دارەجەگە جەتتىم. التى اي دەگەندە بارىپ ساۋىقتىم-اۋ. ال, ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز. سەگىز ايدان كەيىن قايتادان ىسساپارعا اتتانىپ, پاۆلودار وبلىسىنداعى ياكوۆ گەرينگ باسقاراتىن “قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى” ۇجىمشارىنا بارعاندا تاعى دا “مي-2” تىكۇشاعىنا مىنۋگە تۋرا كەلمەسىم بار ما؟! بورتقا كوتەرىلەردە ماڭدايىمنان سۋىق تەر بۇرق ەتە ءتۇستى. بىراق: “نەدەن شوشىنساڭ, سودان ەمدەلەسىڭ”, – دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟! سول ەسىمە تۇسكەن مەن تاۋەكەل دەپ ءىشكە قالاي كىردىم, سولاي قورقىنىش پەن ۇرەي اتاۋلىدان ءبىردەن سەيىلىپ جۇرە بەردىم. ءسويتىپ ول پسيحولوگيالىق قيىندىقتى دا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقپەن جەڭگەن جايىم بار.
– اپن-دا قانشا ۋاقىت جۇمىس ىستەدىڭىز؟
– ارتىق-كەمى جوق 18 جىل.
– سودان سوڭ…
– 1976 جىلى اتالمىش اگەنتتىكتە كەزەكتى قايتا قۇرۋ ءجۇردى. سونداعى ىقشامداۋدان كەيىن مەن ءوزىمنىڭ ءبىر كەزدەگى جۇمىس ىستەگەن جەرىم قازتاگ-قا قايتا ورالدىم.
ءيا, بۇل مەكەمەگە كەلىپ ەڭبەك ەتكەن جىلداردا دا ول كوپتەگەن وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدى.
سەبەبى, رەسپۋبليكاداعى ۇكىمەتتىك شارالاردىڭ دەنى قازتاگ-تىڭ سۋرەتىنسىز گازەت-جۋرنالدارعا شىقپايتىن.
كوپتەگەن جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا بەلسەنە ارالاستى.
ويتكەنى, ءتۇرلى رەسمي جيىندار مەن شەتەلدىك دەلەگاتسيالاردى ءباسپاسوز بەتىندە ناسيحاتتاۋ اتالمىش اگەنتتىكتىڭ ءفوتوتىلشىسىنسىز بولمايتىن.
ءبىراز لاۋازىمدى ادامدارمەن تانىستى.
ولاي بولاتىنى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتكە سايلانعان نەمەسە تاعايىندالعان باسشىلاردى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلگە تانىستىرۋ تاعى دا قازتاگ-تىڭ فوتوحرونيكا رەداكتسياسىنسىز جۇزەگە اسپايتىن.
سونداي كەزدە, سونداي ساتتە يوسيف ءلۆوۆيچتىڭ تانىسقان ادامدارىنىڭ ءبىرى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەدى.
وقيعا بىلاي بولدى. 1979 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمى ءوتتى. وندا قاراعاندى وبكومى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بوپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ءتارتىپ بويىنشا جاڭا قىزمەتكە كەلگەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسشى “سوتسياليستىك قازاقستان”, “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتتەرى ارقىلى ەلگە تانىستىرىلۋى كەرەك. ال وعان قاجەتتى سۋرەتتى قازتاگ-تىڭ ءفوتوتىلشىسى ءتۇسىرۋى ءتيىس ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن يوسيف ءلۆوۆيچتىڭ اراسىنداعى تانىستىق بۇدان 23 جىل بۇرىن مىنە, وسىلاي باستالعان-تىن.
– 1992 جىلى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز, – ەلباسىنىڭ جەكە فوتوگرافى دەگەن جاڭا قىزمەت ورنى بەلگىلەندى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ اپپاراتى بۇل جاۋاپتى جۇمىسقا قازتاگ-تان مەنى لايىقتى دەپ تاپتى. سودان ون جىل بويى وسى مىندەتتى اتقارىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ رەسپۋبليكامىزداعى, شەتەلدەردەگى ساپارلارىنىڭ بارىنە كۋاگەر بولعانىم بار.
ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى ادامىنىڭ جەكە فوتوگرافى مىندەتىن اتقارۋ, ارينە, ۇلكەن باقىت, زور قۇرمەت. ول ۇكىمەت ادامدارىنىڭ سەنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىڭنىڭ جوعارى ەكەنىن باعالاپ, مويىنداعانىنىڭ جانە وسىنداي ىسكە لايىق دەپ تاۋىپ, سەنىم كورسەتكەنىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار بۇل جۇمىستىڭ وتە قيىن دا جاۋاپتى مىندەت ەكەنىن اشىپ ايتقىم كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, مەملەكەتتىك دارەجەدەگى رەسمي كەزدەسۋلەر مەن قابىلداۋلاردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ىڭعايلى ورىن تابا ءبىلۋ, ونداعى ءار ءساتتى قالت جىبەرمەي دەر كەزىندە قامتىپ قالۋعا ۇمتىلۋ ءفوتوتىلشى مىنا بىزدەردەن اسقان دالدىك پەن شاپشاڭدىقتى, سەزىمتالدىقتى تالاپ ەتەدى. مۇنداي شارالاردا تەلەوپەراتورلار مەن فوتورەپورتەرلەردىڭ ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋىنا دا ايتارلىقتاي شەكتەۋ قويىلعان. راس, ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندا پرەزيدەنت سەكيۋيريتيى مەنى جاقسى تانيدى. سوندىقتان دا ەگەر جوعارىداعىداي رەسمي قارسى الۋ نەمەسە قابىلداۋلاردا مەن ماسەلەن ىڭعايسىز جەردە تۇرىپ قالىپ, فوتواپپاراتىما قاجەتتى وبەكت دۇرىس ىلىنبەي جاتقان جاعدايدا ارناۋلى قىزمەت ادامدارىنىڭ ءسال-ءپال ىعىسىپ تۇرۋىن ءوتىنىپ, شارۋامدى ويداعىداي ءبىتىرىپ الۋىما ابدەن بولادى. ال, شەتەلدەردە شە؟ جو-جوق, اتاي كورمەڭىز. وندا قاراۋىلدىڭ يىعىنان قاعىپ ءوتىنىش ايتپاق تۇگىلى, بەلگىلەنگەن ورنىڭنان قوزعالۋعا بولمايدى. حالىقارالىق ديپلوماتيا ەرەجەسىندەگى پروتوكولدىق ءتارتىپ بۇل. ال, قيا باسساڭ ادەپسىزدىك كورسەتكەنىڭ بولىپ ەسەپتەلەدى. مىنە, بۇل مەن اتقارعان جوعارىداعى قىزمەتتىڭ ءبىر عانا قيىندىعى. باسقاسىن, ءيا, باسقاسىن كەيىن تاعى ايتارمىن.
– پرەزيدەنتپەن بىرگە سوندا قانشا ەلدە بولدىڭىز؟
– اۆستراليا مەن كاناداعا عانا اياعىم جەتپەدى. جەر شارىنىڭ ءىرى دەگەن قالعان ەلدەرىندە تۇگەلگە جۋىق بولدىم دەپ ايتا الامىن. 1996 جىلعى ءبىر عانا مامىر ايىندا ءتىپتى فرانتسيا استاناسى پاريجگە ءۇش رەت ساپار شەگۋىمە تۋرا كەلگەنى بار. ويتكەنى جۇمىس بابى سولاي بولدى.
– سوڭعى كەزدە ءسىز بۇل قىزمەتتى سەرگەي بوندارەنكوعا بەردىڭىز عوي؟
– ءيا.
– قازىر نە ىستەيسىز؟
– الماتىداعى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىندا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ فيليالى بار ەمەس پە. مىنە, سوندا فوتومۇراعات ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىمىن. وسى جۇمىستى اتقارا ءجۇرىپ 1999-2000 جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تۋرالى ەكى ءۇلكەن فوتوالبومدى ومىرگە اكەلدىك. “ومىرگە اكەلدىك”, – دەپ كوپشە ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, العاشقىسىنا 300, ال كەيىنگىسىنە 250 ءتۇرلى-ءتۇستى سلايد ەنگەن بۇل كىتاپتارداعى سۋرەتتەر مەنىڭ شىعارماشىلىعىم ەكەندىگى دە, ال قۇراستىرىپ, جاساپ شىعارۋ جۇمىستارىنا اسقار ەسماحانوۆ پەن ۆلاديمير اليابەۆتىڭ اتسالىسقاندىعى. سودان سوڭ… ءيا, سودان سوڭ 2001 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس جانە شارۋاشىلىق سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تاڭداۋلى قىز-كەلىنشەكتەردى قامتىعان ء“جۇز ايەلدىڭ ءجۇزى” دەگەن فوتوالبوم شىعاردىق. سۋرەتتەرىنىڭ ءبارىن ءوزىم تۇسىرگەن بۇل جيناققا باستاماشىلىق تانىتقان, دەمەۋشىلىك كورسەتكەن قازاقستانداعى ىسكەر ايەلدەر اسسوتسياتسياسى بولدى. سوڭعى جىلدارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ “بەيبىتشىلىك ەپيتسەنترى”, جازۋشى گەننادي تولماچەۆتىڭ “ليدەر” اتتى كىتابى جارىققا شىققانى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالىم. سول تۋىندىلارعا پايدالانىلعان فوتولاردىڭ ءبارى دە ءوزىم ءتۇسىرىپ, جيناقتاعان ارحيۆتەن الىنعان سۋرەتتەر. مەن قازىر مىنە, وسىنداي جۇمىستارعا قىزمەت جاسايمىن, ماماندارعا اقىل-كەڭەس بەرىپ, كومەك كورسەتەمىن.
يوسيف بۋدنەۆيچ!
ول اتاقتى تەمىرتاۋ دومناسىنىڭ اشىلۋىنا, تىڭداعى العاشقى ميللياردتىڭ الىنۋىنا, ماڭعىستاۋدىڭ يگەرىلىپ, اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىنىڭ بوي كوتەرۋىنە كۋاگەر بولعان كىسى. بۇل – تاريح پا؟ تاريح!
ول حح عاسىرداعى ءبىزدىڭ ءبىرتۋارلارىمىز م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, د.قوناەۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ش.جيەنقۇلوۆا, ى.جاقاەۆ, تاعى باسقا جۇزدەگەن تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن جان. بۇل – جىلناما ما؟ جىلناما!
ول فرانتسۋزدىڭ اتاقتى “كونكورد” جولاۋشىلار ۇشاعىمەن يىق تىرەستىرگەن عاجاپ اۋە لاينەرى تۋ-144-ءتىڭ “الماتى-ماسكەۋ” اشىلۋ رەيسىنە قاتىسىپ, قازاقتىڭ قوس قىرانى ت.اۋباكىروۆ پەن ت.مۇساباەۆتى تورعاي دالاسىندا عارىشتان تۇڭعىش قارسى العان ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى. بۇل – شەجىرە مە؟ شەجىرە!
ول جيناعان, ونىڭ ءومىر بويى تۇسىرگەن فوتولارىنىڭ ءوزى ءبىر ارحيۆ, ءبىر مۇراعات. بۇل فاكت مە؟ فاكت!
قازاقتىڭ ءوزى ونشا نازار اۋدارماعان كەي دۇنيەسىن رەتتەپ, اشىق-شاشىق قالدىرعان فوتومۇرالارىن جۇيەلەپ, جوق-جىتىگىن جيناستىرىپ جۇرگەن وسىنداي ادامدارعا ريزا بولاسىڭ. راحمەت ايتقىڭ كەلەدى. راحمەت ايتامىز دا!
جانبولت اۋپباەۆ,
“ەگەمەن قازاقستان”
2004 جىل.
