• 23 شىلدە, 2012

شپيون

19 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

شپيون

دۇيسەنبى, 23 شىلدە 2012 0:50

اقتوبەدە تۋىپ-وسكەن ادولف تولكاچەۆتىڭ تاعدىرى ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرمايدى. ينجەنەرلىك تالانتىمەن تانىلعان تۇلعا بولاتىن. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ونى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنداعى وزدەرىنىڭ ەڭ باعالى اگەنتى ساناعان. ول 1985 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اقش-تىڭ كسرو-داعى ەلشىلىگىنىڭ حاتشىسى پول ستوۋمباۋحپەن كەزدەسىپ, ءاسكەري تەحنيكانىڭ جاڭا ۇلگىلەرى جونىندەگى قۇپيا قۇجاتتاردى بەرىپ جاتقان كەزىندە ۇستالعان. وسىلايشا, “باعالى تىڭشى” قولعا ءتۇستى.

دۇيسەنبى, 23 شىلدە 2012 0:50

تەرگەۋ بارىسىندا ادولف تولكاچەۆ بولعان جايتتى جاسىرعان جوق. بۇل جەردە حاتتاما بويىنشا ونىڭ تەرگەۋدەگى جاۋابىن كەلتىرە وتىرىپ, ساتقىندىقتىڭ سيندرومى قالاي قالىپتاسقاندىعىن باعامداۋعا بولادى: “مۇنداي وي ماعان 1977 جىلى كەلدى. امەريكالىق بارلاۋ قىزمەتىمەن بايلانىس ورناتىپ, ءتيىستى ىنتالاندىرۋ قاراستىرىلسا, ءوزىمنىڭ قولىمداعى قۇپيا قۇجاتتاردى بەرۋگە تالپىندىم. بايلانىس ورناتۋدىڭ مۇمكىن نۇسقالارىن ويلاستىردىم. ماسكەۋدەگى اقش ەلشىلىگىنىڭ ماڭايىن ءتوڭىرەكتەدىم. ەلشىلىكتىڭ ءماشينەسى بولار دەپ شامالاعان كولىكتە وتىرعان ادامعا ءۇشبۋ حات بەرمەكشى بولدىم. ەگەر نەگە امەريكالىقتاردى قالاعانىم قىزىقتىراتىن بولسا, ايتارىم: كۇنىگە ءۇش مارتە ەلشىلىكتىڭ جانىنان جۇمىسقا بەتتەيتىنمىن.

قاڭتاردىڭ باس جاعىندا مۇمكىندىگى بولسا امەريكالىق ەلشىلىكتىڭ قىزمەتكەرىنە تاپسىرماقشى بولعان ءوزىمنىڭ العاشقى حاتىمدى ءازىرلەدىم. وندا مەن ولاردىڭ ادامىمەن كەزدەسكىم كەلەتىنىن, كۇنىن, ورنىن, ۋاقىتىن ءجانە شارتتى بەلگى – سول قولىمدا قولعابىم بولاتىنىن ءتاپتىشتەپ جازدىم. بۇل حاتتى وزىمشە ديپلومات دەپ ەسەپتەگەن ادامنىڭ قولىنا ۇستاتتىم. ءبىراق, مەن كورسەتكەن ۋاقىتتا ەشكىم كەلمەدى.

اقپاندا ەكىنشى رەت بايلانىس جاساۋعا ۇمتىلىس تانىتتىم. كەزدەسۋ جونىندەگى حاتىمدى جولداي وتىرىپ, ولار ءۇشىن قىزىقتى اقپاراتتى ۇسىنا الاتىندىعىمدى ءبىلدىردىم. حاتتى ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنە بەرۋ ءۇشىن وسى ماڭايدى توڭىرەكتەپ ەكى-ءۇش اپتاداي ءجۇردىم. ءبىر كۇنى وتكەندەگى ماشينەنى كورىپ قالىپ, جۇرگىزۋشىگە حاتىمدى تاستاپ كەتتىم. بۇل جولى ەگەر امەريكالىقتار مەنىمەن كەزدەسكىسى كەلسە, وندا ديپلوماتتىق ءنومىرلى ءماشينەسىن “قالبىرلار” دۇكەنىنىڭ قاسىنا بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا قويۋىن ءوتىندىم. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ماشينە سول جەردە تۇرعانىمەن, مەنىمەن كەزدەسۋگە ەشكىم شىقپادى.

ەندى امەريكالىقتاردى قىزىقتىرۋ قاجەت دەپ شەشتىم دە جاۋعا تويتارىس بەرەتىن ۇشاقتارعا راديولوكاتسيالىق ستانسالار قۇراستىرۋمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىندىگىمدى جازدىم”.

سول جولى ا.تولكاچەۆ مىناداي حاتتى جولداعان بولاتىن: “مەنىڭ اتى-ءجونىم– تولكاچەۆ ا.گ. ۇيدەگى تەلەفونىم… سىزدەرگە بەرۋگە اقپاراتىم دايىن. العاشقى جازبالارعا قوسىمشا رەتىندە راديولوكاتسيالىق ستانسالاردىڭ پارامەترلەرىن حابارلايمىن… بۇدان بىلاي كەزدەسۋ بەلگىلەمەيمىن. ەكى كۇننەن كەيىن تۇسكى مەزگىلدە تەلەفون شالعانىڭىزدى كۇتەمىن”.

بىرنەشە كۇننەن كەيىن وعان تەلەفون سوعىلدى. ماسكەۋ دۇكەندەرىنىڭ بىرىندەگى تەلەفون-اۆتوماتتىڭ جانىنا تىعىلعان ەسكى قولعاپتىڭ ىشىندەگى قۇپيا ماتەريالداردى الۋدى ءوتىندى. ول سول بويدا جۇگىرىپ بارىپ قولعاپتى, شيفرلەر كورسەتىلگەن كەستەلەر, اعىلشىن تىلىندە جازىلعان حاتتار سالىنعان ەكى كونۆەرت, ەكى قۇپيا جازۋعا ارنالعان كوشىرمە قاعاز, مايدا ارىپپەن باسىلعان نۇسقاۋلىق تارىزدەس شاعىن كىتاپشا (مۇندا قۇپيا حاتتاردى قالاي ازىرلەۋ كەرەكتىگى, بارلاۋ ورتالىعىنا حاباردى جەتكىزۋدىڭ جولدارى, العان ماتەريالداردى جويۋ جونىندەگى اقىل-كەڭەستەر جيناقتالعان), سۇراقتارى بار پاراق, 500 سوم اقشا شىقتى.

سول كەزدە قوماقتى كورىنەتىن بۇل قاراجات كەيىنگىلەرمەن سالىستىرعاندا تامشىداي عانا بولاتىن. تىڭشىلىق ەتكەن جىلدارى تولكاچەۆ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنان بارلىعى 789 مىڭنان استام سوم العاندىعى انىقتالدى. بۇعان قۇنى 80 مىڭ سوم تۇراتىن التىن بۇيىمدارىن قوسىڭىز. اقش-تىڭ بانكىلەرىنىڭ بىرىندە ونىڭ اتىنا 2 ميلليون دوللارعا ەسەپ-شوت اشىلدى. بۇل قارجىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. ال كەزىندە امەريكالىقتاردىڭ بارلاۋ قىزمەتى جابىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى كونسترۋكتورىنا باعا جەتپەس اقپارات بەرىپ تۇرعانى ءۇشىن ايانىپ قالماعان. ا.تولكاچەۆ تۇتقىندالعاننان كەيىن اراعا بىرەر اي سالىپ, امەريكانىڭ “ۋولل-ستريت دجورنال” گازەتى ول تۋرالى “كەڭەس وداعىنداعى مىقتى تىڭشىلاردىڭ ءبىرى ەدى”,– دەپ جازدى. گازەت بۇدان ءارى ونىڭ امەريكانى كەڭەس ەلىنىڭ اۆياتسيالىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى سوڭعى جاڭالىقتارىنان حاباردار ەتىپ تۇرعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. “ول اسا مول پايدا اكەلگەن تىڭشى,– دەپ جازدى گازەتتىڭ ءتىلشىسى.– سونىڭ ارقاسىندا ءبىز الدىن-الا كەڭەستىك اۆياتسيا قالاي داميتىندىعىن ءبىلىپ وتىردىق, سونداي-اق ميللياردتاعان دوللاردى ۇنەمدەدىك”.

ءوز كەزەگىندە كەڭەس وداعى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتابى كەزىندە مىناداي انىقتاما بەرگەن:

“جيناقتالعان جانە بەرىلگەن اقپارات كسرو ءاسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ قارۋلانۋى مەن اسكەري تەحنيكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى, وسى ورايداعى جۇرگىزىلەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ ءمانى مەن ماقساتى, اسكەري قارۋلانۋ ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزگى تاكتيكالىق-تەحنيكالىق سيپاتتامالارى, ستراتەگيالىق قاناتتى زىمىرانداردى قايتارۋ جۇيەسى, كسرو-دا قابىلدانعان ۇشاقتاردى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسى مەن راديوەلەكتروندىق باسىمدىق تەحنيكاسى جونىندەگى مالىمەتتەردى قامتيدى. ول مالىمەتتەر ەرەكشە ماڭىزدى جانە مەملەكەتتىك قۇپيانى قۇرايدى. بۇلاردى امەريكالىق ارناۋلى ورگاندارعا بەرۋ كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك مۇددەلەرىنە, ەلدىڭ قورعانىس الەۋەتىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىردى, ءبىراز زارداپ شەكتىردى”.

ا.تولكاچەۆتىڭ امەريكالىقتارعا بەرگەن مالىمەتى ميگ-23-مل يسترەبيتەلى تۋرالى بولاتىن. سونداي-اق ول ميگ-29 جەڭىل مايدان يسترەبيتەلى, “شمەل” راديولوكاتسيالىق باقىلاۋ جانە باعدارلاۋ اۆياتسيا كەشەنى جونىندەگى مالىمەتتەردى دە قىسقا مەرزىمدە جەتكىزىپ ۇلگەردى. كونسترۋكتور مۇنداي ماڭىزدى اقپاراتتاردى قالاي الدى دەگەن ساۋالعا رەسمي قۇجاتتان جاۋاپ تابۋعا بولادى. وندا بىلاي دەلىنگەن: “راديو جاساۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ا.تولكاچەۆتىڭ تىڭشىلىق ارەكەتىنە ارقاۋ بولۋىنا اتالمىش ينستيتۋتتا مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ اسا قولايسىز جاعدايى سەپتىگىن تيگىزدى”. بۇل رەتتە تىڭشىنىڭ ءوزىنىڭ دە تەگەۋرىندى قيمىلى تاڭداي قاقتىرادى. تەرگەۋ كەزىندە ا.تولكاچەۆ مۇنىڭ سىرىن جايىپ سالدى: “راديو جاساۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ ەكى فيليالى بار, بۇلار بولەك عيماراتتاردا ورنالاسقان. مەن №2 فيليالعا نەمەسە كىتاپحانانىڭ ارناۋلى قورىنا قۇجاتتى الۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردىم دە ورنىنا ىشكە كىرەتىن قۇجاتىمدى تاستادىم. وسىدان كەيىن №1 فيليالعا دا وسىنداي ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, №2 فيليالعا ىشكە كىرەتىن قۇجاتىمدى تاستاعانىمدى ايتىپ, قاجەتتى ماتەريالداردى قول قويىپ-اق الاتىنمىن. سوسىن قايتادان №2 فيليالعا بارىپ, قاجەت ەمەس ماتەريالداردى تاپسىرىپ, ىشكە كىرەتىن قۇجاتىمدى قايتارىپ الىپ, №1 فيليالدىڭ ماتەريالدارىن جاسىرىپ ۇيگە اپارىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرەتىنمىن. وسىلايشا جيىرما شاقتى رەت ماڭىزدى ماتەريالداردى جاسىرىن الىپ شىقتىم. ساعاتىنا جەتى-سەگىز كاسسەتانى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ءجۇردىم. ۇلكەن ماتەريالدار تاپ بولسا, تۇسكى ءۇزىلىسكە جۇرتتان بۇرىن كەتىپ, كەشتەۋ ورالاتىنمىن”.

امەريكالىقتار ا.تولكاچەۆقا بارلىق جاعدايدى جاساپ باقتى. ونىڭ ءمالىمەتتەرى باعالى بولعاننان كەيىن وسى زامانعى تىڭشىلىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى. ءماسەلەن, وعان شاعىن قۇرال بەردى. بۇعان كەز كەلگەن اقپاراتتى جازىپ قويۋعا بولاتىن. بۇل مالىمەتتەردى قۇرال بىردەن شيفرىنە تۇسىرەتىن. ءتىپتى ەلشىلىكپەن بايلانىسقا شىعۋعا بولاتىن. ا.تولكاچەۆ مۇنى ۇزاق پايدالانعان جوق. ءوزى ادەيى ىستەن شىعاردى. ويتكەنى, ۇستالا قالسا, بىردەن ايعاققا اينالاتىنىن سەزدى.

ا.تولكاچەۆ تىڭشى بولعان جىلدارى امەريكالىقتاردىڭ تالاي قۇرالدارىنا كوڭىلى تولمادى. ءتىپتى قولىنىڭ ەبى بولعاندىقتان دا بارلاۋشىعا قاجەتتى ءبىراز قوندىرعىلاردى ءوزى جاسادى.

ينستيتۋت اجەتحاناسىنا ورناتاتىن شاعىن فوتواپپاراتتى ويلاپ تاپتى. ويتكەنى, كوپتەگەن ماتەريالداردى وسى جەردە سۋرەتكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلەتىن. ءوز ەركىمەن امەريكالىقتارعا قىزمەت ەتۋگە ۇيعارعان ونى اقش ەلشىلىگىندەگىلەر “يدەولوگيالىق” جاعىنان تاربيەلەۋگە كۇش سالدى. ۇنەمى كەڭەس ەلىنە قارسى باعىتتالعان ادەبيەتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. بۇل تۋرالى دا ول تەرگەۋ بارىسىندا اشىق ايتقان: “امەريكالىقتار ماعان كىتاپتار مەن كىتاپشالاردى جاڭاجىلدىق سىيلىق رەتىندە جىبەرەتىن. مەنىڭشە, امەريكالىق بارلاۋ قىزمەتى مەنى كەڭەستىك قۇرىلىسقا قارسى ۇگىتتەۋگە كوڭىل بولگەن ءتارىزدى. مۇنى مەن تۇسىنە المادىم, ويتكەنى, ولارمەن بايلانىسقا ءوزىم شىقتىم ەمەس پە؟ ال جەكەلەگەن ماڭىزدى قۇجاتتاردى ولارعا بەرگەننەن كەيىن ءوزىم دە كەيىن قايتا المايتىن ەدىم. بۇل جەردە اقش بارلاۋ قىزمەتى باسقا ەلدىڭ ادامدارىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قالىپتاسقان داعدىسىنان شىعا الماعان سياقتى”. امەريكالىقتار بىرنەشە رەت وعان وزدەرىنىڭ العىسىن ءبىلدىردى.

بىردە ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ا.تولكاچەۆقا مىناداي نۇسقاۋ دا جىبەردى: ء“سىز جەتكىزگەن اقپاراتتىڭ باعاسى زور ەكەنىن ءوزىڭىز دە سەزىنۋىڭىز قاجەت. بۇلاردىڭ ماندىلىگى سوندا – ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ باسىندا جۇرگەندەر دە اقپاراتقا ەلەڭ ەتە قالدى. ءسىزدىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگىڭىز ءبىزدى دە ويلاندىرادى. وزىڭىزدەي اقپارات بەرەتىن ادامنان ايرىلىپ قالۋ ءبىز ءۇشىن اسا اۋىرعا سوعار ەدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا قازىر دە, كوپ جىلدار وتكەن سوڭ دا اسەرىن تيگىزەدى. ءسىز بەرگەن اقپاراتتىڭ باعا جەتپەستىگى ءبىزدى بۇدان بىلاي ساقتىقپەن قيمىلداۋعا, سىزدەن اقپاراتتى اسىقپاي جيناۋدى تالاپ ەتۋگە جەتەلەيدى”.

سوتتا ا.تولكاچەۆ ءوزىنىڭ تىڭشىلىققا ابدەن بەرىلگەنى سونشالىق, ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ تۋرالى ويلانا باستاعانىن دا مويىندادى. ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنداعى “شەفتەرى” دە ونىڭ “قامىن” ويلاپ, اۆتوقالام كەيپىندەگى ۋمەن قامتاماسىز ەتكەن. ونىڭ ءمولشەرى مول بولاتىن. قينالماي و دۇنيەگە اتتانۋعا جەتەتىن.

اۋەل باستا ول باسىنا قونعان بايلىققا ماساتتانۋمەن بولعان. تىڭشىلىققا اقشاعا بولا تاۋەكەلدىك جاساعاندىعىن جاسىرمادى:“پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ 60-70-جىلدارعى ينجەنەرلەر ەڭبەگىن ماتەريالدىق جاعىنان لايىقتى باعالاي الماعاندىعى وسىعان بارۋعا يتەرمەلەدى”. ول برەجنەۆ زامانىنداعى جالعان ماقتانىشتى جاقتىرمادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ “جۇلدىز” قۇمارلىعى ىزاسىن كەلتىرەتىن. ا.تولكاچەۆتى تىنتكەن كەزدە “كوكپ باعدارلاماسى” كىتابىنىڭ بەتتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جيەگىنە: “سوتسياليزم يدەيالارىنا كەڭەس وداعىنىڭ ءتاجىريبەسى كەلتىرگەن زيانمەن بىردە-ءبىر بۋرجۋازيالىق تەوريا تەڭەسە الماق ەمەس”,– دەپ جازعان قولتاڭباسى ايعاق رەتىندە تاركىلەندى. جاس كەزىندە ءتىپتى باسقاشا بولاتىن. ون سەگىز جاسار ادولف اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنە كەلىپ, ءوزىن گرەكياعا سوعىسقا جىبەرۋىن وتىنگەن. بۇل – 1945 جىل ەدى. سول كەزدە گرەكيادا ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان. تولكاچەۆ ۇلت-ازاتتىق ارمياسىنا ەرىكتى جاۋىنگەر بوپ بارۋعا سۇراندى. ءبىرىنشى حاتشى سوندا گرەكيانىڭ ورنىنا… “نكۆد-عا بارساڭ قالاي بولادى؟”,– دەدى. ا.تولكاچەۆ باس تارتتى.

كەيىن اسىل مۇراتىنان اينىعان ول ءۇشىن ءبىرىنشى ورىنعا اقشا شىقتى. امەريكالىقتاردان العان بايلىعىنىڭ قىزىعىن دا كورە المادى. قورقاقتادى. قالتىراپ-ءدىرىلدەپ “جيگۋلي” ماشينەسىن, شەتەلدىك ماگنيتوفون الدى. “مەن امەريكالىقتار بەرگەن اقشانى ساناعان ەمەسپىن. بەلگىلەنگەن ورىنعا قويا سالاتىنمىن”. تىنتكەن كەزدە ايتقان جەرىنەن تابىلدى. قالعانىن ورتەپ جىبەرىپتى. ويتكەنى, 1983 جىلى قۇپيا قۇجاتتاردى قاراۋعا رۇقساتى بارلاردىڭ ءتىزىمىن جاساي باستاعان كەزدە, ول وزىنە قاۋىپ ءتوندى مە دەپ مازاسىزدانىپ, ايعاقتاردان قۇتىلۋعا اسىقتى. “پەنتاكس” فوتواپپاراتىن, كەزدەسۋلەر كەستەسىن, اقشانى جويىپ جىبەردى. اقشانى ساياجايداعى ورىس پەشىنە جاقتى. بىقسىپ, تۇتىندەپ, جانىپ بولمادى. ءبىراز الەككە ءتۇستى. جارتىسىن الىپ قالۋعا بولاتىنىن ويلاپ, جانىپ جاتقان جەرىنەن ۋىستاپ الىپ, ءۇيدىڭ استىنداعى جەرتولەگە جاسىردى.

ادولف گەورگيەۆيچتىڭ زايىبى دا بىردە ءۇيدى جيناستىرىپ ءجۇرىپ, قۇپيا سىزبالاردى تاۋىپ الىپ, كۇيەۋىنىڭ ساتقىندىعىنا كوزىن جەتكىزدى. ول دا ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن. سونىڭ وزىندە نينا يۆانوۆنا سىر بەرگەن جوق. بىلمەگەن بولدى. سول ءۇشىن كەيىن ءۇش جىلعا باس ەركىنەن ايرىلدى. ول سوتتا بىلاي دەدى: “مەن نەگە كۇيەۋىمنىڭ ساتقىندىعى تۋرالى حابارلامادىم؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. مەنىڭ اكە-شەشەم جازىقسىز رەپرەسسياعا ۇشىرادى. سودان دا بالالار ۇيىندە تاربيەلەندىم. بولاشاق جولداسىمدى سول جەردە كەزدەستىردىم. مەن كۇيەۋىم تۋرالى حابارلاسام, ونى اتاتىنىن سەزدىم. ارينە, مەنى دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىنىن ءبىلدىم. كۇيەۋىم ماعان ەڭ جاقىن ادام ەدى. ءبىز 28 جىل بىرگە تۇردىق. جاماندىعىن كورگەنىم جوق. ۇيدەگى ەر ادامنىڭ شارۋاسىن تۇگەل ءوزى اتقاراتىن, مايداسىنان باستاپ, ۇلكەنىنە دەيىن. ونى اتقىزۋعا قيا المادىم. امەريكالىقتارمەن بايلانىسىن ۇزۋىنە بار كۇشىمدى جۇمسادىم. سودان كەيىن قايتىپ ونىڭ مالىمەت جيناعانىن سەزگەنىم جوق. ۇنەمى تەكسەرەتىنمىن. سوعان قاراماستان, اقپارات جيناعانىنا ەندى كوزىم جەتىپ وتىر”.

ادولف گەورگيەۆيچ ءوزىن زايىبىنىڭ الدىندا كىنالى سەزىنەتىنىن, ءوزىن قويشى, ونىڭ ءالى تالاي ۋاقىت جۇرتتىڭ تاباسىنا قالاتىنىن ويلاپ قاپا بولاتىنىن سوتتىڭ ۇستىندە ايتىپ سالدى. ول بىردە امەريكالىقتارعا ءوزىنىڭ ۇلىنا قاجەتتى اعىلشىن ءتىلىن وقىپ-ءۇيرەنەتىن كاسسەتالاردى جىبەرۋ ءجونىندە ءوتىنىش جاسادى. ويتكەنى, بارلاۋشىلاردى شەتەل تىلىنە ماشىقتاندىرۋ ءادىسى الدەقايدا جەڭىل ەدى. اسا ساق امەريكالىقتار بۇل وتىنىشكە وراي ءوز ويلارىن بىلاي ءبىلدىردى: ء“بىزدىڭ ۇيلەستىرۋشىمىز سىزگە قاجەتتى كاسسەتالاردى ءىزدەستىرە باستادى. ۇلىڭىزعا شىن جۇرەكتەن كومەكتەسكىمىز كەلەدى. بىراق, ءتيىستى كاسسەتالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ كۇمانىمىزدى دە جاسىرعىمىز كەلمەيدى. ەگەر ۇلىڭىز بۇل كاسسەتالاردىڭ شىعۋ توركىنىن سۇراسا نە دەيسىز؟ باسقالار دا بۇعان قالاي قارايدى؟ مۇنىڭ ءوزى ءسىزگە كۇدىك تۋدىرماس پا ەكەن؟ سوندىقتان ءبىز كاسسەتالارمەن قامتاماسىز ەتەر الدىندا مۇنى كىمنەن العانىڭىزدى قالاي ءتۇسىندىرەتىندىگىڭىزدى ءبىلگىمىز كەلەدى”.

ەگەر ادولف تولكاچەۆ اشكەرەلەنە قالسا, امەريكالىقتار ونىڭ ءوزىن جانە وتباسى مۇشەلەرىن تەز ارادا امەريكاعا جونەلتۋدى دە ويلاستىردى. بىراق, كونسترۋكتور ويلاماعان جەردەن تۇتقىندالدى دا ەشكىم ەشتەڭە ءىستەي الماي قالدى. ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا ا.تولكاچەۆتىڭ 1978 جىلدىڭ قازان ايىنان تۇتقىندالعانعا دەيىن 8094 بەت قۇجاتتى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, امەريكالىقتارعا بەرگەندىگى ايتىلادى. ول ءوزىنىڭ قام-قارەكەتى ارقىلى كسرو-نىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرگەنىمەن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە يادرولىق سوعىس جاعدايىندا يسترەبيتەل اۆياتسياسى, راديولوكاتسيالىق ستانسالار جونىندەگى اقپارات پالەندەي مانگە يە ەمەس دەپ ەسەپتەگەندىگىن ايتىپ اقتالدى.

ادولف تولكاچەۆتى قولعا ءتۇسىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ونىڭ تيگىزگەن كومەگىن 50 ميلليارد دوللارعا باعالاعان. كەڭەس بارلاۋ قىزمەتىنىڭ تىڭشىلارى ەۆارد لي حوۆارد پەن ولدريچ ەيمس بەرگەن مالىمەتتەر تولكاچەۆتىڭ تۇبىنە جەتتى. “الفا” توبى 1985 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ونى تىرپ ەتكىزبەي تۇتقىندادى. وسى جەردە “باعالى تىڭشىنى” ۇستاپ بەرگەندەردىڭ تاعدىرى تۋرالى دا از-كەم توقتالعاننىڭ ارتىقتىعى بولماس. 1992 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي شۆەد پوليتسياسى ستوكگولمدە حوۆاردتى تۇتقىندادى. ونى يەمدەنۋگە ەكى ەل تالاستى. كسرو-نىڭ مۇراگەرى رەسەي مەن اقش. فبر-ءدىڭ بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۋەين گيلبەرت: ء“بىز ونىڭ نە ىستەگەنىن ۇمىتقان جوقپىز”,– دەپ قولعا ءتۇسىرىپ, سوتتاۋدى ماقسات ەتتى. ول ەندى بىرنەشە ساعات كەشىككەندە اقش-تا تۇتقىندالاتىن ەدى. ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە امەريكالىقتاردىڭ ءوزى تاڭ قالدى. الايدا ولار ونىڭ تولكاچەۆتى “ۇستاپ” بەرگەنىن كەشىرە المايتىندىقتارىن اڭعارتتى. ال “تۇنگى كەزبە” دەگەن اتپەن ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ اپپاراتىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, كەڭەس تىڭشىسى رەتىندە تانىلعان ولدريچ ەيمس تە تولكاچەۆتى تۇتقىنداۋعا “ۇلەس” قوسقان-تىن. وسى ورايدا قىزىقتى جايتتى كەلتىرۋگە بولادى. ولدريچ ەيمس سۋ جاڭا ادەمى, قىزىل ءتۇستى “ياگۋار” ماشينەسىن كۇندە ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ اۆتوتۇراعىنا قوياتىن بولعان (بۇل ماشينەنى دە, بۇعان دەيىنگى ەكى ماشينەنى دە ول كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اقشاسىنا ساتىپ العان, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ولدريچ ەيمس وسىنداي بايلانىستىڭ ارقاسىندا بارلىعى 4 ميلليون دوللار تابىس تاپقان). ەيمس ۇستالعاننان كەيىن ارا-تۇرا اتالمىش اۆتوتۇراقتا ءازىل-قالجىڭى ارالاس مىناداي حابارلاندىرۋ بەرىلەتىن بولعان: “ياگۋار” ماشينەلەرىنىڭ يەلەرى! تەز ارادا ماشينەلەرىڭىزدى الىپ كەتىڭىزدەر. ايتپەسە, ورىس تىڭشىسى رەتىندە تۇتقىندالاسىزدار!”.

كەڭەستەرگە ادال قىزمەت ەتكەن ولدريچ ەيمس كەيىن ءومىر بويىنا باس ەركىنەن ايىرىلۋ جازاسىنا كەسىلسە, ال ادولف تولكاچەۆتى كسرو سوتى ايامادى: اتۋ جازاسىنا ۇكىم شىعاردى. 1986 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە بۇل ۇكىم ورىندالدى.

ر.S. قىزمەت بابىندا تاسى ورگە دومالاعان كونسترۋكتور وسىلايشا ءوزى قالاپ العان ساتقىندىق سيندرومىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. بىزگە امەريكانىڭ اسا باعالى تىڭشىسىنىڭ اقتوبەلىك ەكەندىگى عانا بۇل ماقالانى جازۋعا نەگىز بولدى.سەبەبى ول وسى قالاداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, جۇمىس ىستەپ, كەيىن ماسكەۋگە قونىس اۋدارعان بولاتىن.

امىر ورالباي,
“ەگەمەن قازاقستان”.

28 جەلتوقسان 2002 جىل.