سولتۇستىك وڭىردەگى 135 قاقتىعىس. بۇل تىڭ يگەرۋ جىلدارى كورىنىس بەرگەن ەدى
دۇيسەنبى, 25 ماۋسىم 2012 0:47
1954 جىلدىڭ 25 تامىزىندا كەلگەندەردىڭ ۋچيليششەدە وقيتىن ۆيكتور سازونوۆ دەگەنى ءبىر جولداسىمەن جەسىر ايەلدىڭ ۇيىندە اراق ىشەدى. ايەلدىڭ جاس قىزى بار ەكەن, سونى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن وياتىپ, زورلاماقشى بولادى. قىز بالا كوشەگە قاشىپ شىعىپ, جۇرتتى كومەككە شاقىرىپ, شۋ كوتەرەدى. ەستىگەندەر كومەككە ءجۇگىرىپ, اڭ اۋلايتىن مىلتىقپەن سازونوۆتى اتىپ تاستايدى.
دۇيسەنبى, 25 ماۋسىم 2012 0:47
1954 جىلدىڭ 25 تامىزىندا كەلگەندەردىڭ ۋچيليششەدە وقيتىن ۆيكتور سازونوۆ دەگەنى ءبىر جولداسىمەن جەسىر ايەلدىڭ ۇيىندە اراق ىشەدى. ايەلدىڭ جاس قىزى بار ەكەن, سونى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن وياتىپ, زورلاماقشى بولادى. قىز بالا كوشەگە قاشىپ شىعىپ, جۇرتتى كومەككە شاقىرىپ, شۋ كوتەرەدى. ەستىگەندەر كومەككە ءجۇگىرىپ, اڭ اۋلايتىن مىلتىقپەن سازونوۆتى اتىپ تاستايدى.
1994 جىلى جازدىڭ ءبىر كۇنىندە س.سەيفۋللين اتىنداعى كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى مەنىڭ “اۋىلىم – اتامەكەنىم” اتتى كىتابىمدى امەريكادان كەلگەن ينديانا شتاتىنىڭ بيۋلمەنگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدى زەرتتەۋشىسى م.پول دەگەننىڭ الىپ كەتكەنىن ايتتى. قازاقشا كىتاپتى ول قايتەدى ەكەن دەگەن ويدا بولدىم دا قويدىم. سودان ەكى جىل وتكەننەن كەيىن, 1996 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ول ءوزى ماعان كەلىپ تۇر. “مىنا كىتابىڭىزدىڭ ىشىندەگى جازعان جەرلەرىڭىزدى ماعان كورسەتەسىز بە؟”– دەيدى.
قىسقاسى, كىتاپتا جازىلعان جەرلەردى كورسەتۋگە, ەل تاريحىنان بىلەتىندەرىمدى ايتىپ بەرۋگە ۋادەلەسىپ, جولعا شىقتىق. ەكى كۇن بويى ءبىرسىپىرا جەرلەردى ماشينەمەن ارالادىق. ەسىل بويىنداعى ۇساق كولدەردىڭ كەيبىرەۋلەرىن سارىارقانىڭ دالاسى جەتپەگەندەي تىڭ كوتەرۋ كەزىندە جىرا كانال قازىپ, سۋىن وزەنگە قوسىپ جىبەرگەندەرىن كورسەتتىم. ول “سارىكول” مەن “ەلتوق” كولىنەن شىققان جىرالاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدى. تابيعاتى باي جەرگە ورنالاسقان, بۇرىن قازاقشا مەكتەبى بولعان قازاق اۋىلدارىنىڭ ەلسىز قيراپ قالعان جۇرتىن سۋرەتكە ءتۇسىرتتىردىم.
بوداندىقتىڭ زاردابىن شەككەن نەگىزگى ۇلتتىڭ تاعدىرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قانداي تاريحشى جانە دەموگراف عالىمداردىڭ ەڭبەگىمەن تانىسۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىم. كوپتەگەن باسقا دا اڭگىمەلەر بولدى. ول ءبىرىنشى كەلگەن جىلىندا الدىمەن ماعان كەزدەسپەگەنىنە وكىنىشىن ءبىلدىردى.
كەتەرىندە “اۋىلىم – اتامەكەنىم” كىتابىنىڭ وزىمدەگى ءبىر داناسىن اۆتوگرافپەن سىيعا تارتتىم. قۋانا-قۋانا الىپ كەتتى. مەنىڭ حات جازىپ تۇرۋىمدى ءوتىندى. “قاي تىلدە جازساڭىز دا ماعان ءبارى ءبىر” دەگەن ەدى. سويتسەم ول قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى تۇپنۇسقادا پايدالانۋ ءۇشىن 6 اي وزدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ۇستازىنان ءدارىس الىپ, قازاقشا سويلەۋ, وقۋ, جازۋدى مەڭگەرىپ الىپتى. ءبىر كۇنى ماعان “سالەمەتسىز بە, قادىرلى كلارا اپاي؟” دەپ باستاپ جازعان حاتى كەلىپ تۇر. بىراق مەن كپسس, كگب تۇسىنداعى ۇركىتۋشىلىك ابدەن مەڭدەپ العان سورلى باسىم, وعان جاۋاپ حات جازباي قويدىم.
سوندا دا ول 1999 جىلى جازىپ بىتىرگەن 470 بەتتىك كولەمدى مونوگرافياسىنا مەنىڭ اتىمدى ەنگىزىپتى. “اۋىلىم – اتامەكەنىم”, “ازا تۇتار ارداعىمىز” اتتى كىتاپشامدى, باسقا دا جاريالانىمدارىمدى پايدالانعانىن كورسەتىپتى.
م.پول ءوز زەرتتەۋىنىڭ ماقساتى اقمولا جەرىندە ورنالاسقان ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ تىڭ كوتەرۋ كەزىندە ءبىر-بىرىنە دەگەن كوزقاراسى جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قانداي بولعاندىعىن انىقتاۋ ەكەنىن ايتقان ەدى. مەن ماسەلەنى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن تىم بولماسا ءحىح عاسىر تاريحىنان باستاۋ كەرەگىن, تىڭگەرلەر ايتىپ جۇرگەندەي, بۇل ايماق “بوس جاتقان جەر” بولماعانىن, دۋانعا بولگەن كەزدە اقمولاعا قاراعان جەردە 3576, اتباسار جەرىندە 2503 اۋىل بولعانىن قۇلاعىنا قۇيىپ ۇلگەرگەن ەدىم. سونىمەن اعىلشىن ءتىلىندە جازىلعان مونوگرافيادان ازداپ اۋدارتقانىمدى بايانداپ كورەيىن. مىسالعا كەلتىرىلگەن وقيعالار وسى ايماقتىڭ ءار ەلدى مەكەنىنە ءتان. سول زاماندا ءبىر بوزايعىر جەرىندە بولعان وقيعا وسى ولكەنىڭ ءار پوسەلكەسىنىڭ باسىنان وتكەنىنە مىسال بولا الادى.
سوعىس جىلدارىندا ستالين ەدىل بويىنداعى نەمىستەردى اۋدارىپ اكەلىپ, وسى ولكەنىڭ كولحوز بولىپ وتىرعان قونىستارىنا تاراتقانى بەلگىلى. سولاردىڭ ءبىرسىپىراسى وسى بوزايعىرعا دا جايعاستىرىلدى. بۇلار نەمىسى بار, مايدان شەبىنەن اكەلگەن ورىسى بار 250-300-دەي ادام, ارتىنشا 40-شاقتى چەشەندەر مەن ينگۋشتەردىڭ وتباسىن اكەلىپ ءۇيدى. سونىمەن وسى مەزگىلدىڭ وزىندە ولكە حالقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى جاڭعىرتىلعان. بۇل دەرەكتەردى وسى ولكەنى 5-6 جىل بويى زەرتتەگەن م.پول ءوز ەڭبەگىنىڭ 327-بەتىندە كورسەتەدى.
تىڭ يگەرۋ كەزەڭىندە ەليزاۆەتينكا دەپ اتالاتىن بوزايعىردا ورتا مەكتەپ, كلۋب, كينوتەاتر, اسحانا سياقتى قاجەتتى مادەني ورىندار سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان. استىق قۇياتىن ەلەۆاتور, “بوزايعىر متس-ءى” دەپ اتالاتىن ماشينە-تراكتور ستانساسى بولعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن مەحانيزاتور دايىندايتىن №47 ۋچيليششە جۇمىس ىستەگەن.
1954 جىلدان باستاپ العاشقى تىڭ يگەرۋگە قولدارىنا كومسومولدىڭ قىزىل بيلەتىن ۇستاتىپ, 17 مەن 24 جاس ارالىعىنداعى, ءوز جەرىندە ءارتۇرلى جاعدايدا جۇرگەن جاستاردى كوپتەپ اكەلىپ جاتتى. كاسىپتىك ماماندىعى جوق جاستاردى وسىنداي ۋچيليششەلەردە وقىتتى. بوزايعىرداعى №47-ءشى ۋچيليششەدە وقيتىندار سانى 344-كە جەتكەن.
ەرەكشە مارتەبەمەن كەلگەن جاستار وزدەرىن تىم ەركىن ۇستاپ, ءارتۇرلى جاعىمسىز قىلىقتارعا بارعانى سول تۇستا ەسى كىرگەن وسى ەلدىڭ قازىرگى ەرەسەكتەرىنىڭ ەسىندە. كەيبىر ىستەرى كوز الدىڭدا. ەستەلىكتى ايتتىرماعاننىڭ وزىندە قاعازعا تۇسكەن دەرەكتەر دە جەتىپ ارتىلادى.
سونداي دەرەكتەردىڭ ءبىرسىپىراسىن زەرتتەۋشى پول دە ءارتۇرلى مۇراعات قۇجاتتارىن اقتارىپ, ءوز مونوگرافياسىنا پايدالانىپتى. سونىڭ ءبىرى وسى ەليزاۆەتينكادا بولعان وقيعانىڭ كەيبىرەۋىن كەلتىرەيىك.
1954 جىلدىڭ 25 تامىزىندا كەلگەندەردىڭ ۋچيليششەدە وقيتىن ۆيكتور سازونوۆ دەگەنى ءبىر جولداسىمەن جەسىر ايەلدىڭ ۇيىندە اراق ىشەدى. ايەلدىڭ جاس قىزى بار ەكەن, سونى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن وياتىپ, زورلاماقشى بولادى. قىز بالا كوشەگە قاشىپ شىعىپ, جۇرتتى كومەككە شاقىرىپ, شۋ كوتەرەدى. ەستىگەندەر كومەككە ءجۇگىرىپ, اڭ اۋلايتىن مىلتىقپەن سازونوۆتى اتىپ تاستايدى.
ەكىنشى قاعازدالعان ۇلكەن توبەلەس 1955 جىلى 7 قازان كۇنى كلۋبتا جاڭاعى 344 ستۋدەنت پەن جەرگىلىكتىلەر اراسىندا بولعانى تىركەلگەن. بايىرعى تۇرعىندار الەكساندر بەسپالوۆ پەن مارات قوستاەۆتار توبى ستۋدەنت اتانىپ جۇرگەن كەلگىندەرمەن ايقاسقا تۇسكەن. جاعداي جاقسى بولمايتىنىنا كوزى جەتكەن مارات باسقا وبلىسقا اۋىسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان.
ەرەگىس توقالماي 1954 جىلى 11-12 جەلتوقسانداعى سايلاۋ كۇندەرىندە دايىندالعان بۋفەتتەگى اراقتارعا تويىپ الىپ, تاعى دا يە بەرمەس توبەلەس باستالادى. اقىرى بۇل قاقتىعىسقا ماسكەۋ جانە الماتىدان مۆد قارۋلى كۇشتەر بولىمشەسىن شاقىرۋعا ءماجبۇر بولادى.
وسىنداي جاعدايلار “تىڭنىڭ ەپيتسەنترى” اتانعان اتباساردىڭ №59 ۋچيليششەسىندە دە بولعان. 1954 جىلدىڭ 18-19 جەلتوقسان كۇندەرىندە جۇزدەگەن ادام قاتىسقان قاقتىعىستار بولعانى تىركەلىپتى.
اتباسار اۋدانىنىڭ كراسنوسەلسكي (مارينوۆكا) ەلدى-مەكەنىندە 1956 جىلى 11 قاراشادا ياكوۆەنكونىڭ باستاۋىمەن بۇكىل اۋىلدى تراكتورمەن قورشاپ قويىپ, اۋىل ادامدارى قولدارىنا تاس, تەمىر ۇستاپ قارۋلانعان ۇلكەن قاقتىعىس بولعانىن, 1954-1957 جىلدار اراسىندا جالتىر تەمىر جول ستانساسىندا, كولۋتوندا, باسقا دا جەرلەردە ۇيىمداسقان قاقتىعىس بولىپ تۇرعانى انىقتالعان (340-343 بەتتەر).
تولىق زەرتتەيمىن دەگەن ادام بولسا اقمولا وبلىسىنىڭ پارتيا جانە وبلىستىق مۇراعاتتارىنان دا ءبىرسىپىرا دەرەك اشىلماقشى.
العاشقى كەلگەندەردىڭ ءبىرسىپىراسى سول جىلى قايتا كەتكەننەن كەيىن, 1955 جىلى كەلگەندەر قالتالى بولىپ, قاقتىعىستار قايتا باستالادى. حاتتالعان قۇجاتتارعا قاراپ, قاقتىعىسقا قاتىسۋشىلار نەگىزىنەن سپەتسپەرەسەلەندەر, ۋچيليششەدە وقيتىندار, تىڭگەرلەر دەگەن تۇجىرىم جاساپتى زەرتتەۋشى م.پول. تىماق كيگەن قازاقتاردى جابايىلار دەپ تراكتورمەن قۋالاۋ دا سول كەزدىڭ شىندىعى ەدى.
م.پول 1954-1957 جىلدار اراسىندا وسى ولكەدە 135 ءىرى قاقتىعىستار بولعانىن, ونىڭ ىشىندە اتىس — كىسى ءولىمى دە از بولماعانىن ءوزى كەزدەستىرگەن قۇجاتتار ارقىلى انىقتاعانىن مونوگرافياسىنىڭ 348-بەتتەرىندە كورسەتىپتى.
كلارا امىرقىزى,
ولكەتانۋشى.
27 اقپان 2002 جىل.
